तीनैतिर हरियाली वनले घेरिएको शान्त वातावरण। पश्चिमपट्टि कलकल बगिरहेको बबई नदी। नदीबाट केही मिटरको दूरीमै करिब ४५ फिट उचाइबाट झर्ने स्वच्छ पानीको धारा। प्रकृतिले आफ्नै हातले कोरेजस्तो यो दृश्य दाङको बबई गाउँपालिका–५ स्थित पुरन्धरा झरनाका हो।

केही वर्षअघिसम्म वर्षायाममा पुग्नै कठिन मानिने यो झरना अहिले जिल्लाकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा परिचित हुँदै गएको छ।

सडक र अन्य आधारभूत पूर्वाधार विस्तार भएसँगै वर्षायाममा पनि यहाँ पुग्ने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको सङ्ख्या उल्लेख्य छ।

वैशाख–जेठको तुलनामा वर्षायाममा पर्यटकको चहलपहल केही घटे पनि झरना अवलोकन गर्न दैनिक सयौँ पर्यटक पुग्ने गरेका छन्।

झरनाको छेउमा पुगेपछि अधिकांश आगन्तुक केही समय प्रकृतिमा रमाउँछन्, तस्बिर र सेल्फी खिच्छन् अनि झरनाबाट खसेको पानीले बनाएको प्राकृतिक पोखरीको मनोरम दृश्यलाई आफ्ना क्यामेरामा कैद गर्छन्। गर्मीयाममा भने यही पोखरी पौडी खेल्नेहरूको रोजाइ बन्छ।

झरनाको व्यवस्थापनमा कार्यरत कर्मचारी कुलबहादुर बुढाका अनुसार अहिले दैनिक करिब ३०० जनासम्म पर्यटक झरना अवलोकनका लागि आउने गरेका छन् भने सार्वजनिक बिदाको दिन यो सङ्ख्या अझ बढ्छ।

‘दाङका विभिन्न स्थानसँगै बाँके, सल्यान, रोल्पा, सुर्खेतलगायत जिल्लाबाट र भारतबाटसमेत पर्यटक आउँछन्’, उनले भने।

उनका अनुसार प्रवेश शुल्क नलिए पनि पार्किङ शुल्कबाट सङ्कलित रकम कर्मचारीको पारिश्रमिक तथा झरनाको संरक्षण र पूर्वाधार विकासमा खर्च गरिन्छ।

पुरन्धरा झरनाको अर्को विशेषता यसको प्राकृतिक बनोट हो। झरनाबाट खसेको पानी तल प्राकृतिक पोखरीजस्तो भागमा जम्मा हुन्छ र विस्तारै बबई नदीमा मिसिन्छ।

झरनाको वरिपरि बाक्लो वन, चरा–चरुङ्गीको चिरबिराहट र नदीको सङ्गीतले यहाँ पुग्ने जो–कोहीलाई केहीबेर प्रकृतिसँगै हराउन बाध्य बनाउँछ।

तुलसीपुरबाट साथीहरूसँग झरना अवलोकन गर्न पुग्नुभएका ज्येष्ठ नागरिक तथा योग प्रशिक्षक घनश्याम अधिकारीले यहाँ अझ धेरै सम्भावना रहेको बताउँछन्।

‘बाटो राम्रो बनेपछि पहिलोपटक यहाँ आएँ, निकै राम्रो भएको रहेछ,’ उनले भने, ‘बबई नदीमा जलविहार, प्राकृतिक पदयात्रा, वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गी अवलोकनजस्ता गतिविधि थप्न सके यो पश्चिम नेपालको उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ।’

ज्येष्ठ नागरिक इन्द्रलाल खत्रीका अनुसार झरनामा आउने पर्यटकका लागि चमेना गृह, शौचालय, विश्रामस्थल र अन्य आवश्यक पूर्वाधार विस्तार गर्न सके स्थानीयको आयआर्जनसमेत बढ्न सक्छ।

‘यो प्राकृतिक सम्पदाको सही उपयोग गर्नसके यहाँको आर्थिक गतिविधिमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ’, उनले भने।

पुरन्धरा झरनाले प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पनि बोकेको छ। स्थानीयका अनुसार शताब्दीअघि यो क्षेत्र घना जङ्गलले ढाकिएको थियो।

घाँसदाउरा गर्न तथा गाईबस्तु चराउन जङ्गल जाने स्थानीयले आवतजावतका क्रममा यो झरनाको पहिचान गरेका थिए। अहिले पनि झरनाको करिब १०० मिटरको दूरीमा रहेको सिद्धेश्वर महादेव मन्दिरमा शिवरात्रिका अवसरमा ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ।

बबई गाउँपालिकाका अध्यक्ष कुलप्रसाद केसीका अनुसार झरनालाई जिल्लाकै प्रमुख पर्यटकीय केन्द्रका रूपमा विकास गर्न गुरुयोजना कार्यान्वयन भइरहेको छ।

उनले गाउँपालिका, लुम्बिनी प्रदेश सरकार, नेपाल पर्यटन बोर्ड तथा सङ्घ सरकारको सहयोगमा सडक, सिँढी र अन्य पूर्वाधार निर्माण गरिएकाले अहिले वर्षभरि नै झरनामा सहज रूपमा पुग्न सकिने बताए।

‘पहिले वर्षायाममा यहाँ आउन निकै कठिन थियो’, उनले भने, ‘अहिले पक्की सडक र अन्य संरचना बनेपछि जुनसुकै मौसममा पनि पर्यटक आउन सक्ने अवस्था बनेको छ।’

तुलसीपुर–हापुरे–सुर्खेत सडकखण्डअन्तर्गत टवाङ खोलाबाट करिब आठ किलोमिटर दक्षिणपश्चिममा रहेको पुरन्धरा झरना अहिले दाङ आउने धेरै आगन्तुकको ‘अनिवार्य गन्तव्य’ बन्न थालेको छ।

प्रकृतिको अनुपम उपहार, बढ्दो पूर्वाधार र स्थानीयको सक्रियताले यो झरनाले पश्चिम नेपालको पर्यटन नक्सामा अझ बलियो पहिचान बनाउने सङ्केत देखिएको छ।

नेकपा एमालेकी नेतृ तथा अनेरास्ववियुकी पूर्वअध्यक्ष नविना लामाले पार्टी रुपान्तरणमा विद्यार्थी नेता एवम संगठनका पूर्वनेताहरुको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको बताएकी छन् ।

पार्टी रुपान्तरणमा पूर्वअखिलको भूमिका विषयक कार्यक्रममा बोल्दै लामाले नेपाललाई विदेशी शक्तिहरूले गिद्धे नजरले हेर्ने गरेको दाबी गरिन् । उनले पूर्व र पश्चिमतर्फका शक्तिहरूले नेकपा एमालेले अघि सारेको कम्युनिष्ट आन्दोलनको नेतृत्वदायी भूमिकालाई मन नपराएको बताउँदै त्यसलाई चिर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको उल्लेख गरिन् ।

उनले भनिन्, ‘देशविदेशी शक्तिहरुले नेपाललाई गिद्धे नजरले हेरेको छ । पूर्व र पश्चिमतिरबाट एमालेलाई र कम्युनिष्ट पार्टीको अगुवा गर्ने एमाले हो भन्ने कुरालाई मन परिरहेको छैन । त्यसकारण यो कुरालाई चिर्नुपर्ने छ । हाम्रो पार्टीले गरेको विकास र समृद्धिको कुरा र पार्टीका अध्यक्षले लिएका राष्ट्रियताका एजेण्डाहरु कमजोर थिएनन् । तर कमजोर नहुँदा पनि आफ्नो कार्यदिशामा असफल भएको कुरा, नेतृत्वमा कमी भएको कुरा निकालिँदै आएका छन् । समय अनुसार जबज र समय अनुसारको माक्र्सवाद, समय अनुसारको नेतृत्व युवाले गर्छ । अनेरास्ववियुको पूर्व अध्यक्षहरुबाटै हुन्छ ।’

उनले एमालेले अघि सारेका विकास, समृद्धि र राष्ट्रियताका एजेण्डाहरू कमजोर नरहेको दाबी गर्दै पार्टीको कार्यदिशा कार्यान्वयन र नेतृत्वमा देखिएका कमजोरीबारे आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने बताइन् ।

लामाले समयअनुसार जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज), माक्र्सवाद र नेतृत्व शैलीलाई परिमार्जन गर्दै अघि बढ्नुपर्ने धारणा राखिन् । उनले अबको नेतृत्व युवाबाट, विशेषगरी अनेरास्ववियुका पूर्व अध्यक्षहरूमध्येबाट समेत आउन सक्ने बताइन् ।

यस्तै, उनले पछिल्लो समय धेरै युवा विदेशिन बाध्य भएको र पार्टीमा काम गर्ने इच्छा हुँदाहुँदै पनि निराश भएर टाढिनुपर्ने अवस्था आएको बताइन् । पार्टीभित्र पहुँच र गुटको आधारमा अवसर पाउने प्रवृत्ति बढेको भन्दै उनले त्यसलाई सुधार गर्नुपर्ने धारणा राखिन् ।

उनले नेकपा एमाले लोकतन्त्रको हितमा अघि बढ्ने पार्टीका रूपमा स्थापित हुनुपर्नेमा जोड दिइन् ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको एमबिएस प्रथम सेमेस्टरको ‘अर्गनाइजेशनल बिहेबियर’ विषयको प्रश्नपत्र परीक्षा सुरु भएको केही मिनेटमै वाट्सएपमा पुगेको घटनाले शिक्षा प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। भारतमा हालैमात्र यहीँ प्रश्नपत्र बाहिरिएको विषयलाई देशव्यापी प्रदर्शन भयो। शिक्षामन्त्रीको राजीनामासहित तीन वटामात्र सम्बोधन भएपछि आन्दोलन तत्कालका लागि स्थगित भएको छ। लगत्तै यहीँ विषयले नेपालमा पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

अहिले साइबर ब्युरोले ‘सुलभ सर’ भनिने व्यक्तिसहित दुई जनालाई पक्राउ गरिसकेको छ। तर, यो घटनाको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न पक्राउमा होइन, सार्वजनिक भएका स्क्रिनसटहरूले देखाएको मानसिकता र प्रणालीको कमजोरीमा छ।

अनुसन्धानको केन्द्रमा रहेको ‘एमबिएस फष्ट सेम सेक्सन सी’ नामक वाट्सएप समूहका सार्वजनिक स्क्रिनसट हेर्दा परीक्षा सुरु भएको करिब पाँच मिनेटमै ‘सुलभ सर’ नामबाट प्रश्नपत्र पोस्ट भएको देखिन्छ। त्यसपछि केशव भट्ट नामबाट “सर, सोलुसन पनि पठाइदिनु न” भन्ने सन्देश देखिन्छ। केही मिनेटपछि ‘सुलभ सर’ले अर्को पीडीएफ फाइल पठाएको पनि स्क्रिनसटमा देखिन्छ। त्यसमा के सामग्री थियो भन्ने आधिकारिक रूपमा खुलाइएको छैन। तर, त्यसपछि समूहका अर्का सदस्य सुजन पौडेलले “अब इकोनोमिक्सकोमा ढिला जान पर्ला सर, प्रश्नपत्र यसरी हालिदिनुहोला” भन्ने आशयको सन्देश लेखेको देखिन्छ।

यी संवादहरू कुनै सामान्य च्याटजस्ता लाग्दैनन्। यदि सार्वजनिक भएका स्क्रिनसटहरू अनुसन्धानबाट प्रमाणित भए भने यसले एउटा गम्भीर वास्तविकता उजागर गर्छ, केही विद्यार्थी वा व्यक्तिहरूले प्रश्नपत्र बाहिरिनुलाई असामान्य होइन, सामान्य सुविधा जस्तै स्वीकार गर्न थालेका थिए। प्रश्नपत्र पाएपछि समाधान माग्ने, अर्को परीक्षाको प्रश्नपत्र पनि यस्तै गरी पठाइदिन आग्रह गर्ने प्रवृत्तिले नै हाम्रो शैक्षिक संस्कृतिको चिन्ताजनक चित्र प्रस्तुत गर्छ।

अहिले ‘सुलभ सर’सहित दुई जना पक्राउ परेका छन्। यो अनुसन्धानको सुरुवात हो, अन्त्य होइन। वास्तविक प्रश्न अझै बाँकी छन्—प्रश्नपत्र सबैभन्दा पहिले कसले बाहिर निकाल्यो? त्यो परीक्षा केन्द्रबाट बाहिरियो, छपाइ प्रक्रियाबाट कि वितरण प्रणालीबाट? वाट्सएपमा पोस्ट गर्ने व्यक्ति मात्र दोषी हुन्, वा त्यसअघि नै प्रश्नपत्र बाहिर ल्याउने ठूलो सञ्जाल पनि छ? यी प्रश्नको उत्तर नखोजी केवल पक्राउलाई उपलब्धि मान्नु पर्याप्त हुँदैन।

यो घटनाले अर्को पक्ष पनि देखाएको छ। प्रविधि आफैं दोषी होइन। वाट्सएप एउटा सञ्चार माध्यम मात्र हो। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब त्यही माध्यम परीक्षा प्रणालीलाई कमजोर बनाउने साधन बन्छ। त्यसैले समाधान पनि केवल समूह बन्द गराउने वा व्यक्तिलाई पक्राउ गर्ने होइन, प्रश्नपत्रको सम्पूर्ण सुरक्षा प्रणालीलाई पुनरावलोकन गर्ने हो।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयले छानबिन समिति गठन गरेको छ भने साइबर ब्युरोले डिजिटल प्रमाण संकलन गरिरहेको छ। अब छानबिन केवल कसले पोस्ट गर्‍यो भन्नेमा सीमित हुनु हुँदैन। प्रश्नपत्र कसरी बाहिरियो, कसले पहुँच दियो, कसले लाभ लिन खोज्यो र यस्तो घटना दोहोरिन नदिन के सुधार आवश्यक छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुपर्छ।

यो घटनाबाट सबैभन्दा ठूलो क्षति इमानदार विद्यार्थीलाई भएको छ। वर्षभरि मेहनत गर्ने हजारौं विद्यार्थीको मूल्याङ्कनमाथि प्रश्न उठेको छ। यदि परीक्षा सुरु भएको केही मिनेटमै प्रश्नपत्र बाहिरिन्छ भने त्यो केवल एउटा विषयको प्रश्नपत्र लिक भएको घटना होइन, सम्पूर्ण परीक्षा प्रणालीको विश्वसनीयता कमजोर भएको संकेत हो।

अन्ततः, ‘सुलभ सर’सहित दुई जनाको पक्राउ समाचारको शीर्षक त हुन सक्छ। तर, इतिहासले यो घटनालाई पक्राउका लागि होइन, एउटा वाट्सएप समूहमा सार्वजनिक भएका केही सन्देशहरूले नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीभित्र लुकेको संकट उजागर गरेको घटनाका रूपमा सम्झन सक्छ। अब आवश्यकता दोषी पत्ता लगाउने मात्र होइन, यस्तो अवस्था फेरि दोहोरिन नदिने प्रणाली निर्माण गर्ने हो।

फ्रान्स र स्पेनमा फैलिएको भीषण डढेलोका कारण तीन लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भएका छन्। तीव्र गर्मी, सुख्खा मौसम र बलियो हावाले आगो नियन्त्रणमा लिन कठिन बनाएको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

दक्षिण–पश्चिम फ्रान्सको बोर्डो आसपास फैलिएको डढेलो अझै नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन। अग्निनियन्त्रकहरूले आगो निभाउने प्रयास जारी राखे पनि हावाले आगो झन् तीव्र गतिमा फैलाइरहेको छ। स्थानीय अधिकारीका अनुसार आगो नियन्त्रणमा आउन अझै समय लाग्ने देखिएको छ।

फ्रान्समा शनिबार मात्रै थप ५५ हजार जनालाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ। यससँगै गिरोन्डे र ल्यान्डेस क्षेत्रमा मात्रै विस्थापित हुनेको संख्या करिब २ लाख ५० हजार पुगेको छ।

आगो नियन्त्रणमा सहयोग गर्न सरकारले सेना परिचालन गरेको छ भने थप सुरक्षाकर्मी र उपकरण पनि प्रभावित क्षेत्रमा पठाइएको छ।

राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोंले प्रभावित नागरिकलाई सरकारले आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने र पुनर्निर्माणसम्म साथ दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

यता स्पेनमा पनि अवस्था गम्भीर बनेपछि सरकारले आपतकालीन अवस्था घोषणा गरेको छ। म्याड्रिड, एभिला र टोलेडो आसपासका क्षेत्रमा फैलिएको डढेलोका कारण करिब ६० हजार मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ भने २८ हजारभन्दा बढी नागरिक अझै घरमै बस्न बाध्य छन्।

भ्यालेन्सिया क्षेत्रमा डढेलो नियन्त्रण गर्ने क्रममा ७० वर्षीय एक व्यक्तिको मृत्यु भएको स्थानीय अधिकारीहरूले पुष्टि गरेका छन्।

स्पेनका प्रधानमन्त्री पेड्रो सान्चेजले आगामी दिनहरू अझ चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। उनका अनुसार यस वर्ष मात्रै स्पेनमा करिब १ लाख ३० हजार हेक्टर वन क्षेत्र जलेको छ, जुन पछिल्लो दशकको वार्षिक औसतभन्दा बढी हो।

फ्रान्सका गृहमन्त्री लरेन्ट नुनेजका अनुसार सन् २०२६ को सुरुदेखि हालसम्म देशभर करिब ९८ हजार हेक्टर क्षेत्र डढेलोले नष्ट गरिसकेको छ।

डढेलोका कारण फ्रान्समा आइतबार हुने टुर डे फ्रान्सको अन्तिम चरण पनि छोट्याइएको छ, ताकि सुरक्षाकर्मीलाई प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन गर्न सकियोस्।

यसैबीच, इटालीको सिसिली टापुमा पनि ३५० भन्दा बढी स्थानमा आगलागी भएको छ। स्कटल्याण्डको केर्नगोर्म्स राष्ट्रिय निकुञ्जमा १० दिनदेखि लागेको डढेलो नियन्त्रणका लागि आपतकालीन सेवा परिचालन गरिएको छ।

युरोपेली संघले फ्रान्स र स्पेनलाई सहयोगस्वरूप पानी बोक्ने विमान, हेलिकप्टर तथा अन्तर्राष्ट्रिय अग्निनियन्त्रक टोली परिचालन गरेको छ। ईयूका अधिकारीहरूले यस वर्षको डढेलोले अघिल्ला सबै रेकर्ड तोड्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

विशेषज्ञहरूले बढ्दो तापक्रम, लामो खडेरी र जलवायु परिवर्तनका कारण युरोपमा यस्ता डढेलोका घटना अझ बढ्न सक्ने बताएका छन्।

भूमिका

कुनै पनि राष्ट्रको सभ्यता केवल उसका ऐतिहासिक स्मारक, राजनीतिक उपलब्धि वा आर्थिक समृद्धिबाट मात्र मापन हुँदैन; त्यसको वास्तविक परिचय भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिमा निहित हुन्छ । साहित्य समाजको अन्तःकरण हो भने कविता त्यस अन्तःकरणको सबैभन्दा संवेदनशील अभिव्यक्ति हो । कविताले समयको वेदना, समाजको चेतना, संस्कृतिको स्मृति र भविष्यप्रतिको आशालाई शब्दमा रूपान्तरण गर्छ। यसैले जहाँ कविता जीवित रहन्छ, त्यहाँ भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय आत्मपहिचान पनि जीवित रहन्छ ।

आजको प्रविधिमैत्री, भौतिकवादी र तीव्र प्रतिस्पर्धी जीवनशैलीका कारण मानवीय संवेदना, सांस्कृतिक आत्मीयता र साहित्यिक संवाद क्रमशः क्षीण हुँदै गइरहेको छ । यस्तो समयमा कविता केवल मनोरञ्जनको विधा नभई मानिसलाई आफ्नै अन्तर्मनसँग पुनः साक्षात्कार गराउने साधना बन्छ । समाजलाई विचार, विवेक र मूल्यबोधतर्फ उन्मुख गराउने सामर्थ्य साहित्यसँग मात्र हुन्छ । त्यसैले साहित्यिक अभियानहरूको आवश्यकता आज झन् बढी महसुस हुन थालेको छ ।

यही आवश्यकतालाई आत्मसात् गर्दै प्रारम्भ भएको ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ नेपाली साहित्यिक जगत्को एउटा उल्लेखनीय सांस्कृतिक अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ । यसले कविता पुस्तकका पानाबाट निकालेर पुनः समाजको बीचमा ल्याएको छ। साहित्यलाई औपचारिक समारोहको सीमाबाट मुक्त गरी साधना, संवाद र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको माध्यम बनाउने यसको प्रयास प्रशंसनीय देखिन्छ ।

यसै अभियानको दोस्रो शृङ्खला वि.सं. २०८३ श्रावण ९ गते, हरिशयनी एकादशीका दिन, पाशुपत क्षेत्रस्थित नेपाल वेद विद्याश्रम, वनकालीमा सम्पन्न भयो । भगवान् श्रीपशुपतिनाथको पावन सान्निध्य, वैदिक वातावरण र साहित्यिक गरिमाले सम्पन्न यस कार्यक्रमले कविता केवल वाचनको विषय होइन, सामूहिक अनुभूति र सांस्कृतिक आराधनाको उत्सव पनि हुन सक्छ भन्ने अनुभूति गरायो ।

गरिमामय आयोजना र सुव्यवस्थित सञ्चालन

संस्कृत तथा नेपाली भाषाका साधक प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालको परिकल्पना, समर्पण र निरन्तर सक्रियताबाट प्रारम्भ भएको यो अभियान दोस्रो शृङ्खलासम्म आइपुग्दा अझ परिपक्व र व्यवस्थित देखियो । पहिलो शृङ्खलाको अनुभवलाई आत्मसात् गर्दै दोस्रो संस्करणलाई अझ प्रभावकारी बनाउने आयोजकहरूको प्रयत्न स्पष्ट रूपमा अनुभूत हुन्थ्यो ।

कार्यक्रमको सभाध्यक्षता स्वयं प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालले गर्नुभएको थियो । प्रमुख अतिथिका रूपमा प्रा. डा. देवी नेपाल, विशिष्ट अतिथिका रूपमा वरिष्ठ कवयित्री प्रभा भट्टराई, साथै डा. उमेशप्रसाद घिमिरे, डा. मधुसूदन लामिछाने, चिन्तामणि भट्टराई, नारायण सङ्ग्रौला, विष्णुप्रसाद पोखरेल, रामचन्द्र घिमिरे, आँचल कुसुम अधिकारीलगायतका साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको उपस्थिति कार्यक्रमको विशेष आकर्षण बन्यो ।

नेपाल वेद विद्याश्रमका पूर्वछात्र तथा युवा कवि अञ्जन ढुङ्गेलको सजीव र काव्यमय उद्घोषणले कार्यक्रमलाई सुरुबाटै आत्मीय वातावरण प्रदान गर्‍यो । वैदिक स्वस्तिवाचन, दीपप्रज्वलन, राष्ट्रगान र स्वागत काव्यपछि प्रारम्भ भएको कार्यक्रम करिब तीन घण्टासम्म निरन्तर साहित्यिक रसधारामा प्रवाहित रह्यो । समय व्यवस्थापन, अतिथि सम्मान, कवि-परिचय तथा कार्यक्रम सञ्चालनमा देखिएको अनुशासनले आयोजकहरूको परिपक्वता स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गर्‍यो ।

शब्द, छन्द र चेतनाको सुन्दर समन्वय

कार्यक्रममा तेइस जना कविहरूले आफ्ना सिर्जनामार्फत राष्ट्र, समाज, संस्कृति, अध्यात्म, दर्शन, प्रेम, परिवार, राजनीति, मानवीय संवेदना तथा समकालीन यथार्थका विविध आयामलाई अभिव्यक्त गरे । एउटै मञ्चमा यति व्यापक विषयगत विविधता देखिनु कार्यक्रमको उल्लेखनीय उपलब्धि मान्नुपर्छ ।

यस काव्यसाँझको विशेष आकर्षण शास्त्रीय छन्द र आधुनिक संवेदनाबीचको सन्तुलित समन्वय थियो। अनुष्टुप्, शार्दूलविक्रीडित, उपजाति, पुष्पिताग्रा, भुजङ्गप्रयात, पञ्चचामर जस्ता परम्परागत छन्दसँगै मुक्तछन्द, गजल, गीत र लोकलयको समानान्तर प्रयोगले नेपाली काव्यपरम्पराको समृद्धि र निरन्तरताको सशक्त परिचय दियो ।

आज छन्दोबद्ध कविताको अभ्यास क्रमशः दुर्लभ बन्दै गएको अवस्थामा यस्ता रचनालाई सम्मानपूर्वक मञ्च प्रदान गर्नु आफैँमा सांस्कृतिक उत्तरदायित्वको परिचायक हो । यस अभियानले छन्दलाई अतीतको सम्पदा मात्र नभई वर्तमान अभिव्यक्तिको पनि सशक्त माध्यमका रूपमा पुनः प्रतिष्ठित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

विषयगत प्रवृत्ति : समकालीन चेतनाको प्रतिबिम्ब

कार्यक्रममा प्रस्तुत रचनाहरूको समग्र अध्ययन गर्दा केही साझा प्रवृत्तिहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन् । राष्ट्रप्रेम, सामाजिक उत्तरदायित्व, आध्यात्मिक चेतना, मानवीय संवेदना, शब्दप्रतिको आस्था तथा आत्मपहिचानको खोज अधिकांश कविताका मूल स्वर बनेका छन् ।

देशको वर्तमान अवस्था, नैतिक मूल्यको ह्रास, सामाजिक विसङ्गति तथा राजनीतिक विकृतिप्रति चिन्ता व्यक्त गर्ने रचनाहरूले साहित्य आज पनि समयका प्रश्नसँग संवाद गरिरहेको तथ्य पुष्टि गरे । त्यस्तै पाशुपत क्षेत्रको परिवेशअनुकूल शिवतत्त्व, वेदपरम्परा र आध्यात्मिक जीवनदर्शनसम्बन्धी कविताहरूले कार्यक्रममा विशिष्ट सांस्कृतिक गरिमा थपे ।

प्रेम, परिवार, सम्बन्ध, करुणा, जीवनसंघर्ष र आत्मसंवादका विषयलाई केन्द्रमा राखिएका रचनाहरूले पनि श्रोताको मन छोएका थिए । समग्रमा हेर्दा कार्यक्रमले नेपाली कविताको समकालीन स्वरलाई बहुआयामिक रूपमा प्रस्तुत गर्न सफल भएको देखिन्छ ।

कविताहरूको साहित्यिक मूल्याङ्कन : विषय, शिल्प र संवेदनाको समन्वय

‘पशुपति-काव्यसाँझ-२’ को वास्तविक सामर्थ्य यसको भव्य आयोजनामा मात्र सीमित छैन ; प्रस्तुत रचनाहरूको साहित्यिक स्तर, विषयगत विविधता र शिल्पगत परिपक्वतामा पनि उत्तिकै प्रकट हुन्छ । कार्यक्रममा सहभागी कविहरूले आ-आफ्ना अनुभव, दृष्टि र जीवनबोधलाई फरक–फरक शैलीमा अभिव्यक्त गरेका भए पनि समग्रमा एउटा साझा भाव स्पष्ट देखिन्छ- साहित्य समाजका लागि हो, शब्द साधनाका लागि हो र कविता संस्कृतिको संवाहक हो ।

नवप्रतिभाको आत्मविश्वास र विचारको गहिराइ

कार्यक्रमको आरम्भ युवा कवि अञ्जन ढुङ्गेलको ‘चिन्ता’ शीर्षक कविताबाट भयो । सामान्यतया नकारात्मक अर्थमा बुझिने ‘चिन्ता’लाई कविले आत्मचिन्तन र आत्मबोधसँग जोड्दै दार्शनिक उचाइ प्रदान गरेका छन् । अनुष्टुप् छन्दको सहज लय र विचारको गाम्भीर्यले उनको सिर्जनालाई प्रभावकारी बनाएको थियो । उद्घोषक र कवि दुवै भूमिकामा उनको उपस्थिति कार्यक्रमभरि ऊर्जाशील रह्यो ।

विपिन दाहालको ‘सत्पात्रको याचना’ ले समकालीन समाजको नैतिक विचलनप्रति गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । योग्यताको उपेक्षा, मूल्यको अवमूल्यन र अवसरको असमान वितरणजस्ता विषयलाई शार्दूलविक्रीडित छन्दको ओजपूर्ण संरचनामा प्रस्तुत गर्नु उल्लेखनीय उपलब्धि हो । यद्यपि केही स्थानमा भाव अपेक्षाकृत प्रत्यक्ष देखिए पनि समग्र प्रभाव सशक्त रह्यो ।

देवेन्द्र खरेलको ‘होस् शान्ति नेपालमा’ राष्ट्रप्रेम र आशावादको कविता हो । निराशाका बीच पनि आशाको दीप निभ्न नदिने आग्रह कविताभरि प्रवाहित छ । राष्ट्रप्रेमलाई नारा होइन, संवेदनाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु यसको प्रमुख विशेषता हो ।

शब्दप्रतिको आस्था र जीवनदर्शन

अतुल पौडेलको ‘शब्दको ताण्डव’ मुक्तछन्दमा रचित भए पनि यसको वैचारिक गहिराइ उल्लेखनीय छ । शिवको ताण्डवलाई विनाश मात्र होइन, असत्य र अज्ञानको अन्त्यपछि नयाँ चेतनाको आरम्भका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। प्रतीक र दर्शनको संयोजनले रचनालाई प्रभावशाली बनाएको छ ।

विपिन पाठकको ‘हराउँदै छु’ आधुनिक मानिसको आत्मपहिचानको खोज हो । पुष्पिताग्रा छन्दको कोमल लयमा प्रेम, संवेदना र अस्तित्वबोधको सुन्दर समन्वय पाइन्छ । वाचनशैलीले कविताको भावप्रवाहलाई अझ प्रभावकारी बनाएको थियो ।

मनीष गौतमको ‘शब्द’ शीर्षक कविताले शब्दलाई केवल भाषिक संरचना होइन, संस्कार, चेतना र परिवर्तनको आधारका रूपमा चित्रित गरेको छ । भुजङ्गप्रयात छन्दमा प्रस्तुत यस रचनाले काव्यसाधनाको दार्शनिक पक्षलाई सफलतापूर्वक उद्घाटित गरेको देखिन्छ ।

परिवार, समाज र आत्मसंवाद

सुभद्रा रिजालको ‘बुहारी’ शीर्षक मुक्तक छोटो भए पनि सामाजिक दृष्टिले निकै अर्थपूर्ण छ । नेपाली समाजमा प्रचलित पूर्वाग्रहलाई चुनौती दिँदै सासू-बुहारी सम्बन्धलाई प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको आधारमा पुनर्परिभाषित गरिएको छ । न्यून शब्दमा गहन सन्देश दिन सक्नु यस रचनाको विशेषता हो ।

याज्ञवल्क्य न्यौपानेको ‘हे मन!’ आत्मसंवादको कविता हो । मनको चञ्चलता, आत्मसंयम र आध्यात्मिक उन्नतिलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ । उपनिषद्को आत्मबोधको झल्को दिने यस रचनाले बाह्य विजयभन्दा आत्मविजय नै श्रेष्ठ हो भन्ने सन्देश दिन्छ ।

सविना कोइरालाले झ्याउरे लोकलयमा प्रस्तुत गरेको ‘नेपालमा स्वागत’ मातृभूमिप्रतिको आत्मीय प्रेमको गीत हो। नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक वैभवलाई लोकभाकाको सहज लयमा प्रस्तुत गरिएकाले रचना अत्यन्त सम्प्रेषणीय बनेको छ ।

संस्कृत वाङ्मय र सांस्कृतिक चेतनाको अभिव्यक्ति

आचार्य रामचन्द्र घिमिरेको ‘नेपाल वेद विद्याश्रम’ शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रचित ओजपूर्ण रचना हो । वेदपरम्परा, गुरुकुल शिक्षा र सनातन ज्ञानसम्पदाको महत्त्वलाई काव्यात्मक गरिमाका साथ प्रस्तुत गरिएको छ । इतिहासप्रतिको सम्मान र भविष्यप्रतिको विश्वास दुवै यस कवितामा समान रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् ।

कल्पना भुसालको गजलमा प्रेम, मौनता र अन्तर्मनका सूक्ष्म अनुभूतिहरू कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । बिम्ब, प्रतीक र भावसंयमका कारण उनका शेरहरूले श्रोताको मन छोएका थिए ।

त्यसैगरी नारायण सङ्ग्रौलाले गीत, गजल र भजनमार्फत साहित्य र सङ्गीतको अभिन्न सम्बन्धलाई जीवन्त बनाए । उनका प्रस्तुतिमा सुर, लय र भावको सन्तुलित समन्वय देखिन्थ्यो, जसले सम्पूर्ण कार्यक्रमलाई सङ्गीतमय आयाम प्रदान गर्‍यो ।

शास्त्रीय छन्दमा आधुनिक संवेदना

प्रवीण काफ्लेले उपजाति छन्दमा प्रस्तुत गरेको कविताले शब्द, संवेदना र सौन्दर्यचेतनाबीचको गहिरो सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्‍यो । छन्दप्रतिको अधिकार, भाषिक संयम र भावको स्वाभाविक प्रवाहका कारण रचना प्रभावकारी बन्यो । शिल्प र विषयबीचको सन्तुलनले कविको साहित्यिक सम्भावनालाई स्पष्ट सङ्केत गरेको देखिन्छ ।

उपप्राध्यापक चिन्तामणि भट्टराईको ‘प्रेमाष्टक’ कार्यक्रमका उत्कृष्ट शास्त्रीय रचनामध्ये एक रह्यो । पञ्चचामर छन्दमा रचित यस कविताले प्रेमलाई केवल भावनात्मक अनुभूति होइन, आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक उन्नतिको आधारका रूपमा चित्रित गरेको छ। संस्कृत काव्यपरम्पराको प्रभाव, शब्दको चयन र छन्दानुशासनका कारण रचनाले विशिष्ट साहित्यिक उचाइ प्राप्त गरेको अनुभूति भयो ।

समाजको यथार्थ र मानवीय प्रश्न

रामचन्द्र न्यौपानेको ‘यो कङ्काल कस्को हो ?’ मुक्तछन्दमा रचित सशक्त सामाजिक कविता हो । यहाँ ‘कङ्काल’ केवल एउटा प्रतीक मात्र होइन ; मूल्यहीनता, सामाजिक अन्याय, अभाव र मानवीय संवेदनाको क्षयको प्रतिनिधि बिम्बका रूपमा उभिएको छ । प्रत्यक्ष प्रश्नमार्फत पाठकलाई आत्मपरीक्षणतर्फ उन्मुख गराउने यस कविताको सामाजिक सन्देश उल्लेखनीय छ ।

बालकृष्ण गैरेका लघु गद्यकविताहरूले अत्यल्प शब्दमा गहन व्यङ्ग्य प्रस्तुत गरे । समकालीन सामाजिक तथा राजनीतिक विसङ्गतिप्रति गरिएको संकेत तीक्ष्ण भए पनि मर्यादित र कलात्मक थियो । न्यून शब्दमा अधिक अर्थ सम्प्रेषण गर्ने क्षमता उनका प्रस्तुतिको प्रमुख विशेषता रह्यो ।

दार्शनिक चेतना र जीवनबोध

रूपीश त्रिपाठीका कवितामा जीवन, ब्रह्म, आत्मा र चेतनाको दार्शनिक खोज प्रखर रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइयो । शास्त्रीय अध्ययनको प्रभाव, वैचारिक स्पष्टता र आध्यात्मिक संवेदनाले उनका रचनालाई विशिष्ट पहिचान दिएका छन् । जटिल दार्शनिक विषयलाई पनि सहज भाषामा प्रस्तुत गर्न सक्नु उनको विशेष क्षमता देखियो ।

डा. मधुसूदन लामिछानेको ‘बाबाका अन्तिम वाणी’ कार्यक्रममा सबैभन्दा मार्मिक रचनामध्ये एक रह्यो । पितापुत्र सम्बन्ध, जीवनका अन्तिम क्षण, अनुभवको हस्तान्तरण र स्मृतिको भावनात्मक पक्षलाई अत्यन्त संयत भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ । अनावश्यक भावुकताभन्दा आत्मीय अनुभूतिलाई प्राथमिकता दिइएकाले रचनाको प्रभाव अझ गहिरो बनेको देखिन्छ ।

श्रद्धा, प्रेम र आध्यात्मिक चेतना

अनुप उप्रेतीको ‘श्रद्धा’ शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रचित प्रेरणादायी कविता हो । श्रद्धा, निष्ठा र सत्कर्मलाई जीवनका आधारस्तम्भका रूपमा प्रस्तुत गर्दै कविले सकारात्मक जीवनदृष्टिको स्थापना गरेका छन् । छन्दको ओज र विचारको स्पष्टताले रचनालाई प्रभावकारी बनाएको छ ।

आँचल कुसुम अधिकारीका कविता र गजलमा आधुनिक संवेदना, आत्मसम्मान, प्रेम र सम्बन्धका सूक्ष्म पक्षहरू सुन्दर रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । सरल भाषाभित्र गहन अनुभूति समेट्ने क्षमता उनका प्रस्तुतिमा स्पष्ट देखिन्छ ।

वरिष्ठ कवयित्री प्रभा भट्टराईको ‘आराध्यदेव पशुपतिनाथ’ कार्यक्रमको आध्यात्मिक उचाइको प्रतिनिधि रचना बन्यो । शिवभक्ति, आत्मसमर्पण र साधनाको निर्मल भावले ओतप्रोत यस कविताले सम्पूर्ण वातावरणलाई भक्तिमय बनायो । सरल अनुष्टुप् छन्दमा पनि गहन भाव सम्प्रेषण गर्न सकिने सुन्दर उदाहरण यो रचना हो ।

समापनको साहित्यिक गरिमा

प्रमुख अतिथि प्रा. डा. देवी नेपालले आफ्नो कवितामार्फत राष्ट्र, समाज, शिक्षा र बौद्धिक उत्तरदायित्वबारे गहन विचार प्रस्तुत गर्नुभयो । उहाँको रचनामा राष्ट्रप्रेम भावुक नाराका रूपमा होइन, नैतिक उत्तरदायित्वका रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।

कार्यक्रमको समापनमा सभाध्यक्ष प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालले प्रस्तुत गर्नुभएको ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ शीर्षक कविता यस अभियानको वैचारिक घोषणापत्रजस्तै अनुभूत भयो । भगवान् श्रीपशुपतिनाथ, जगन्माता गुह्येश्वरी र श्रीगणेशप्रति समर्पित स्तुतिसँगै साहित्यलाई साधना, कवितालाई आराधना र काव्यसाँझलाई सांस्कृतिक जागरणको अभियानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । समापन मन्तव्यसमेत कवितामै व्यक्त गरिनु कार्यक्रमको मौलिक विशेषता रह्यो ।

यसरी हेर्दा कार्यक्रममा प्रस्तुत अधिकांश रचनाहरूले साहित्यिक स्तर, वैचारिक गाम्भीर्य र सांस्कृतिक चेतनाको सन्तुलित परिचय दिएका छन् । केही रचनामा भाव विस्तार अलि बढी देखिए पनि समग्र कार्यक्रमको साहित्यिक गुणस्तर उल्लेखनीय रह्यो । वरिष्ठ र नवोदित स्रष्टाबीचको आत्मीय सहकार्यले नेपाली काव्यपरम्पराको उज्ज्वल भविष्यप्रति विश्वास जगाएको छ ।

समग्र मूल्याङ्कन : साहित्यिक अभियानको सुदृढ आधार

समग्र दृष्टिले हेर्दा ‘पशुपति–काव्यसाँझ–२’ केवल एउटा नियमित काव्यगोष्ठी होइन, नेपाली साहित्य, संस्कृत वाङ्मय र सांस्कृतिक चेतनालाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने दूरदर्शी अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गएको स्पष्ट देखिन्छ । आज काव्यवाचनका कार्यक्रमहरूको सङ्ख्या बढिरहेको भए पनि साहित्यिक अनुशासन, शास्त्रीय छन्द, आध्यात्मिक वातावरण र समकालीन चेतनालाई यति सन्तुलित रूपमा समेट्ने कार्यक्रम विरलै आयोजना हुने गरेका छन्। यही कारणले ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ ले छोटो समयमै आफ्नो पृथक् पहिचान निर्माण गर्न सफल भएको छ ।

यस अभियानको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पुस्तान्तरणको सशक्त सेतु निर्माण हो । वरिष्ठ स्रष्टाहरूको अनुभव, मध्यपुस्ताको वैचारिक परिपक्वता र नवप्रतिभाको सिर्जनात्मक ऊर्जा एउटै मञ्चमा समान सम्मानका साथ अभिव्यक्त हुनु नेपाली साहित्यका लागि अत्यन्त सकारात्मक पक्ष हो । साहित्यको निरन्तरता यस्तै संवाद, सहकार्य र परम्पराको हस्तान्तरणबाट सम्भव हुन्छ भन्ने तथ्य यस कार्यक्रमले व्यवहारमै प्रमाणित गरेको छ ।

यसैगरी शास्त्रीय छन्दप्रतिको सम्मान कार्यक्रमको अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । पछिल्लो समय मुक्तछन्दको प्रभाव व्यापक हुँदै गएको सन्दर्भमा अनुष्टुप्, शार्दूलविक्रीडित, उपजाति, भुजङ्गप्रयात, पुष्पिताग्रा र पञ्चचामरजस्ता छन्दलाई समान आदरका साथ प्रस्तुत गरिनु नेपाली काव्यपरम्पराको संरक्षणका दृष्टिले उल्लेखनीय प्रयास हो । यसले छन्दलाई केवल इतिहासको विषय नभई समकालीन अभिव्यक्तिको पनि जीवन्त माध्यमका रूपमा पुनः प्रतिष्ठित गरेको अनुभूति हुन्छ ।

अर्कोतर्फ कार्यक्रमको सम्पूर्ण संरचनामा साहित्यिक अनुशासन र सौन्दर्यचेतना दुवैको सन्तुलित उपस्थिति देखिन्थ्यो । समय व्यवस्थापन, कविहरूको सम्मान, प्रस्तुतीकरणको मर्यादा, वाचनको वातावरण तथा श्रोताको सहभागिताले कार्यक्रमलाई उच्चस्तरीय साहित्यिक समारोहको गरिमा प्रदान गरेको थियो । साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा देखिने अनावश्यक औपचारिकता वा अव्यवस्था यहाँ न्यूनतम देखिनु पनि प्रशंसनीय पक्ष हो ।

यद्यपि कुनै पनि अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन केही पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ । प्रस्तुत कविताहरूको सम्पादित काव्यसङ्ग्रह नियमित रूपमा प्रकाशन गर्ने, कार्यक्रमको श्रव्य-दृश्य अभिलेखीकरण गर्ने, प्रस्तुत रचनामाथि समीक्षात्मक अन्तरक्रिया आयोजना गर्ने, युवा स्रष्टाका लागि छन्द तथा काव्यकार्यशाला सञ्चालन गर्ने तथा नेपालका विभिन्न प्रदेशमा यस अभियानलाई विस्तार गर्ने प्रयास गरिए यसको प्रभाव अझ व्यापक बन्न सक्छ । यस्ता पहलले ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ लाई केवल वार्षिक कार्यक्रममा सीमित नराखी राष्ट्रिय साहित्यिक आन्दोलनका रूपमा विकसित गर्न सहयोग पुग्नेछ ।

उपसंहार

भगवान् श्रीपशुपतिनाथको पावन सान्निध्यमा सम्पन्न ‘पशुपति-काव्यसाँझ-२’ ले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ- कविता केवल शब्दको विन्यास होइन, संस्कृतिको चेतना हो । साहित्य केवल सिर्जना होइन, समाजप्रतिको उत्तरदायित्व हो ।

यस काव्यसाँझमा कविता सुनाइएन मात्र, अनुभूत गरियो । शब्द उच्चारण भएनन् मात्र, साधनामा रूपान्तरित भए । स्रष्टाहरू उपस्थित भएनन् मात्र, सांस्कृतिक चेतनाका संवाहकका रूपमा उभिए । यही विशेषताले यस कार्यक्रमलाई सामान्य काव्यगोष्ठीभन्दा माथि उठाई साहित्य, साधना र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको जीवन्त उत्सवका रूपमा प्रतिष्ठित गरेको छ ।

आज नेपाली भाषा, शास्त्रीय छन्द, संस्कृत वाङ्मय र मौलिक साहित्यिक परम्पराको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका लागि यस्ता अभियान समयको अपरिहार्य आवश्यकता हुन् । ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ ले यही ऐतिहासिक दायित्वलाई आत्मसात् गर्दै शब्द र संस्कृतिको दीप प्रज्वलित गर्ने प्रशंसनीय प्रयास गरेको छ । यस अभियानले आगामी दिनमा अझ व्यापक आयाम ग्रहण गरोस् । नवप्रतिभाका लागि प्रेरणाको केन्द्र बनोस् । नेपाली साहित्यलाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म गौरवान्वित बनाउन सशक्त भूमिका निर्वाह गरोस् । भगवान् श्रीपशुपतिनाथको अनुकम्पाले यो शब्दयज्ञ निरन्तर प्रज्वलित रहोस्- यही हार्दिक मङ्गलकामना । जय श्रीपशुपतिनाथ!!

- समाप्त -

लघुवित्त तथा वित्तीय शोषणपीडित किसान मजदुरहरूले आफ्ना विभिन्न माग राख्दै आइतबार काठमाडौं आएका छन्।

आन्दोलनमा सहभागीहरू एक सातादेखि मुग्लिन हुँदै पैदल यात्रा गरेर काठमाडौं आइपुगेका हुन्। लघुवित्त तथा वित्तीय शोषणविरुद्ध किसान मजदुर आन्दोलन नेपालको आयोजनामा न्यायको माग गर्दै तराईका सात जिल्लाबाट राजधानी आएका छन् ।

प्रदर्शनकारीहरूले लघुवित्त संस्थाबाट भएको वित्तीय शोषण अन्त्य गर्न, किसानलाई सस्तो ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध गराउन, किसानमाथिको दलालीकरण अन्त्य गर्न, अपराधसम्बन्धी ऐन खारेज गर्न तथा लिलामी वा मिनाहा प्रक्रियामा गुमाएका जग्गा फिर्ता गरिनुपर्ने लगायतका माग राखेका छन्।

उनीहरूले लघुवित्त संस्थाको चर्को ब्याज र ऋण असुली प्रक्रियाका कारण हजारौं किसान आर्थिक संकटमा परेको भन्दै सरकारले पीडितका माग तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्ने बताएका छन्।

प्रदर्शनका क्रममा सहभागीहरूले ‘किसानलाई सस्तो ब्याज देऊ’, ‘जग्गा फिर्ता गर’, ‘वित्तीय शोषण बन्द गर’ लगायतका नारा बोकेर काठमाडौं आएका छन्।

इरानले क्यास्पियन सागरमा आफ्नो एउटा व्यापारिक जहाजमाथि आक्रमण गरेको आरोप युक्रेनमाथि लगाउँदै घटनाको जवाफ दिने चेतावनी दिएको छ।

शनिबार भएको उक्त आक्रमणमा एक जना नाविकको मृत्यु भएको तथा अर्का एक जना घाइते भएको इरानले जनाएको छ।

रुस–युक्रेन युद्धको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तार भइरहेका बेला इरानले यस्तो आरोप लगाएको हो। यसअघि युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले इरानसँग सम्बन्धित सैन्य सामग्री ओसारपसारमा प्रयोग हुने जहाजलाई लक्षित गरी क्यास्पियन सागरमा लामो दूरीको आक्रमण गरिएको बताए।

इरानको सरकारी समाचार संस्था इरनाका अनुसार इरानी विदेश मन्त्रालयले शनिबार बिहान भएको आक्रमणमा जहाजमा विस्फोट हुँदा एक नाविकको मृत्यु भएको र अर्का एक जना घाइते भएको जनाएको छ।

इरानले रुस–युक्रेन युद्धमा आफूले कहिल्यै हस्तक्षेप नगरेको दाबी गर्दै आफ्नो व्यापारिक जहाजमाथिको आक्रमणको विरोध गरेको छ।

यता, राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले शनिबार सामाजिक सञ्जालमार्फत युक्रेनी सशस्त्र बलले क्यास्पियन सागरमा लामो दूरीको प्रहारमार्फत अत्यन्त सशक्त नतिजा हासिल गरेको बताएका थिए।

उनका अनुसार आक्रमणमा इरानसँग सम्बन्धित सैन्य सामग्री ओसारपसारमा प्रयोग हुने जहाजका साथै एउटा युद्धपोतलाई लक्षित गरिएको थियो।

युक्रेनको गुप्तचर निकाय (एसबीयू)ले टेलिग्राममार्फत इरान र रुसबीच सैन्य सामग्री ओसारपसारमा प्रयोग भएका तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धमा परेका कार्गो जहाजलाई लक्षित गरी ड्रोन आक्रमण गरिएको जनाएको छ।

इरानी सरकारी टेलिभिजनका अनुसार विदेश मन्त्रालयले उक्त घटनालाई ‘शत्रुतापूर्ण र आपराधिककार्य’ भन्दै विरोध जनाउन शनिबार तेहरानस्थित युक्रेनी कार्यवाहक राजदूतलाई बोलाएको थियो।

यसैबीच, इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले युरोपेली सङ्घ (इयू)की विदेश नीति प्रमुख काजा कालाससँगको कुराकानीमा आक्रमणको विरोधमा इयू र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुरक्षा परिषद्बाट कडा प्रतिक्रियाको माग गरेका इरनाले जनाएको छ।

इलामको माइजोगमाई–५, सोयाङका युवक लक्ष्मण खत्री २०७७ सालमा मलेसियाबाट कोरना महामारीका कारण गाउँ फर्किए। रोजगारी छाडेर आउँदा आम्दानीको मेलो हरायो। अब के व्यवसायी गर्ने भन्ने योजना बनाउन थाले।

आफ्नो निजी घरबारीमा परम्परागत रूपमा धान–मकै त खेती भइरहेकै थियो, उनलाई विदेशतिर खाएको फल (ड्रागन)को स्वादले तान्यो। आफू पनि त्यही फलको खेती गर्ने सोच बनाए। बुबा–आमाले धान–मकै खेतीपाती गरिरहेको खेतबारीमा २०७८ सालमा ड्रागन खेती गरे।

एक वर्षपछि एक दाना फल्यो, त्यसपछि उनलाई थाहा भयो कि, यो ठाउँमा ड्रागन खेती राम्रो हुन्छ। उनले खेती बिस्तार गरे। नभन्दै, २०८० सालदेखि राम्रो उत्पादन हुन थाल्यो।

अहिले उनी वर्षको ६ सय किलोसम्म ड्रागन बेचिरहेका छन्। ‘घरबाटै प्रतिकिलो ३ सय रुपैयाँसम्ममा बेच्दैछु,’ उनले सुनाए, ‘माग धेरै छ, धान्न गार्हाे भइरहेको छ।’

बिरुवा फस्टाउँदै गर्दा उनको उत्पादन समेत हरेक वर्ष बढ्दो छ। बेच्नलाई पनि कतै धाउनु नपरेको उनी सुनाउँछन्। ‘सुरुमा बजारकै व्यापारीलाई दिएँ, पेमेन्ट ढिलो गरिदिए, त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा प्रचार गरें,’ उनले भने, ‘अहिले घरमै अर्डर आउँछ, इलाम र झापाका विभिन्न ठाउँमा पठाइरहेको छु।’

ड्रागन खेतीका लागि कृषि ज्ञान केन्द्रले समेत उनलाई अनुदान दिएको थियो। त्यसैको सहयोगले अहिले क्रमशः खेती फराकिलो बनाइरहेको उनी सुनाउँछन्।

५० बोटबाट सुरु भएको उनको बगानमा अहिले १ सय ८० बोट ड्रागन छ। ‘भित्र रातो हुने र सेतो हुने २ प्रकारको ड्रागन यहाँ खेती भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘रातो हुने जातको ड्रागन बढी मीठो हुने भएकाले यसको माग धेरै छ।’

वैदेशिक रोजगारीमा रहँदा कोरोना संक्रमणले विश्व आक्रान्त बनेको थियो। त्यतिबेला उनी स्वदेशमै रोजगारी गर्ने गरी घर फर्किएर यो खेती थालेका हुन्।

‘सुरुमा त धान खेती मासेर ड्रागन लगाउँदा धेरैले अनौठो माने,’ उनले सम्झिए, ‘तर, यसको आम्दानी राम्रो हुन थालेपछि अरूले पनि बुझेका छन्, यसको उत्पादन र आम्दानी बर्सेनि बढ्दो क्रममा छ।’

चिकित्सा शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधारको माग राख्दै चार दिनदेखि अनसनमा रहेका डा. गोविन्द केसीका मागका विषयमा सरकारी वार्ता टोली र डा. केसी पक्षबीच औपचारिक वार्ता सुरु भएको छ।

सेती प्रादेशिक अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट (मेसु) डा. हेमराज पाण्डेको कार्यकक्षमा औपचारिक छलफल सुरु भएको हो।

सरकारका तर्फबाट वार्ता टोलीमा प्रधानमन्त्रीका स्वास्थ्य सल्लाहकार डा. जेपी अग्रवाल, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका सचिव डा. विकास देवकोटा र शिक्षा सचिव चूडामणि पौडेल सहभागी छन्। डा. केसीका तर्फबाट डा. पवन थापा र डा. अमृत जैसी वार्तामा सहभागी छन्।

अहिले औपचारिक छलफल जारी रहेको डा. जैसीले जानकारी दिए। यसैगरी, वार्तामा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का नेता तथा प्रतिनिधिसभा सदस्य पुकार बम पनि सहभागी छन्।

वार्तामा डा. केसीले अघि सारेका मागबारे छलफल भइरहेको छ। दशरथचन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयमा दरबन्दीसहित ३०० शय्याको अस्पताल सञ्चालन हुनुपर्ने, स्वार्थ बाझिने गरी भएका उपकुलपति र रजिस्ट्रारको नियुक्ति बदर गरिनुपर्ने तथा चालु शैक्षिक सत्रभित्रै एमबीबीएसलगायतका मेडिकल शिक्षाका कार्यक्रम सञ्चालन हुनुपर्ने मुख्य तीन माग रहेको डा. जैसीले जानकारी दिए।

डा. केसीले बिहीबारदेखि धनगढीस्थित कृष्ण मन्दिरमा २४औँ सत्याग्रह सुरु गरेका थिए। स्वास्थ्यमा जटिलता आएपछि शनिबार उनलाई सेती प्रादेशिक अस्पतालको आईसीयूमा भर्ना गरिएको थियो।

कोशी प्रदेश सरकारका पर्यटन, वन तथा वातावरणमन्त्री भीम पराजुलीले प्रदेश सरकारको नेतृत्व चयन र निर्णय प्रक्रियामा संघीय नेतृत्वको हस्तक्षेप हुँदा प्रदेशमा राजनीतिक अस्थिरता बढ्दै गएको बताएका छन्।

इटहरीमा आयोजित एक कार्यक्रममा बोल्दै मन्त्री पराजुलीले प्रदेश सरकारलाई आवश्यक निर्णय स्वायत्तता नदिँदा संघीयताको मर्म कमजोर बन्दै गएको बताए। प्रदेश सरकार गठनदेखि नेतृत्व परिवर्तनसम्मका निर्णय अझै पनि केन्द्रबाट हुने गरेको भन्दै उनले असन्तुष्टि व्यक्त गरे।

उनले प्रदेश सरकारलाई आफ्नै निर्णय गर्न सक्ने अधिकार नदिइँदा जनतामाझ सरकार आफ्नो खुट्टामा उभिन नसकेको सन्देश गएको बताए।

मन्त्री पराजुलीले कोशी प्रदेशको निर्णय कोशीकै नेतृत्वले र मधेश प्रदेशको निर्णय मधेशकै नेतृत्वले गर्न पाउनुपर्ने बताउँदै प्रदेश सरकारको आयु कहिले १५ दिन, कहिले एक महिना र कहिले एक वर्ष मात्रै हुने अवस्थाले दीर्घकालीन विकास योजना कार्यान्वयनमा गम्भीर असर परेको बताए।

देशभर पछिल्लो २४ घण्टामा सवारी दुर्घटनामा चार जनाको मृत्यु भएको छ भने १२४ जना घाइते भएका छन्। नेपाल प्रहरीका अनुसार विभिन्न प्रदेशमा भएका दुर्घटनाबाट मानवीय क्षति भएको हो।

तथ्यांकअनुसार सबैभन्दा धेरै घाइते काठमाडौं उपत्यकामा भएका छन्। उपत्यकामा ३२ जना घाइते भएका छन् । त्यसगरी कोशी प्रदेशमा २७, लुम्बिनीमा २१, मधेशमा २०, सुदूरपश्चिममा १३, कर्णालीमा ६ र बागमती प्रदेशमा ५ जना घाइते भएका छन्।

मृत्यु हुनेमा दुई जना लुम्बिनी प्रदेशका र एक–एक जना मधेश र कोशी प्रदेशमा भएको प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख छ।

प्रहरीका अनुसार मृत्यु भएका घटनामध्ये सिरहामा ट्रकको ठक्करबाट ७२ वर्षीय एक पैदलयात्रीको ज्यान गएको हो भने बारामा मोटरसाइकलको ठक्करबाट घाइते भएका २५ वर्षीय युवकको उपचारका क्रममा मृत्यु भएको छ।

यस्तै, कपिलवस्तुमा बस र मोटरसाइकल ठोक्किँदा मोटरसाइकल चालक र पछाडि सवार गरी दुई जनाको मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ।

सोलुखुम्बुको पाङ्बोचेमा जन्मिएका ४९ वर्षीय पासाङ दावा शेर्पाले हालसम्म ३१ पटक सगरमाथा आरोहण गरिसकेका छन्।कामीरिता शेर्पापछि सबैभन्दा बढी पटक सगरमाथा आरोहण गर्ने दोस्रो व्यक्तिका रूपमा उनी चिनिन्छन्।

पादावा शेर्पाको नामले समेत परिचित उनले सगरमाथासहित चोयू, ल्होत्से र मनास्लु गरी आठ हजार मिटरभन्दा अग्लो हिमालमा ४३ पटक पाइला राखिसकेका छन्।

सन् १९९८ मा पहिलो पटक सगरमाथा आरोहण गर्दा चर्चित बेलायती ‘एडभेन्चरर’ एडवार्ड माइकल ‘बियर’ ग्रिल्सलाई गाइड गरेर शिखर पुर्याएका उनै पादावा शेर्पासँग भएको कुराकानीको सम्पादित अंशः

तपाईंको हिमाल आरोहण यात्राबारे केही बताइदिनुस् न ?

मैले १२–१३ वर्षको उमेरदेखि ट्रेकिङमा भरियाको रूपमा काम गर्न थालेको हुँ। त्यसपछि ‘किचेन ब्वाई’, ‘कुक’ हुँदै ‘माउन्टेन गाइड’को भूमिकामा काम गर्न थालेँ।

सन् १९९८ मा पहिलोपटक चर्चित बेलायती ‘एडभेन्चरर’ एडवार्ड माइकल ‘बियर’ ग्रिल्सलाई गाइड गरेर सगरमाथा शिखरमा पुगेको हुँ। त्यो आरोहण निकै कठिन थियो।

अहिलेजस्तो त्यतिखेर आरोहणको सुरुमै साउथकोलभन्दा माथि डोरी टाँग्ने (रोप फिक्सिङ) चलन थिएन। हामी दुई पटकको प्रयासमा शिखर पुगेका थियौँ। पहिलो पटक हामी साउथ समिटबाट फर्किएका थियौँ।

त्यतिबेला कस्तो किसिमको जोखिम सामना गर्नुपरेको थियो ?

त्यतिबेला विभिन्न आरोहण दलका शेर्पाले थोरैथोरै डोरी टाँग्दै बाटो बनाउनु पर्थ्यो। हाम्रो टोलीको डोरी साउथ समिटमा पुगेपछि सकियो। अनि हिलारी स्टेप पार गर्न गाह्रो भयो।

साउथ समिट नजिकै हामी झण्डै सय मिटर जति चिप्लियौँ। अनि आधारशिविर नै फर्किएर एक हप्ता बसेर अर्को पटकको प्रयासमा शिखर पुगेका थियौँ । त्यतिखेर बियर ग्रिल्स अहिलेजस्तो चर्चित थिएनन्। उनी एक सामान्य आरोहीका रूपमा आएका थिए।

यस वर्ष एकै सिजनमा दुईपटक सगरमाथा आरोहण गरेर ३१औँ पटक सगरमाथा शिखरमा पुग्नुभयो, कुन कुन मितिमा कसरी जानुभयो ?

यसपटक एउटा अमेरिकन कम्पनी र नेपालको ट्रेक नेपाल नामक नेपाली कम्पनीबीचको सहकार्यमा सञ्चालित आरोहण दलमा आबद्ध भएर मैले १८ मे का दिन आरोहण गरेको थिएँ।

अनि १९ मे का दिन बिहानै आधारशिविर आइपुगेर पूरा एक दिन आराम गरेर पुनः २० मे को दिन शिखरतर्फ लागेँ। अनि २२ मे का दिन दोस्रोपटक शिखर पुगेको थिएँ। दोस्रोपटक भने मैले कोही विदेशी नलगी एक्लै गएको थिएँ।

तपाईंको यो २८ वर्ष लामो सगरमाथा आरोहण अवधिमा सगरमाथामा के कस्ता परिवर्तन देख्नुभयो ?

परिवर्तन त धेरै भएका छन्। पहिले किचेन टेन्ट नै अहिले जस्तो थिएन। हामी आइसमाथि छेउछेउको ढुङ्गा बटुलेर गाह्रो लगाएर गोठ जस्तै किचेन बनाउथ्यौँ। अहिले त किचेन, डाइनिङ पूरै कार्पेट ओछ्याएर स्ट्यान्डर्ड खालको आइसक्यो।

भनेपछि सगरमाथा आरोहण साहसिकभन्दा सुविधायुक्त बढी भएको हो ?

अहिले ‘एडभेन्चर’ घटेको भन्दा पनि ‘लक्जरी’ बढेको भन्नुपर्ला। खासमा कसले लक्जरी सुविधा दिने भन्ने प्रतिस्पर्धाचाहिँ बढेको हो। एउटाले राम्रो बनाएपछि अर्कोले राम्रो बनाउने चलन सुरु भएको छ।

यो सुविधा विदेशी आरोही (ग्राहक) ले खोजिरहेका छन् कि कम्पनीले व्यवस्था गरिरहेको छ ?

यो दुवैले हो। विदेशीले पनि खोज्छन् र कम्पनीले त्यही अनुसार व्यवस्था गर्ने क्रम बढेको छ। विदेशीले सुविधा खोजेर त्यही अनुसारको पैसा तिरेपछि कम्पनीले त व्यवस्था गर्नैपर्यो।

हिउँ पग्लिने दरलाई कसरी नियाल्नुभएको छ ? बर्सेनि खुम्बु आइसफलकै हिउँ धेरै नै पग्लियो भन्छन् नि ?

खुम्बु आइसफलको कुरा गर्ने हो भने धेरै हिउँ पर्दा आइस धेरै देखिने र हिउँ कम पर्दा पग्लिएर घटेको जस्तो देखिने भई नै रहन्छ।

पहिलेभन्दा कतिपय ठाउँमा पग्लिन थालेको हो जस्तो पनि लाग्छ, तर मलाई चाहिँ त्यत्रो धेरै हिउँ पग्लिएर ठूलै परिवर्तन भएजस्तो अनुभव भएको छैन।

हिमालमा मौसम परिवर्तन भइरहेको छ कि त्यहाँ चढ्न आउने आरोहीहरूको व्यवहार परिवर्तन भइरहेको छ ?

सन् २००० आसपाससम्म सगरमाथा शिखरको मौसम पूर्वानुमान अहिलेजस्तो भरपर्दो थिएन। मौसमका दृष्टिले आरोहीले जुनसुकै बेला जोखिम मोल्नुपर्थ्यो। अहिले त्यस्तो छैन।

मौसमसम्बन्धी रिपोर्ट हेरेर मज्जाले आरोहीले आराम गर्न पाउँछन्। कतिपय विदेशी त आराम गर्न काठमाडौँसम्म आउँछन्, अनि जुन दिन मौसम राम्रो भनिएको हुन्छ, त्यसैअनुसार आरोहणका लागि उकालो लाग्ने चलन छ।

हिजोआज खासमा हिमाल वा हिमालको मौसम परिवर्तन भएकोभन्दा पनि प्रविधिको विकाससँगै मौसम पूर्वानुमान भरपर्दो हुँदा आरोहीको व्यवहारमा केही परिवर्तन भएको हो। अब त आधार शिविरभन्दा माथि नै इन्टरनेट चल्न थालेकोले कहाँ कतिखेर के भइरहेको छ भनेर थाहा पाउन सजिलो भइसक्यो।

कोही अप्ठ्यारोमा परेका आरोहीलाई उद्धार गरेको अनुभव छ ?

एकपटक एउटा हङ्गेरियन आरोही थियो। ऊ बिना अक्सिजन सगरमाथा आरोहण गर्ने भनेर गएको थियो। साउथ समिटतिर पुगेपछि त्यसलाई गाह्रो भएर निकै दुःख दियो।

अनि उसलाई हामीले पूरै बाँधेर घिस्याएर क्याम्प–टू सम्म ल्यायौँ। उसको जीवन त बचायौँ तर हामीलाई निकै गाह्रो भएको थियो।

यस वर्षको सगरमाथा आरोहणलाई लिएर धेरै नै भीड बढ्यो भन्ने चर्चा भयो । तपाईंलाई कस्तो लाग्छ, भीड बढेकै हो ?

भीड त बढेकै हो। अर्कोतिर खुम्बु आइसफलको बाटो खुल्न ढिलो हुँदा झनै बाटोमा भीड धेरै देखियो। तर यसपटकको आरोहणलाई हेर्ने हो भने तुलनात्मक रूपमा खासै दुर्घटना नभएकाले निकै सफल र सुरक्षित आरोहण वर्षका रूपमा लिँदा हुन्छ।

तपाईं सगरमाथामा सबैभन्दा बढी पटक आरोहण गर्ने विश्व कीर्तिमानीको प्रतिस्पर्धामा हो कि, पेसाकै रूपमा आरोहण गर्दा प्रतिस्पर्धा गरे जस्तो देखिएको हो ?

त्यस्तो प्रतिस्पर्धा होइन। मैले यसपटकको ३१औँ आरोहण बाहेकका सबै आरोहण गाइडका रूपमा अन्य आरोहीलाई लिएर मात्र गएको हुँ।

यस वर्षको अन्तिम आरोहण भने मेरो कम्पनीको सहयोग र विदेशी साथीहरूको अनुरोधमा पहिलोपटक बिना आरोही एक्लै गरेको हुँ।

सगरमाथामा प्लास्टिकजन्य फोहोर बढेको भन्ने विषयमा तपाईंको धारणा के छ ?

पहिलेभन्दा त अहिले धेरै घटेको हो। पहिले त साउथकोलमै अक्सिजनको सिलिन्डर छरपस्ट देखिन्थ्यो। पालहरू त्यत्तिकै देखिन्थ्यो। अहिले पालहरू अलिअलि देखिए पनि अक्सिजनको सिलिन्डर त एउटा पनि देखिँदैन। धेरै सफा गरिएको छ।

हिमालमा यस्ता सामग्री बढ्यो भनेर जसरी भन्नु सजिलो छ त्यहाँ गएर सफा गर्नु धेरै गाह्रो छ। बरफले पाल थिचेपछि निकाल्नै सकिँदैन। सिसाले थिचेजस्तो भइसकेको हुन्छ, सफा गर्नलाई तान्न खोज्दा टुक्रा मात्र आउँछ।

अहिले त पहिले जस्तो बाटोमा लासहरू पनि खासै देखिँदैन। यसै वर्ष त्यही हिलारी स्टेप छेउमा एकजना इन्डियनको लास छ, त्यत्ति हो।

तपाईंको विचारमा हिमालमा जलवायु परिवर्तनको असर देखिनुका पछाडि आरोहीका गतिविधि प्रमुख होला कि ठूलठूला प्रदूषणजन्य गतिविधि ?

मलाई त थोरै सङ्ख्याको आरोहीले हिमालमा गर्ने गतिविधिभन्दा त प्रदूषणजन्य अरू किसिमका गतिविधि नै मुख्य होला जस्तो लाग्छ। उदाहरणकै लागि हेर्ने हो भने सगरमाथामा गरिने प्रदूषणभन्दा यहाँ काठमाडौँमा कति धेरै प्रदूषण हुन्छ। यहाँ हुने गतिविधिले पनि त हिमालमा असर पुर्याइरहेको हुन्छ।

तपाईंलाई कहिलेकाहीँ सगरमाथालाई आराम दिन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्दैन ?

मलाई व्यक्तिगत रूपमा सोच्दा त दुईतीन वर्ष आराम दिन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ। तर के गर्ने विदेशीहरू पनि मान्दैनन्। अनि आरोहणसँग जोडिएको रोजगारीको सवाल छ।

राज्यले गर्ने आम्दानीदेखि एउटा ट्याक्सी ड्राइभर, होटलवाला, भरियादेखि सबैलाई आर्थिक रूपमा असर पर्ने भएकाले आराम दिन पनि गाह्रै होला।

राज्यले शेर्पाहरूको योगदानलाई कत्तिको सम्मान गरेको छ ?

अलिअलि त गरेको होला तर महसुस हुने गरी गरेको मलाई थाहा भएन। यसै वर्ष चाहिँ पर्यटन बोर्डले मलाई अलिकति नगदसहित सम्मान गर्यो। यो पनि सबैले चाहिँ पाउँदैनन्।

पहिलो पुस्ताको शेर्पाहरूले हातमुख जोर्नकै लागि हिमालमा भारी बोक्नुपर्ने बाध्यता थियो, अहिले तपाईंहरूको पालामा केही अन्तर छ ?

खासै अन्तर छैन। अहिले पनि हामी धेरैजसो शेर्पाहरूले जीविकाकै लागि हिमालमा काम गरिरहेका छौँ।

हिमालमा काम गरेको आम्दानीबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

सन्तुष्ट नै भनौँ न। रोजगारीका लागि अरू पेसा छैन।

तपाईंको अर्को पुस्ता आरोहणको क्षेत्रमा लागेका छन् कि छैनन् ?

अब मेरै छोराको कुरा गर्ने हो भने लाग्दैनन्। खुम्बु क्षेत्रका हिमालमा काम गर्ने धेरै शेर्पाका अर्को पुस्ता यो पेसामा लाग्ने सम्भावना घटिसकेको छ तर जस्तै सङ्खुवासभाको मकालु क्षेत्र, सोलुखुम्बुकै अन्य ठाउँका शेर्पाहरूका नयाँ पुस्ता यो क्षेत्रमा आइरहेका छन्। त्यसैगरी, राई, गुरुङ जस्ता अन्य समुदायको उपस्थिति यो पेसामा बढेको छ।

तपाईंको विचारमा हिमाल के रहेछ ? सगरमाथा शिखरमा पुगिरहँदा कस्तो अनुभूति हुने गर्छ ?

पहिलो, दोस्रोपटक शिखरमा पुग्दा त खुसी लाग्थ्यो। अझ आफूले गाइड गरेर लगेको आरोही पनि पुर्याउन पाउँदा झन् खुसी लाग्थ्यो।

तर पछिपछि त शिखर पुगिसकेपछि आफूलाई अरू कुरा सोच्नेबारे कुनै ध्यान नै हुँदैन। खाली आफूले लगेको आरोहीलाई कसरी सुरक्षित रूपमा फर्काउने होला भन्ने चिन्ता मात्रै हुन्छ।

प्राविधिक रूपमा सगरमाथाभन्दा कठिन मानिने आमादब्लम हिमाल तपाईंले ७० पटकभन्दा बढी आरोहण गरिसक्नुभयो भन्ने कुरा वास्तविक हो ?

मैले आमादब्लम सन् १९९५ देखि चढ्न थालेको हुँ। ‘सिजन’मा दुई देखि तीन पटकसम्म चढेको छु। मैले गनेर राखिनँ। त्यही भएर ठ्याक्कै कतिपटक चढेँ भनेर थाहा छैन। मेरो विचारमा ५० पटकभन्दा चाहिँ बढी नै भयो।

कहिलेसम्म हिमाल आरोहणलाई निरन्तरता दिन्छु भन्ने लागेको छ ?

अब ज्यानले साथ दिएसम्म। यति नै भन्ने छैन। ज्यानले साथ दिए अझै पाँच छ वर्ष होला नभए दुईतीन वर्षसम्म होला कि, ठ्याक्कै भन्न सकिन्न।

भनेपछि सगरमाथा आरोहणले अझै निरन्तरता पाउँछ ?

त्यो त ‘सिजन’ लागेपछि थाहा हुन्छ। अब आफूले गाइड गर्ने आरोही शिखरसम्म पुग्ने अवस्था आयो र आफू पनि सक्षम भइयो भने त निरन्तरता नपाउने कुरा भएन तर बिचमा कुनै अन्य परिस्थिति आयो भने यसै हुन्छ भनेर भन्ने कुरा भएन।

परिवारको सदस्यले हिमाल नचढ्नु भन्नुहुन्न ?

भन्न त भन्छन् तर आफ्नो काम नै त्यही भएकाले होला। ‘सिजन’ सुरु भएसँगै सबै साथी झोला बोकेर हिँडेको देखेपछि आफूलाई पनि सकसक लागेर आइहाल्छ।

तपाईं हिमालमै जन्मिनुभयो, हिमालै चढिरहनुभएको छ, तपाईंले हिमालभन्दा बाहिरको जीवन बाँच्नेबारे केही सोच्नुहुन्छ ?

अब यो वसन्त ऋतु आएपछि त म हिमाल चढ्नेबाहेक अरू कुरा सोच्नै सक्दिन। त्यस बाहेकका समय खेतीपाती र मेरो श्रीमतीको सानो व्यवसाय दिङबोचेमा भएकाले त्यहाँ पनि बिताउँछु। अरू खासै केही सोचेको छुइन।

विदेशतिर जाँदाको कुनै अविष्मरणीय अनुभव छ ?

सन् २०२२ मा एकजना मैले सगरमाथा चढाएको बेलायती आरोहीले मलाई बेलायत बोलाउनुभएको थियो। त्यहाँ केन्डल माउन्टेन फेस्टिभल भन्ने ठूलो कार्यक्रम रहेछ। त्यहाँ प्रसिद्ध आरोहीहरू पनि भेटिए।

बियर ग्रिल्सलाई पनि भेटेको थिएँ। मलाई त्यहाँको एउटा सेनाको क्याम्पमा पनि बोलाएर ठूलो सम्मानसहित स्वागत गरे। म एक महिनासम्म धेरै ठाउँमा घुमेर फर्किएँ।

अन्तमा, राज्यले के गरिदिए हिमालमा काम गर्ने तपाईं जस्ता शेर्पाहरूलाई सजिलो हुने थियो ?

सकेसम्म राज्यले हिमालमा काम गर्ने शेर्पा र उनीहरूको परिवारको सामाजिक सुरक्षाका लागि केही स्थायी रूपमा काम गरिदिए हुन्थ्यो। धेरै साथीहरूले यस विषयमा बोलिसकेका छन्। अहिलेसम्म त केही भएको छैन। भइदिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्छ।

१) मुक्तक

नयाँ सरकार अब कसरी अगाडि बढ्छ हेर्दै थिए

हित चित्त मिल्नेहरूजति दरो अङ्गालोमा बेर्दै थिए

आमूल परिवर्तनै ल्याई दिएपछि के हुनु थियो र

राम्रोराम्रो ठाउँ रोजी रोजी नातेदारहरू फेर्दै थिए।

२) मुक्तक

कुनै सीप नहुने मान्छे काम कहिले लाउने हो

मुखमा माड छैन रोटी जाम कहिले लाउने हो

अर्का कहाँ पुगी सके उसलाई केही थाहा छैन

यस्ता लफङ्गाको घैंटामा घाम कहिले लाउने हो?

३) मुक्तक

राम्रोराम्रो यता पार्ने पापी हो कि होइन

दोष जति उता सार्ने पापी हो कि होइन

कसैले झुट्टाभन्दा बोल्न जान्दैन कहिल्यै

अंश खाने वंश मार्ने पापी हो कि होइन।

४) मुक्तक

विपक्षी भए पनि मसक्क हाँस्न बेर लाउँदैनन्

पार्टीको सिद्धान्त र विचार मास्न बेर लाउँदैनन्

कसले कसको विश्वास गर्न सकिन्छ र अचेल

स्वार्थ मिल्यो भने चोसोमोसो गाँस्न बेर लाउँदैनन्।

५) मुक्तक

गुपचुप छैन लुटेर खाने धन्दा हाकाहाकी छ

एउटाले नसकेर हुलै बाँधेर डाकी डाकी छ

यस्ता भ्रष्टाचारीहरूको शासन कति दिन चल्छ र

ग्रहणै लागे पनि त्यो चाँदीको घेरा अझै बाँकी छ।

६) मुक्तक

जोजो कुर्चीमा थिए उसैको मात्र मानठान थियो

कुर्चीमा पुग्न सकेमा मात्र मानठान हुने ज्ञान थियो

कुर्चीमा पुगेपछि जस्तै इच्छा पनि पूरा हुने भएको हुँदा

जहिल्यै काम गर्ने भन्दा पनि कुर्चीमा पुग्ने ध्यान थियो।

७) मुक्तक

खोइ कहाँ पुगेका छन् र धनको पछि दगुर्नेहरू

मिठो खान पाइयो भन्दैमा दुवै हातले हसुर्नेहरू

खाली हात आइयो खाली हातै जाने हो मसानघाटमा

जिउँदो जाग्दो साक्षी मलामी छन् लास घाटमा पुर्नेहरू।

८) मुक्तक

प्राणीको जुनीमा मान्छेभन्दा अर्को एडभान्स छैन

हाम्रो मन रिझाउने हाम्रैभन्दा अर्को डान्स छैन

एकपटक मौका दिन्छ भाग्यले पनि सबैलाई

एकपटकभन्दा अर्को पटक कुनै चान्स छैन।

९) मुक्तक

तिम्रो दामी ठूलाबडा नाम के नाम भयो

कसैले दक्षिणा दिएको रित्तो खाम भयो

मेरो मुटु दुख्दाखेरी तिम्रो मुटु दुख्दैन भने

मलाई दिएको तिम्रो मुटु के काम भयो?

१०) मुक्तक

बस्नुपर्छ अगेनोमा आगो फुकी तिमी आउँदाखेरि

जिन्दगीमा कतै एक्लै पर्ने हुँ कि तिमी आउँदाखेरि

तिमी आए पनि सात समुन्द्र पारीबाट आउने हो

बढ्छ जहिल्यै मनको ढुकढुकी तिमी आउँदाखेरि।

- तेजबहादुर गुरुङ (च्हाक्ली तमु)

त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) व्यवस्थापन संकायको एमबिएस प्रथम सेमेस्टरको ‘अर्गनाइजेशनल बिहेबियर’ विषयको प्रश्नपत्र परीक्षा सुरु भएको केही मिनेटमै बाहिरिएको घटनामा प्रहरीले दुई जनालाई पक्राउ गरेको छ। साइबर ब्युरोले ‘सुलभ सर’ भनेर चिनिने व्यक्तिसहित दुई जनालाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान अघि बढाएको हो।

अनुसन्धानको मुख्य केन्द्रमा भने ‘MBS First Sem Section C’ नामक ह्वाट्सएप समूह रहेको छ। उक्त समूहमा १ हजार २३ जना सदस्य रहेको र परीक्षा सुरु भएको करिब पाँच मिनेटमै प्रश्नपत्र साझा गरिएको प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट खुलेको छ। सार्वजनिक भएका स्क्रिनसटमा ‘सुलभ सर’ नामबाट प्रश्नपत्र पठाइएको देखिन्छ भने त्यसपछि समाधान (सोलुसन) मागिएको तथा थप पीडीएफ फाइल पनि पठाइएको उल्लेख छ।

प्रहरीले प्रश्नपत्र कसरी बाहिरियो, कसले समूहमा उपलब्ध गरायो र समूहका अन्य सदस्यहरूको संलग्नता कस्तो छ भन्ने विषयमा विस्तृत अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ। शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्री सस्मित पोखरेलले घटनाबारे नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षक (आइजिपी) दानबहादुर कार्कीसँग छलफल गरेका छन् भने प्रहरीले घटनाबारे थप विवरण सार्वजनिक गर्ने तयारी गरेको छ।

प्रश्नपत्र बाहिरिएपछि त्रिवि व्यवस्थापन संकाय डीनको कार्यालयले साइबर ब्युरोलाई औपचारिक पत्राचार गर्दै घटनाको छानबिन र दोषीमाथि कानुनी कारबाहीको माग गरेको थियो। त्यससँगै परीक्षा नियन्त्रण महाशाखाले प्रा.डा. अच्युत ज्ञवालीको संयोजकत्वमा तीन सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेको छ। समितिलाई सात कार्यदिनभित्र प्रतिवेदन पेश गर्ने जिम्मेवारी दिइएको छ।

यस घटनाले त्रिविको परीक्षा प्रणालीको गोपनीयता, निष्पक्षता र विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको भन्दै विद्यार्थी तथा सरोकारवालाहरूले दोषीमाथि कडा कारबाहीको माग गरेका छन्।

संगीतकार हरि लम्सालको पहिलो निर्देशकिय चलचित्र ‘बा: एक योद्धा’ को टिजर सार्वजनिक भएको छ।

१ मिनेट १२ सेकेन्ड अवधिको मर्मस्पर्शी टिजरमा चलचित्रको कथावस्तुमा प्रकाश पारिएको छ। ‘एउटा सानो संसार थियो हाम्रो, सब तहसनहस भयो’ संवादसँगै टिजरको पहिलो झलकमा अभिनेता दिब्यदेव पन्तदेखि सुरु भएको छ। उनी रगताम्मे चित्रण छन्। टिजरमा एक सुखी परिवारमा आएको अप्रत्याशित विपत्तिले परिवार कसरी दुःखमा परेका छन्। भन्ने भावनात्मक दृश्य समेटिएको छ। आमाको भूमिकामा झरना थापा र छोरीको भूमिकामा सुहाना थापा चित्रित छन्। सन्तानको भविष्यका लागि बुवाले गर्ने त्याग, संघर्ष र चुनौतिको कथामा चलचित्र बनेको बताइएको छ।

यसमा झरना थापा, सुहाना थापा, दिव्यदेव, माओत्से गुरूङ, अनिल बुढाथोकी, सागर खनाल, शिशिर सिवाकोटी, सुप्रज्ञा शर्मा र शवि थापा मुख्य भूमिकामा छन्।

वसन्त लम्सालको निर्माण रहेको चलचित्र भने भदौ १९ देखि प्रदर्शनको तयारीमा छ।

बागलुङको बडिगाड गाउँपालिका–१ का १७ वर्षीय लजिन थापाको हत्यामा संलग्न चार जनालाई पक्राउ गरिएको छ।

साउन १ गते राति लजिन आफ्ना साथी असिम वनको जन्मदिन मनाउन दगातुन्डाँडा प्राथमिक विद्यालय गएका थिए। त्यहाँ लजिनसहित सात जना साथीहरूले राति करिब १०:३० देखि बिहान ३ बजेसम्म मादक पदार्थ सेवन गरेका थिए।

साउन २ गते लजिनको परिवारले लजिन बेपत्ता भएको भन्दै इलाका प्रहरी कार्यालय गलकोटमा खोजतलासका लागि निवेदन दिएका थिए।

गण्डकी प्रदेश प्रहरी कार्यालयको प्राविधिक टोली, पोलिग्राफ परीक्षण, तालिमप्राप्त कुकुर, ड्रोन क्यामेरा तथा स्थानीयवासीहरूको समेत सहयोगमा अनुसन्धान अघि बढाएको थियो।

साउन ९ गते बिहान ९:१५ बजेको समयमा बडिगाड गाउँपालिका –१ स्थित मनखोलाको खोल्सामा लजिनको शव फेला परेको थियो। शवलाई पोस्टमार्टमका लागि धौलागिरी प्रादेशिक अस्पताल, बागलुङमा राखिएको छ।

घटनामा संलग्न सुदिप विक, रेमबहादुर विक, ददी परियार र असिम वनलाई पक्राउ गरी अनुसन्धान भइरहेको छ। उनीहरूविरुद्ध यसअघि व्यक्ति बेपत्ता पार्न नहुने कसुरमा अनुसन्धान सुरु गरिएको थियो।

प्रारम्भिक अनुसन्धान अनुसार आइफोनको विषयमा भएको विवादपछि कुटपिट हुँदा लजिनको मृत्यु भएको खुलेको छ भने घटना सम्बन्धमा थप अनुसन्धान भईरहेको छ।

शनिबार साँझ चालकसहित भोटेकोसीमा खसेको विद्युतीय सवारीसाधन र त्यसका चालकको खोजीमा परिचालन भएका सुरक्षाकर्मीलाई हौसला दिन गृहमन्त्री सुदन गुरुङ घटनास्थलमा पुगेका छन्।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी नरेन्द्र परियारका अनुसार स्थलगत निरीक्षणपछि १० वटा ड्रोनसहित तीनवटै सुरक्षा निकायका कर्मचारी गोताखोरका साथ चालक कालिका गाउँपालिका–३ तल्लो धारापानीका २२ वर्षीय सविन तामाङको खोजीमा परिचालन भएका छन्।

जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिले खोज तथा उद्धारको समन्वय गरिरहेको छ। दुर्घटनास्थल गहिरो खोँच, धमिलो पानी र नदी किनारका विशाल चट्टानले खोजी तथा उद्धारमा चुनौती थपेका समितिले जनाएको छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय व्यवस्थापन संकायअन्तर्गत मास्टर्स अफ बिजनेस स्टडिज (एमबीएस) को प्रश्नपत्र सार्वजनिक गरेको आरोपमा नेपाल प्रहरीले दुई जनालाई पक्राउ गरेको छ।

घटनापछि त्रिविले छानबिन समिति गठन गरेको छ भने नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) ले घटनाबारे अनुसन्धान अघि बढाएको छ।

प्रश्नपत्र बाहिरिएको समाचार सार्वजनिक भएपछि शिक्षामन्त्री सस्मित पोखरेलले शनिबार राति नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीसँग छलफल गर्दै घटनामा संलग्न व्यक्तिलाई तत्काल नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान अघि बढाउन निर्देशन दिएका थिए।

ब्राजिलको राष्ट्रिय फुटबल टोली अन्तर्राष्ट्रिय मैत्रीपूर्ण खेलका लागि भारत आउन सक्ने सम्भावना बढेको छ। जसमा कोलकाता सम्भावित आयोजकको रूपमा देखा पर्न सक्छ। इएसपीएन ब्राजिलको रिपोर्टलाई उद्दत गरेको इन्डियन एक्सप्रेसका अनुसार ब्राजिलियन फुटबल कन्फेडेरेसन (सीबीएफ) ले पाँच पटकको विश्व च्याम्पियनलाई उपमहाद्वीपमा ल्याउन भारतीय आयोजकहरूसँग अग्रीम वार्ता गरिरहेको छ।

सीबीएफ र भारतीय सरोकारवालाहरू बीचको छलफल फिफा विश्वकप २०२६ को समयमा सुरु भएको बताइएको छ। भारतमा खेल्न ब्राजिलको चासोको पछाडिको प्रेरक शक्ति भनेको प्रतियोगिताको क्रममा भारतीय प्रशंसकहरूबाट सेलेकाओलाई प्राप्त भएको ठूलो समर्थन हो, जसमा सामाजिक सञ्जालमा उत्साहित समर्थकहरूको तस्बिरहरू भरिएका थिए।

रिपोर्टका अनुसार ब्राजिलले सेप्टेम्बरको अन्त्यदेखि अक्टोबरको सुरुसम्म तीन मैत्रीपूर्ण खेल खेल्ने तालिका छ। अष्ट्रेलियाविरुद्ध दुई खेलहरू पहिले नै पुष्टि भइसकेका छन्- सेप्टेम्बर २५ मा टाउन्सभिलमा र सेप्टेम्बर २९ मा ब्रिस्बेनमा। सीबीएफले अब तेस्रो खेलका लागि वार्ता गरिरहेको छ, जुन सम्भावित रूपमा भारतमा आयोजना गर्न सकिन्छ।

प्रस्तावित खेलका लागि ब्राजिलको प्रतिद्वन्द्वी अझै टुंगो लागेको छैन, तर सीबीएफ ब्राजिलले बंगलादेश, सिंगापुर र कतारमा टोली आयोजना गर्ने बलियो माग पनि रहेको रिपोर्ट गरेको छ। यद्यपि, यस चरणमा भारतसँग वार्ता मात्र अगाडि बढेको छ।

यदि एकल खेल कोलकातामा अन्तिम रूप दिएर खेलाइयो भने यसले ब्राजिलियन फुटबलसँग शहरको लामो र ऐतिहासिक सम्बन्धमा अर्को अध्याय थप्नेछ। पेलेले दशकौंपछि शहर फर्कनु अघि १९७७ मा न्यूयोर्क कोसमोससँग मोहन बागानविरुद्ध इडेन गार्डेनमा प्रसिद्ध रूपमा खेलेका थिए।

पाँच पटकको च्याम्पियनका लागि विश्वकप अभियान निराशामा समाप्त भयो, नर्वेले राउन्ड अफ १६ मा नकआउट प्रहार गर्‍यो। उच्च आशा र स्टारले भरिएको टोलीको बावजुद ब्राजिलको यात्रा अपेक्षाभन्दा पहिले नै रोकियो। भिनिसियस जुनियरले प्रतियोगिताभरि सनसनीपूर्ण फर्ममा थिए, चार गोल गरे र एक असिस्ट प्रदान गरे, तर उनको व्यक्तिगत प्रतिभाले टोलीलाई नर्वेजियन चुनौती पार गर्न सकेन।

ब्राजिलका लागि कीर्तिमानी छैटौं उपाधि जित्ने सपना बोकेर नेतृत्व सम्हालेका कार्लो एन्सेलोटीले आफ्नो टोलीको अभियान दुखद रूपमा समाप्त भएको बताए।

लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानले नयाँ नेतृत्व पाएकाे छ। प्रतिष्ठानकाे तेस्रो साधारण सभा तथा दोस्रो अधिवेशनसँगै सुरेशकुमार पाण्डेको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय कार्यसमिति गठन गरिएकाे छ।

लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान दाङको तेस्रो साधारण सभा तथा दोस्रो अधिवेशन शनिवार देउखुरी दाङको रातोडाँडामा भएको छ। देउखुरी साहित्य तथा सांस्कृतिक मञ्चको सभा हलमा आयोजित कार्यक्रमको प्रमुख अतिथिमा देउखुरी बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक तथा साहित्यकार हरेकृष्ण ज्ञवाली थिए।

संस्थाकी उपाध्यक्ष राधा गौतमको स्वागत मन्तव्यसँगै सुरु भएको कार्यक्रम प्रमुख अतिथि ज्ञवालीले लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानको अतीत कोट्याउँदै लुम्बिनी प्रदेश प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापना गर्ने उद्देश्यले स्थापना हुन पुगेको संस्थाले सो उद्देश्य पूरा नहुने देखिएपछि लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानको रूपमा दर्ता हुन पुगेको उल्लेख गरे।

राज्यले साहित्य कला क्षेत्रको उपेक्षा गरेको बताउँदै उनले साहित्यकारहरूले कानुनको दफादफा केलाएर तहाँ कला साहित्यका सन्दर्भमा उल्लेख भएका कुराहरूको अध्ययन गरेर आफ्नो अधिकार सुनिस्चित गर्न सामुहिक रूपमा डटेर लाग्नुपर्ने पनि बताए।

कार्यक्रममा लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानका केन्द्रीय अध्यक्ष ऋषि आजाद, केन्द्रीय उपाध्यक्ष तिलक लामिछाने, झिल्का साहित्य समाज, नेपालका अध्यक्ष वसन्त अनुभव, राप्ती साहित्य परिषद दाङ शाखा उपाध्यक्ष सुरेशकुमार पाण्डे सम्मानित व्यक्तित्व सन्ध्या रेग्मी लगायतका महानुभावहरूले शुभकामना मन्तव्य प्रस्तुत गरेका थिए।

उक्त अवसरमा लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानका केन्द्रीय कोषाध्यक्ष एवम् लघुकथाकार लक्ष्मण ज्ञवाली, वरिष्ठ साहित्यकार एवम् लघुकथाकार खगेन्द्र बस्याल, साहित्यकार एवम् शिक्षक जगतराम यादव, राप्ती साहित्य परिषद दाङ शाखा सहसचिव वीणा रोका, रिमा गौतम, देवेन्द्र रिजाल, कपिल किशोर घिमिरे, युवराज भण्डारी, एक्लो क्षितिज, आर एल संगीता, शेषमणि घिमिरे, सूर्यराज गौतम, हृदय लेकाली लगायतका साहित्यकारहरूले आ-आफ्नो रचना वाचन/गायन गरेका थिए।

कार्यक्रममा तिलक लामिछाने, दामोदर भण्डारी, छवि ज्ञवाली, लोकराज पोख्रेल, दिपा खत्री, बालमुकुन्द शर्मा आचार्य, रेशम बि.सी., सुभाष पाण्डे, गिरिराज खनाल, शनिराम चौधरी, विश्व प्रकाश अधिकारी, धर्मराज शर्मा, केशव शर्मा लगायत ३ दर्जन बढी अतिथि एवम् साहित्यानुरागीहरूको उपस्थिति थियो।

कार्यक्रममा लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान, दाङ कार्यसमिति सचिवको संगठनात्मक प्रगति प्रतिवेदन र कोषाध्यक्षको आर्थिक प्रतिवेदन संस्थाका अध्यक्ष नीमबहादुर थापाले प्रस्तुत गरेका थिए। साथै उक्त कार्यक्रममा साहित्यकार/पत्रकार सन्ध्या रेग्मीलाई राप्ती रत्न सम्मानद्वारा सम्मान गरिएको थियो।

अपरान्ह सवा १२ बजेदेखि सुरु भएको कार्यक्रमको अध्यक्षता प्रतिष्ठानका दाङ जिल्ला अध्यक्ष निमबहादुर थापाले गरेका थिए भने कार्यक्रमको सञ्चालन संस्थाका सचिव केशव दिपक शर्माले गरेका थिए।

नयाँ कार्यसमिति गठन तथा शपथ ग्रहण

साधारण सभापश्चात चलेको अधिवेशनले साहित्यकार सुरेशकुमार पाण्डेको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय कार्यसमिति गठन गरेको थियो। जसको उपाध्यक्षमा राधा गौतम, सचिवमा वसन्त अनुभव, सहसचिवमा रिमा गौतम, कोषाध्यक्षमा कपिलकिशोर घिमिरे र सदस्यहरूमा वीणा रोका, विश्वप्रकाश अधिकारी, नारायण योगी, केशव दिपक शर्मा, शनिराम चौधरी र संगीता विक रहेका छन्। नवगठित कार्यसमितिलाई लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानका केन्द्रीय अध्यक्ष ऋषि आजादले शपथग्रहण गराएका थिए।