भोटेकोशी बाढीमा बेपत्ता भएका एकै परिवारका चार जनाको बिहीबार पशुपति आर्यघाटमा कुशको शव बनाएर दाहसंस्कार गरिएको छ।

बाढीले त्रिशूली थ्री बीको आवास तथा कार्यालय भवन पुरिएपछि इन्जिनियर राजेश शर्मा, उनकी श्रीमती इन्जिनियर प्रमिला पाठक तथा उनीहरूका चार वर्षीय जुम्ल्याहा छोराछोरी बेपत्ता भएका थिए। उनीहरूको अवस्था अहिलेसम्म पनि पत्ता लाग्न नसकेपछि परिवारले कुशको शव बनाएर अन्तिम संस्कार गरेको हो।

बाढीमा त्रिशूली थ्री बीका आवास तथा कार्यालय भवनमा इन्जिनियर, कन्सल्टेन्टसहित ४३ जना फसेको कम्पनीले जनाएको थियो। कम्पनीले भग्नावशेष खोज्दा नभेटेको खबर परिवारलाई गरेपछि दाहसंस्कारको काम अघि बढाइएको हो ।

खोजीको काम अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न नसकेको भन्दै परिवारले यसअघि प्रधानमन्त्रीसमक्ष उद्धारलाई तीव्रता दिन आग्रह गरेको थियो।

लामो समयसम्म आफन्तको अवस्था अज्ञात रहँदा परिवारले ‘सास वा लाश’ पर्खिरहेको थियो। तर खोजी प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न नसकेपछि अन्ततः कुशको शव बनाएर दाहसंस्कार गर्नुपरेको परिवारले जनाएको छ।

परम्पराअनुसार बेपत्ता व्यक्तिको प्रतीकात्मक शवका रूपमा कुशको शव बनाएर अन्तिम संस्कार गर्ने प्रचलन छ। परिवारले भने उनीहरूको वास्तविक अवस्था अझै स्पष्ट नभएकाले यो दाहसंस्कार बाध्यताबीच गरिएको जनाएको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) की सांसद आशिका तामाङले बारम्बार मन्त्री फेरबदल गर्ने प्रवृत्तिप्रति व्यङ्ग्य गर्दै मन्त्री बदलेर मात्र देश परिवर्तन नहुने बताएकी छन्।

बिहीबार सामाजिक सञ्जालमा लेख्दै उनले कार्यप्रणाली नसच्चिएसम्म नयाँ मन्त्रीले केवल आफ्नो टाई र कोट मात्र फेर्न सक्ने कटाक्ष गरेकी हुन्।

राज्य सञ्चालनको मूल पद्धति, विधि र नीति नियम पुरानै राखेर व्यक्ति मात्र बदल्नुको कुनै औचित्य नरहेको सांसद तामाङको भनाइ छ।

‘मन्त्रीहरू परिवर्तन गरेर मात्र देश परिवर्तन हुन्छ ? देश चलाउने कार्यप्रणाली उही, विधि उही, नीति नियम उही,’ उनले लेखेकी छन्, ‘चाहियो हामीलाई छानीछानी महिनैपिच्छे नयाँ-नयाँ मन्त्री ? एक महिनामा एउटा मन्त्रीले परिवर्तन गर्न सक्ने भनेको उही आफ्नो नयाँ टाई र कोट मात्र हो !’

उनले शासन व्यवस्थाको मूल शैली नबदली गरिने मन्त्री फेरबदलले नागरिकको जीवनमा कुनै तात्त्विक फरक उल्लेख गरिन्।

खाना पकाउने एलपी ग्यास चर्को मूल्य लिई कालोबजारी गरेको आरोपमा प्रहरीले भक्तपुरका दुई छुट्टाछुट्टै स्थानबाट दुई जना व्यापारीलाई पक्राउ गरेको छ। उनीहरूको साथबाट भरिएका ८९ थान ग्यास सिलिन्डर बरामद गरिएको छ।

काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालय टेकुबाट प्रहरी निरीक्षक हेमबहादुर थपलियाको कमान्डमा खटिएको टोलीले बिहीबार साँझ ५ बजे सूर्यविनायक नगरपालिका-३, ब्रम्हनगरस्थित ‘सर्लाही जनरल स्टोर’ मा छापा मारेको थियो।

पसलबाट उपभोक्तालाई प्रतिसिलिन्डर २ हजार ८०० रुपैयाँका दरले ग्यास बिक्री गरिरहेको अवस्थामा सञ्चालक उमेश शाह पक्राउ परेका हुन्।

सर्लाहीको बरहथवा नगरपालिका-७ घर भई हाल ब्रम्हनगर बस्दै आएका २५ वर्षीय शाहको किराना पसलबाट ७५ थान भरिएका ‘हिमाल ग्यास’ का सिलिन्डर बरामद भएको प्रहरीले जनाएको छ।

यसैगरी, सोही टोलीले बिहीबार साँझ ६:३० बजे भक्तपुर नगरपालिका-२ इटाछेबाट १४ थान भरिएका ‘सगर ग्यास’ का सिलिन्डरसहित अर्का व्यापारीलाई पक्राउ गरेको छ। पक्राउ पर्नेमा स्थानीय ४१ वर्षीय राजेश कर्माचार्य रहेका छन्।

बरामद गरिएका कुल ८९ थान सिलिन्डरसहित पक्राउ परेका दुवै जनालाई थप अनुसन्धान तथा कानुनी कारबाहीका लागि जिल्ला प्रहरी परिसर भक्तपुरमा बुझाइएको छ।

उनीहरूमाथि कालोबजार तथा केही अन्य सामाजिक अपराध ऐनअन्तर्गत अनुसन्धान प्रक्रिया अगाडि बढाइएको प्रहरीले जनाएको छ।

१५ देखि २७ सेप्टेम्बरसम्म उज्बेकिस्तानमा आयोजना हुने चेस ओलम्पियाडमा नेपालको सहभागिताको विषयमा विवाद बढेको छ ।

ओलम्पियाडमा छनोट भएका खेलाडीले विवादमा रहेका दुई सङ्घलाई बेवास्ता गर्दै आफूहरूलाई भिसा प्रक्रियामा सहयोग गर्न भिन्न निवेदन दिए पछि विवाद बढेको हो ।

गत वर्ष नै राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्मा हेराकाजी महर्जन नेतृत्वको सङ्घले गलत गरेको भन्दै छानबिनका लागि रिपोर्ट गरेका चार मध्यका तीन खेलाडी आसन्न ओलम्पियाडमा छनोट भएका छन् ।

महर्जन नेतृत्वको बुद्धिचाल महासङ्घले आर्थिक अनियमितता गरेको तथा मनोमानी गरेको आरोपमा १० जेठमा काठमाडौंमा भएको विशेष साधारण सभाले महर्जन नेतृत्वको महासङ्घलाई बर्खास्त गर्दै दिपेन राईलाई अध्यक्षमा चयन गरेको थियो ।

सोही मितिमा हेटौडामा भएको साधारण सभामा बहुमत नपुगेपछि एक ढिलो भएको साधारण सभाले बहुमत नपुगे पनि महर्जन नेतृत्वलाई निरन्तरता दिने निर्णय गरेको थियो । तथापि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले दुवै सङ्घलाई मान्यता दिएको छैन ।

बुद्धिचाल महासङ्घमा चार खेलाडीले दिएको निवेदनमा लगाइएको आरोप बारे छानबिन कमिटी गठन भए पनि यसको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छैन । मनोमानीको सीमा पार गर्दै फिडेमा गलत रिपोर्ट पठाउने सम्मका काम भएको खेलाडीको आरोप छ । यस क्रममा महर्जनका अलावा सचिवालयमा रहेका धरमबहादुर लामा, बालाराम पुन र निरञ्जन प्रजापतिको भूमिका रहेको राई पक्षीयको दाबी छ ।

अहिले राई नेतृत्वमा रहेको कमिटीले १० खेलाडीलाई मात्र भिसा दिन परिषद्मा निवेदन दिएको थियो ।

महर्जन नेतृत्वको समितिले खेलाडीसहित पदाधिकारीको रूपमा धेरै जनाको सिफारिस लिन पहल गरे पछि यसलाई परिषद्ले अस्वीकार गरेको जनाइएको छ ।

सरकारको सिफारिस बिना खेलाडी बाहेक अन्य पदाधिकारी सहभागी भए यसले नेपाली चेसलाई थप अप्ठेरो बाटोमा लैजान सक्छ ।

नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दहाल ‘प्रचण्ड’ले देशले विपद्को सामना गरिरहेको बेला सम्पूर्ण देशवासीको साथ र सहयोग आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

सिरहाको मिर्चैया नगरपालिका–५ स्थित मोहन नमूना माध्यमिक विद्यालयको नवनिर्मित भवन तथा विज्ञान प्रविधि प्रदर्शनीको उद्घाटन गर्दै अध्यक्ष दाहालले हालै रसुवाको भोटेकोशीमा गएको बाढीपछि देश सङ्कटमा परेको भन्दै सबैलाई साथ सहयोग गर्न आग्रह गरे ।

उनले भने, “पहाडमा सङ्कट परेको बेला मधेसले र मधेसमा विपद् परेको बेला पहाडले सहयोग गर्ने हाम्रो संस्कृति नै हो । आज पनि तराई मधेसको सहयोग अतुलनीय छ ।”

विज्ञान तथा प्रविधि प्रदर्शनी शुक्रबारसम्म चल्ने छ ।

चारैतिर अग्ला पक्की पर्खाल, गेटमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीको चौबीसै घण्टा पहरा अनि भित्र छिर्ने जो-कोहीमाथि हुने सूक्ष्म जाँच।

सुरक्षाको यति कडा घेरा नाघेर कारागारभित्र प्रतिबन्धित वस्तु छिर्नु त परको कुरा, सामान्य लापरबाहीको समेत कल्पना गरिँदैन। तर, जिल्ला कारागार मोरङभित्रको दृश्य भने सामान्य सुरक्षा समझभन्दा निकै भिन्न र भयानक देखिएको छ।

कारागारको कैदीबन्दी बस्ने कोठाभित्रैबाट बिहीबार १० लाख रुपैयाँभन्दा बढी नगद, दुई थान स्मार्टफोन र प्राणघातक फलामे रडहरू बरामद भएपछि कारागारको सुरक्षा व्यवस्था र प्रशासनको भूमिकामाथि गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ।

लामो समयदेखि आन्तरिक विवाद र केही कैदीबन्दीको दबदबाका कारण तनावग्रस्त बनेको मोरङ कारागारको ‘बी’ ब्लकमा बिहीबार प्रहरीले विशेष ‘सर्च अपरेसन’ चलाएको थियो।

बिहान ११ बजेदेखि दिउँसो १२ः५० बजेसम्म झण्डै दुई घण्टा चलेको उक्त खानतलासीका क्रममा ‘बी’ ब्लकभित्र सञ्चालित किराना पसलबाट १० लाख ३ हजार १५५ रुपैयाँ नगद बरामद गरिएको छ।

त्यसैगरी, कैदीबन्दी बस्ने कोठा नम्बर १ बाट दुई थान मोबाइल र कोठा नम्बर २ बाट आठ वटा फलामे रड, एउटा बेल्चा र फलामका पाइपहरू फेला परेका छन्।

प्रहरीको प्रारम्भिक अनुसन्धानअनुसार मोबाइल बरामद भएको कोठा नम्बर १ मा जबरजस्ती करणी मुद्दामा पुर्पक्षका लागि थुनामा रहेका मनिष विक बस्दै आएका थिए।

कारागार प्रशासनले कैदीबन्दीलाई आफन्तसँग सम्पर्क गर्नका लागि भित्रै ल्यान्डलाइन फोनको व्यवस्था गरिदिएको भए पनि विकले व्यक्तिगत मोबाइल र सिमकार्ड प्रयोग गरेर लामो समयदेखि नियमित रूपमा बाहिरी दुनियाँसँग सम्पर्क गरिरहेको खुलेको छ।

यस्तै, फलामे रड र हतियारका रूपमा प्रयोग हुन सक्ने सामग्री भेटिएको कोठा नम्बर २ मा भने कारागारका तत्कालीन चौकीदार विशाल निरौला र भारतीय नागरिक चञ्चल बर्मा बस्ने गर्दथे।

कैदीबन्दीको नियन्त्रणमा रहने यस्ता हतियारजन्य औजारले कारागारभित्र जुनसुकै बेला ठूलो हिंसात्मक झडप निम्त्याउन सक्ने जोखिम थियो।

मोरङ प्रहरीका प्रवक्ता प्रहरी नायब उपरीक्षक (डीएसपी) मकेन्द्रकुमार मिश्रले यति ठूलो परिमाणमा नगद, हतियारजन्य वस्तु र मोबाइल कसरी कारागारभित्र पुग्यो भन्ने विषयमा सूक्ष्म अनुसन्धान थालिएको जानकारी दिए।

‘बी ब्लकभित्र रहेका केही कैदीबन्दीले भित्रबाट ताला लगाएर अवरोध सिर्जना गरेका कारण विगत केही समयदेखि नियमित सर्च अभियान हुन सकेको थिएन,’ डीएसपी मिश्रले भने, ‘त्यहाँका ३७ जना कैदीबन्दीलाई अन्य कारागारमा स्थानान्तरण गरिएपछि अवस्था सहज भयो र आज संयुक्त टोलीले अपरेसन चलाएको हो। घटना निकै संवेदनशील भएकाले कसको कमजोरी वा मिलेमतो थियो भन्ने कुरा अनुसन्धानको दायरामा छ। तथ्यहरू बाहिर आएपछि विस्तृत विवरण सार्वजनिक गर्नेछौं।’

कारागार प्रशासनका अनुसार ‘बी’ ब्लकका तत्कालीन नाइके र चौकीदारहरूको समूहले भित्र आफ्नै समानान्तर शासन चलाउँदै आएको थियो। उनीहरूले अन्य सामान्य कैदीबन्दीमाथि अमानवीय कुटपिट गर्ने, चरम मानसिक तथा शारीरिक यातना दिने र ब्लकलाई भित्रैबाट बन्द गरेर बाहिरी प्रशासनलाई समेत चुनौती दिने गरेका थिए।

नाइकेहरूको निरन्तरको अत्याचारबाट आजित भएका पीडित कैदीबन्दीहरूको समूहले केही दिनअघि चलाखीपूर्ण ढंगले विद्रोह गरेको थियो। उनीहरूले अत्याचारमा संलग्न नाइके र चौकीदारसहितका मुख्य व्यक्तिहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर कारागारको मूल ढोकाबाट बाहिर निकाली प्रहरीको जिम्मा लगाइदिएका थिए।

त्यसलगत्तै कारागार व्यवस्थापन विभाग र स्थानीय प्रशासनले दुई चरणमा गरी उक्त समूहका ३७ जना कैदीबन्दीलाई देशका विभिन्न कारागारमा स्थानान्तरण गरेको थियो। त्यसपछि मात्रै प्रहरीलाई ‘बी’ ब्लकभित्र प्रवेश गरेर अनुसन्धान गर्ने बाटो खुलेको थियो।

मोरङ कारागारमा पुरुष कैदीबन्दीका लागि ‘ए’ र ‘बी’ गरी दुईवटा तथा महिलाका लागि छुट्टै एउटा ब्लक रहेको छ।

नवनियुक्त उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री दीपककुमार साहले पदभार ग्रहण गर्दै बजारमा देखिएको खाना पकाउने एलपी ग्यासको समस्या समाधान गर्न आफू गम्भीर भएर लाग्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

राष्ट्रपति भवन शीतल निवासमा पद तथा गोपनीयताको शपथ लिएलगत्तै सिंहदरबारस्थित मन्त्रालय पुगेर पदभार सम्हाल्ने क्रममा मन्त्री साहले उपभोक्ताको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नु सरकारको मुख्य दायित्व भएको बताए।

‘जनतालाई जति ग्यास आवश्यक छ, त्यति उपलब्ध गराउनैपर्छ,’ सञ्चारकर्मीहरूसँग कुरा गर्दै उनले भने, ’यसबारे सम्बन्धित पक्षहरूसँग छलफल गरेर हामी तत्काल आवश्यक कदम चाल्नेछौं।’

मन्त्री साहले ग्यास आपूर्ति सहज बनाउन निवर्तमान उद्योगमन्त्री गौरीकुमारीसँग समेत परामर्श गरेर अघि बढ्ने बताए। ‘कुनै काम सुरु गर्नुअघि विगतमा त्यससम्बन्धमा के-के भइरहेको थियो भन्ने जानकारी लिएर अघि बढ्दा मात्रै सही नतिजा निकाल्न सकिन्छ,’ उनको भनाइ थियो।

खाना पकाउने ग्यासको विषयमा विवाद उत्पन्न भएपछि तत्कालीन मन्त्री गौरीकुमारीले आजै पदबाट राजीनामा दिएकी थिइन्। त्यसलगत्तै प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले सांसद साहलाई उद्योगमन्त्रीमा नियुक्त गरेका हुन्।

जेनजी आन्दोलनका क्रममा कपिलवस्तु कारागारमा तोडफोड र आगजनी गरी फरार भएका ४ सय ५९ कैदीबन्दीमध्ये एक वर्षको अवधिमा २ सय ९६ जना पक्राउ परेका छन्।

२०८२ भदौ २५ गते कपिलवस्तु नगरपालिका–३ देववगढियामा रहेको कारागारमा तोडफोड र आगजनी भएपछि दुईवटा ब्लकबाट ४ सय ५९ कैदीबन्दी फरार भएका थिए।

फरार कैदीबन्दीलाई पक्राउ गर्न प्रहरीले २०८२ असोज १२ देखि २० गतेसम्म कारागारमा उपस्थित हुन सार्वजनिक आह्वान गरेको थियो। उक्त अवधिमा २५ जना कैदीबन्दी आफैँ कारागारमा हाजिर भएका थिए।

कारागारबाट भाग्ने क्रममा २९ जना र बजारका विभिन्न स्थानबाट ६५ जना गरी ९४ जना कैदीबन्दीलाई प्रहरीले दुई दिनमै पक्राउ गरेको थियो।

फरार भएकामध्ये अब १ सय ९ जना पक्राउ गर्न बाँकी रहेको प्रहरी नायब उपरीक्षक रिपेन्द्रकुमार सिंहले बताए।

यसैबीच केन्द्रीय कारागारका ८ जना, नख्खु कारागारका ५ जना, तुलसीपुर कारागारका ३ जना र कास्की कारागारका एक जना गरी अन्य कारागारबाट फरार भएका १७ जना पनि कपिलवस्तुमा पक्राउ परेका थिए। उनीहरूलाई सम्बन्धित कारागारमा पठाइएको प्रहरीले जनाएको छ।

जेनजी आन्दोलनका क्रममा फरार भएका कैदीबन्दीले अदालतमा समेत आगजनी गरेका थिए।

एक वर्षमा ३५३ फरार प्रतिवादी पक्राउ

यता, गत आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा कपिलवस्तुमा विभिन्न मुद्दामा अदालतबाट सजाय र जरिवाना तोकिए पनि फरार रहेका ३ सय ५३ जना प्रतिवादी पक्राउ परेका छन्।

प्रहरीले जिल्लाका विभिन्न स्थानबाट उनीहरूलाई पक्राउ गरेको हो। पक्राउ परेकाबाट ५५ लाख ९४ हजार ५ सय ७९ रुपैयाँ जरिवाना असुल भएको छ भने १ सय ७६ वर्ष ९ महिना ६ दिन कैद भुक्तान भएको छ।

अदालतको लगतअनुसार २ सय ७० जना पक्राउ परेका छन्। उनीहरूबाट ४९ लाख १८ हजार ७ सय ६२ रुपैयाँ जरिवाना असुल भएको छ भने १ सय ४० वर्ष १ महिना १९ दिन कैद भुक्तान भएको छ।

अदालतको विवरणमा लगत उल्लेख नभएका ५३ जना पनि पक्राउ परेका छन्। उनीहरूबाट ४ लाख ४१ हजार ३ सय ९९ रुपैयाँ जरिवाना र ३५ वर्ष १ महिना १७ दिन कैद असुल भएको छ।

त्यस्तै, जिल्ला प्रशासन र वन कार्यालयका मुद्दामा फरार रहेका ३० जना प्रतिवादी पक्राउ परेका छन्। उनीहरूबाट २ लाख ३४ हजार ४ सय १८ रुपैयाँ जरिवाना र १ वर्ष ६ महिना कैद असुल भएको छ।

२०८३ जेठ ११ गते पक्राउ गर्नुपर्ने फरार प्रतिवादीको संख्या ४० रहेको थियो।

आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा अदालतको विवरणअनुसार ९ सय ७३ जना फरार प्रतिवादी पक्राउ गर्न बाँकी थिए। प्राप्त पछिल्लो विवरणअनुसार अब ७ सय ३ जना फरार प्रतिवादी पक्राउ गर्न बाँकी रहेको प्रहरीले जनाएको छ।

स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयले भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा मातृ तथा नवजात शिशु, बालबालिका र प्रजनन स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्न एक विशेष अनुगमन समिति गठन गरेको छ।

रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीपहिरोका कारण रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लाको स्वास्थ्य सेवा प्रभावित भएपछि विपद्को समयमा हुनसक्ने जोखिम न्यूनीकरणका लागि मन्त्रालयले यो कदम चालेको हो।

मन्त्रालयका अतिरिक्त स्वास्थ्य सचिव डा. श्रीकृष्ण श्रेष्ठको संयोजकत्वमा गठित समितिमा स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको परिवार कल्याण महाशाखाका निर्देशक, परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पतालका निर्देशक र कान्ति बाल अस्पतालका निर्देशक सदस्य रहेका छन्।

समितिले आवश्यकताअनुसार अन्य विषय विज्ञहरूलाई समेत आमन्त्रण गर्न सक्नेछ।

गठित समितिले प्रभावित क्षेत्रमा मातृ तथा नवजात शिशु स्वास्थ्य, बाल स्वास्थ्य र प्रजनन स्वास्थ्य सेवाको पछिल्लो अवस्था, आवश्यक स्वास्थ्यकर्मीको परिचालन, औषधि तथा स्वास्थ्य सामग्रीको उपलब्धता र विपद्पछिका स्वास्थ्य जोखिमहरूको नियमित अनुगमन गर्नेछ।

अनुगमनका क्रममा पहिचान भएका समस्या र अभावलाई सम्बन्धित निकायहरूसँग तत्काल समन्वय गरी स्वास्थ्य सेवालाई निरन्तरता दिइने मन्त्रालयको सचिवालयले जनाएको छ।

२०२६ अगस्ट २६ को विनाशकारी बाढीले नेपालको शिक्षा क्षेत्रको जोखिम र कमजोरी छर्लङ्ग पार्दै भविष्यका लागि गम्भीर पाठ छोडेको छ।

बाढीले लेखेको विनाशको कथा

२०२६ अगस्ट २६ को बिहान, ल्याङटाङ लिरुङ (७,२४५ मिटर) को उत्तरी फेदमा भएको ठूलो हिमनदी पतन र हिउँपहिरोले भोटेकोशी नदीको एउटा सहायक नदी-ल्हेन्दे खोलालाई अवरुद्ध गर्‍यो। त्यसरी बनेको अस्थायी बाँध केही घण्टामै फुट्यो र त्रिशुली–भोटेकोशी करिडोरको ७२ किलोमिटर लामो क्षेत्रमा एक उच्च वेगको, बोल्डर र हिउँले भरिएको बाढी बग्यो। यसले नेपाल–चीन सीमामा रहेको ग्याइरोङ नाका ध्वस्त पार्‍यो र दर्जनौँ बस्ती बगायो।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो एउटा सामान्य बाढी थिएन। हिमनदी पतन, पहिरो र त्यसपछिको उच्च वेगको बाढी मिसिएको “बहु–प्रकोप“ (multi-hazard cascading) घटना थियो, जसका लागि परम्परागत हाइड्रोलिक डिजाइन मापदण्डहरू नै पर्याप्त छैनन् भनी विशेषज्ञहरूले औँल्याइरहेका छन्।

हालसम्मको तथ्यांकअनुसार नेपालमा मात्र १,३६९ जनाको मृत्यु भइसकेको छ र ५,००० भन्दा बढी बेपत्ता छन्। तिब्बततर्फ थप ४३ जनाको मृत्यु र ५१९ जना बेपत्ता छन्। बाढीले केही शवहरूलाई भारततिर २४० किलोमिटरसम्म बगाएको छ। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोर्खा र तनहुँ जिल्लाका १५ स्थानीय तह प्रभावित भएका छन्। १४ वटा जलविद्युत् आयोजना क्षतिग्रस्त वा ठप्प भएका छन्, दर्जनौँ पुल र करिब ४० किलोमिटर पक्की सडक बगेको छ।

विद्यालयहरूमाथि परेको क्षति

यस विपत्तिको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी पाटो भनेकै भविष्यको पुस्तामाथि परेको प्रत्यक्ष असर हो। शिक्षा मन्त्रालयको प्रारम्भिक तथ्यांकअनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङ-तीन सबैभन्दा प्रभावित जिल्लामा मात्र १९ वटा विद्यालय प्रत्यक्ष क्षतिग्रस्त भएका छन्। १० वटा पूर्ण ध्वस्त र ९ वटा आंशिक क्षतिग्रस्त भएका छन्। ध्वस्त भएकामध्ये ८ वटा सामुदायिक र २ वटा संस्थागत विद्यालय रहेका छन्, जसले सामुदायिक विद्यालयका भवन संरचना कमजोर रहेको तथ्यलाई थप पुष्टि गर्छ।

करिब १,५०० बालबालिका र १९–२० शिक्षक अझै बेपत्ता छन्। मन्त्रालयको आकलनअनुसार तीन जिल्लामा मात्रै १०,००० भन्दा बढी विद्यार्थीको पढाइ प्रत्यक्ष अवरुद्ध भएको छ। बाढीबाट जोगिएका ८ वटा विद्यालयलाई हाल अस्थायी आश्रयस्थलका रूपमा प्रयोग गरिँदैछ, जसले शैक्षिक गतिविधि पुनःसञ्चालन गर्ने कार्यलाई थप जटिल बनाएको छ। बाँचेका धेरै बालबालिका हाल मनोवैज्ञानिक त्रासबाट गुज्रिरहेका छन्, जसले सामान्य पढाइमा फर्किने प्रक्रियालाई थप कठिन बनाउने देखिन्छ।

यस विनाशबीच पनि आशाका केही कथाहरू सुन्न पाइन्छ। रसुवाका एक विद्यालयका प्रधानाध्यापक र गार्डले बाढी आउनुअघि नै ९०० विद्यार्थीलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा लगी ठूलो जनहानि हुनबाट जोगाए। यो घटना स्थानीय समुदायमा वीरताको रूपमा सम्झिइन्छ। धादिङको एउटा विद्यालयमा भने विद्यार्थीहरू खाजा खान कक्षाकोठाबाहिर गएकै बेला बाढी आइपुगेकाले धेरैको ज्यान बचेको थियो। तर यो संयोग थियो, योजना होइन।

यस पीडादायी घडीमा देशभरका विद्यार्थीहरूले पनि आ–आफ्नो तरिकाले साथ दिएका छन्। अछामको शोडश माध्यमिक विद्यालय र काठमाडौंको मनमैजु माध्यमिक विद्यालयलगायत विभिन्न विद्यालयका विद्यार्थीहरूले आफ्नो खाजा खर्च बचाएर प्रधानमन्त्री राहत कोषमा जम्मा गरेका छन्-सानो रकम भए पनि यसले देखाउँछ, विपत्तिमा समुदायको साझा भावना कति गहिरो हुन्छ।

प्रश्न उठ्छः हाम्रो शिक्षा प्रणाली कस्तो हुनुपर्छ?

भोटेकोशी बाढीले केवल भौतिक क्षति मात्र पुर्‍याएन, यसले नेपालको शिक्षा प्रणालीका संरचनागत कमजोरीलाई पनि नांगै पारिदियो। यसबाट सिकेर अब शिक्षा प्रणाली पुनर्निर्माण गर्दा निम्न पक्षमा ध्यान दिनु अपरिहार्य देखिन्छ।

१. विपद् प्रतिरोधी संरचना र योजना

विद्यालय भवनहरू भूकम्प र बाढी दुवैलाई ध्यानमा राखेर, कडा निर्माण मापदण्ड पालना गरी बनाइनुपर्छ, विशेषगरी नदी किनार वा पहिरो जोखिमयुक्त क्षेत्रमा। हरेक विद्यालयमा स्पष्ट आपतकालीन निकास योजना र नियमित मोक ड्रिल (mock drill) अनिवार्य हुनुपर्छ। साथै, विपद्पछि छिटो सञ्चालनमा ल्याउन सकिने अस्थायी सिकाइ केन्द्र (temporary learning spaces) को पूर्वतयारी पहिल्यैदेखि हुनुपर्छ।

२. पहुँच र समानतामा जोड

सामुदायिक विद्यालयहरू प्रायः पुराना र संरचनात्मक रूपमा कमजोर हुन्छन्। यसपटक ध्वस्त भएकामध्ये अधिकांश सामुदायिक विद्यालय नै थिए, जबकि संस्थागत विद्यालयले तुलनात्मक रूपमा राम्रो पूर्वाधार पाउने गरेका छन्। यो असमानता घटाउन सरकारी लगानी प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ। दुर्गम पहाडी र हिमाली क्षेत्रका बालबालिकाले लामो दूरी हिँडेर विद्यालय जानुपर्ने बाध्यता कम गर्न स्थानीय स्तरमै विद्यालय विस्तार र छात्रावास सुविधा थप आवश्यक देखिन्छ।

३. मनोसामाजिक सहयोगलाई संस्थागत रूप

बाढी बाँचेका बालबालिकाले भोगिरहेको मनोवैज्ञानिक त्रास एउटा गम्भीर तर सामान्यतः बेवास्ता गरिने पक्ष हो। काउन्सिलिङ र मनोसामाजिक सहयोगलाई शिक्षा प्रणालीको नियमित संरचनाको भाग बनाइनुपर्छ।

४. पाठ्यक्रममा व्यावहारिक ज्ञान

जलवायु परिवर्तन, विपद् जोखिम न्यूनीकरण र आधारभूत सुरक्षा शिक्षालाई पाठ्यक्रमको अनिवार्य अंग बनाइनुपर्छ, ताकि विद्यार्थीले सानै उमेरदेखि जोखिम चिन्न र उचित प्रतिक्रिया दिन सिकून्। रटेर सिक्ने प्रणालीभन्दा सोच्न सक्ने र समस्या समाधान गर्न सक्ने क्षमता विकासमा जोड दिनु समयको माग हो।

५. शिक्षक र स्थानीय सरकारको भूमिका सुदृढीकरण

शिक्षकलाई आपतकालीन व्यवस्थापनको उचित तालिम र ज्ञान दिनुपर्छ। यसपटक शिक्षकहरूले नै समयमै निर्णय लिई विद्यार्थी सुरक्षित निकालेर धेरैको ज्यान बचाएको देखियो, जसले उनीहरूको भूमिका कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने पुष्टि गर्छ।

साथै, स्थानीय तह (गाउँपालिका/नगरपालिका) लाई विद्यालय व्यवस्थापन र विपद् प्रतिक्रियामा बढी अधिकार, स्रोत र जिम्मेवारी दिइनुपर्छ, किनकि विपत्तिको समयमा उनीहरू नै पहिलो प्रतिक्रियादाता हुन्छन्।

६. प्राकृतिक स्रोतसँग जोडिएका जोखिम

नेपाल हिमाल, नदी र जलस्रोतले धनी देश हो। यही सम्पदाले हामीलाई जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि र जैविक विविधताको ठूलो सम्भावना दिएको छ। तर भोटेकोशी बाढीले सिकाएको एउटा कठोर सत्य के हो भने, यही प्राकृतिक सम्पदा उत्तिकै जोखिमपूर्ण पनि छ।

हिमनदी, अस्थिर पहाडी भिरालो र वर्षातमा फुलेर बग्ने नदीहरू एकैसाथ अवस्थित हुनु नेपालको भूगोलको विशेषता हो, र यही विशेषताले नै हामीलाई हिमनदी पतन, पहिरो र अकस्मात् बाढीजस्ता प्रकोपप्रति अत्यन्त संवेदनशील बनाएको छ। जलवायु परिवर्तनसँगै हिमाली क्षेत्रमा यस्ता घटना अझ बढ्दै जाने वैज्ञानिकहरूको आकलन छ।

यसैले प्राकृतिक स्रोतको धनसम्पदालाई मात्र गौरवको विषय बनाएर पुग्दैन। यसलाई सुरक्षित ढंगले बुझ्ने, जोगाउने र त्यससँगै बाँच्ने ज्ञान पनि उत्तिकै जरुरी छ। यहीं आएर शिक्षा प्रणालीको भूमिका केन्द्रबिन्दुमा आउँछ।

हाम्रा बालबालिकाले नेपालको भूगोल, जलवायु र प्राकृतिक जोखिमबारे साँच्चै बुझ्ने गरी पढ्न पाउनुपर्छ। नदी र हिमाल केवल भूगोलको पाठ्यपुस्तकमा सीमित नभई, तिनीसँग जोडिएको जोखिम र जिम्मेवारीसमेत बुझाउने गरी सिकाइनुपर्छ। यसरी नै हामीले पाएको प्राकृतिक सम्पदालाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित र समुदायमैत्री ढंगले उपयोग गर्न सक्ने पुस्ता तयार हुन्छ।

निष्कर्ष

भोटेकोशी बाढी नेपालको हिमाली भूभागमा जलवायु परिवर्तनसँगै बढ्दै गएको जोखिमको एउटा कठोर सम्झना हो। हामी हिमाल, नदी र प्राकृतिक सम्पदाले धनी देश हौँ भन्नेमा गर्व गर्छौं, तर त्यही सम्पदाले हामीलाई कति ठूलो जोखिममा पनि राखेको छ भन्ने यथार्थ भोटेकोशी बाढीले फेरि उजागर गरिदिएको छ।

यसले क्षणिक रूपमा दर्जनौँ विद्यालय र हजारौँ बालबालिकाको शिक्षालाई ठप्प पारेको छ, तर यदि यो विपत्तिबाट सही पाठ सिकियो भने, यसले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई थप सुरक्षित, सजग, समतामूलक र प्रतिरोधी बनाउने अवसर पनि दिन सक्छ।

पुनर्निर्माण केवल भत्किएका भवन उठाउने काम मात्र नभई, भविष्यका पुस्ताहरूले आफ्नै प्राकृतिक सम्पदासँग सुरक्षित र सचेत रूपमा बाँच्न सिकून् र निरन्तर शिक्षा पाउन सकून् भन्ने सुनिश्चित गर्ने अवसरका रूपमा लिइनुपर्छ।

थापा जलवायु परिवर्तन, विपद् तथा शिक्षा अनुसन्धानकर्ता हुन्।

जापानमा आयोजना हुने २०औँ एसियाली खेलकुदमा सहभागी हुन जाने २११ सदस्यीय नेपाली टोलीलाई शिक्षा तथा खेलकुदमन्त्री सस्मित पोखरेलले बिदाइ गरेका छन्।

शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयमा आज आयोजित कार्यक्रममा उनले सफलताको शुभकामनासहित खेलाडी, प्रशिक्षक तथा पदाधिकारी टोलीलाई बिदाइ गरेका हुन्।

खेलाडीहरूको मनोबल बढाउँदै मन्त्री पोखरेलले व्यक्तिगत प्रदर्शनसँगै देशको प्रतिष्ठालाई केन्द्रमा राखेर प्रतिस्पर्धा गर्न आग्रह गरे।

‘प्रतियोगितामा सहभागी हुनु जित्नकै लागि हो, तर जिते पनि नजिते पनि राज्यका तर्फबाट खेलाडीको सम्मान घट्ने छैन,’ मन्त्री पोखरेलले भने, ‘अहिले जसरी बिदाइ गरिएको छ, भोलि जितेर आए पनि हारेर आए पनि राज्यले त्यति नै सम्मानका साथ स्वागत गर्नेछ।’

जापानमा आगामी असोज ३ देखि १८ गतेसम्म सञ्चालन हुने प्रतियोगितामा नेपालबाट २१ खेलका १३५ खेलाडी सहभागी हुँदैछन्। जसमा ५७ महिला र ७८ पुरुष खेलाडी छन्। टोलीमा २९ प्रशिक्षक, १७ व्यवस्थापक तथा प्राविधिक, मेडिकल टिमका ६ सदस्य, ४ पत्रकार तथा विशिष्ट अतिथि, सेभ द मिसन, डेपुटी सेभ द मिसनसहित कुल २११ जना रहनेछन्।

यसपटक नेपालबाट सबैभन्दा बढी कबड्डीमा २४ खेलाडीले प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। त्यस्तै क्रिकेटमा १५, भलिबलमा १२, उसुमा १०, करातेमा आठ र बक्सिङमा सात खेलाडी सहभागी हुनेछन्। जुडो, एथलेटिक्स, टेबल टेनिस र कुस्तीमा समान ६–६ खेलाडी मैदानमा उत्रनेछन्। खेल तालिकाअनुसार नेपाली टोली जापान जाने क्रम सुरु भइसकेको छ।

खेलाडीको तयारीका लागि सरकारले वैदेशिक प्रशिक्षण तथा अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजरको व्यवस्था गरेको जनाएको छ।

तीन वर्षदेखि विशेष प्रशिक्षणमा रहेका खेलाडीलाई पछिल्लो दुई महिनादेखि बन्द प्रशिक्षणमा राखिएको थियो। विदेशमा प्रशिक्षणरत खेलाडीहरू भने उतैबाट सीधै जापान पुग्नेछन्।

सन् १९५१ मा भारतको नयाँ दिल्लीबाट सुरु भएको पहिलो एसियाली खेलकुदमा ९ सदस्यीय एथलेटिक्स टोली पठाएको नेपालले सन् १९८६ को १०औँ संस्करण (सोल) मा ऐतिहासिक पहिलो पदक जितेको थियो।

त्यसयता नेपाल एसियाली खेलकुदमा कहिल्यै पदकविहीन भएर फर्किनु परेको छैन।

लमजुङमा उद्धार गरेर डिभिजन वन कार्यालय परिसरमा ल्याइएको घाइते चितुवा खोर फोडेर फुत्किएको छ। नियन्त्रणमा लिने क्रममा चितुवाको आक्रमणबाट ५७ वर्षीय वनरक्षक बुद्धिजङ्ग गुरुङ घाइते भएका छन्।

चितुवाको आक्रमणबाट गुरुङको हातको औंलामा चोट लागेको छ। प्रदेश अस्पताल बेँसीशहरमा प्राथमिक उपचारपछि उनको अवस्था सामान्य रहेको र हाल घरमै आराम गरिरहेको डिभिजनल वन अधिकृत शिव श्रेष्ठले जानकारी दिए।

बेँसीशहर नगरपालिका-११, चितिस्थित तिलाहार-कार्कीडाँडा सडक खण्डको धङखोलामा बिरामी अवस्थामा फेला परेको चितुवालाई वन कार्यालय र प्रहरीको टोलीले उद्धार गरी कार्यालय परिसरमा ल्याएको थियो। पोखरास्थित वन्यजन्तु उद्धार केन्द्र पठाउने तयारी भइरहँदा चितुवाले गाडीमा राखिएको खोर (केज) को जाली भत्काएर बाहिर निस्किएको थियो।

खोरबाट बाहिर निस्किएलगत्तै चितुवाले वनरक्षक गुरुङमाथि आक्रमण गरेको थियो। अन्य कर्मचारीहरूले लठ्ठी हानेर गुरुङलाई छुटाएपछि सबै कर्मचारी कार्यालय भवनभित्र सुरक्षित रूपमा बसेका छन्।

फुत्किएको चितुवा हाल कार्यालयको तारबार कम्पाउण्डभित्रै दक्षिणतर्फ सुतिरहेको अवस्थामा रहेको डिभिजनल वन अधिकृत श्रेष्ठले बताए।

चितुवालाई लठ्याएर नियन्त्रणमा लिन पोखराबाट ‘डार्टिङ टोली’ मगाइएको र टोली आइपुगेपछि उद्धार प्रक्रिया अघि बढाइने कार्यालयले जनाएको छ।

जुम्लाको पातारासी गाउँपालिका–४ लाम्रीका २१ वर्षीय रमेश बुढा भोटेकोशी बाढीमा हराएको ११ दिनपछि घर फर्किए। गत भदौ १० गतेदेखि सम्पर्कविहीन भएका उनी भदौ २१ गते एकाएक गाउँमा देखिँदा परिवार मात्रै होइन, सिंगो गाउँ नै चकित बन्यो।

रमेश फर्किन्छन् भन्ने आशा परिवारले लगभग मारिसकेको थियो। घरमा आँसु थियो, प्रतीक्षा थियो, तर खबर थिएन। मृत्युकै खबर आउने हो कि भन्ने भयले परिवारलाई थिचिरहेको थियो।

तर, सबै आशा टुटिसकेको बेला रमेश मृत्युको सुरुङ चिरेर घर फर्किए।

बाढीको लेदोभित्र एक रात–एक दिन बिताएर, झण्डै आठ घण्टा घस्रिँदै सुरुङबाट बाहिर निस्किएका रमेशका लागि घर फर्किनु केवल यात्राको अन्त्य थिएन, त्यो दोस्रो जीवनको सुरुवात थियो।

उनको कथा सुन्दा अहिले पनि आफन्तका आँखा रसाउँछन्।

‘बाँच्ने मर्ने ठेगान थिएन,’ रमेशले भने, ‘तर बाँचियो।’

एक्कासि आयो लेदो, निभ्यो उज्यालो

भदौ १० गते बिहान रसुवाको २ सय १६ नम्बर ड्यामको सुरुङभित्र रमेश काम गरिरहेका थिए। उनीसँगै अरू कामदार पनि काममै थिए।

अचानक ठूलो हावा चलेको महसुस भयो। एक्कासि बिजुली निभ्यो। केही बुझ्न नपाउँदै सुरुङभित्र लेदो पस्न थाल्यो।

‘मैले त भूकम्प आयो भनेँ,’ रमेशले सम्झिए, ‘एक्कासि सुरुङमा लेदो बग्न थाल्यो। फर्मा जोड्न प्रयोग भइरहेका डण्डी समातेर लेदोबाट बचेँ।’

त्यसपछि उनी बेहोस भए।

होसमा आउँदा शरीरमा लगाएका अधिकांश कपडा बाढीले बगाइसकेको थियो। एउटा भेष्ट र कट्टु मात्रै बाँकी थियो।

वरिपरि लेदो थियो।

अँध्यारो सुरुङ थियो।

बाहिर निस्कने बाटोको कुनै निश्चितता थिएन।

तर एउटा कुरा निश्चित थियो, बाँच्नुपर्ने थियो।

लेदोभित्र आठ घण्टाको संघर्ष

त्यही एउटा आशाले रमेशले लेदोमा घस्रिन थाले।

एकपटक होइन, पटकपटक लेदोले उनलाई डुबाउन खोज्यो। उनी सुरुङभित्र रहेका डण्डी समात्दै माथि आउँथे। फेरि लेदोमा धसिन्थे।

शरीर थाक्थ्यो। सास फेर्न गाह्रो हुन्थ्यो। तर रोकिए भने त्यहीँ अन्त्य हुन सक्थ्यो।

‘कतै लेदोले डुबाइरहेको थियो,’ उनले भने, ‘डण्डी समातेर माथि आउने गथ्र्यौं। जीवनको बाँच्ने मर्ने ठेगान थिएन।’

झण्डै आठ घण्टासम्म लेदोमा घस्रिएपछि अन्ततः रमेशले खुला आकाश देखे।

त्यो क्षण उनका लागि पुनर्जन्मजस्तै थियो।

अँध्यारो सुरुङभित्र मृत्युको मुखबाट निस्केर खुला आकाश देख्दा उनलाई आफू फेरि जन्मिएजस्तो लाग्यो।

तर सुरुङबाट बाहिर निस्कनु मात्रै उनको दुःखको अन्त्य थिएन।

हेलिकप्टर आयो, आशा पलायो, तर उद्धार भएन

बाहिर हेलिकप्टर घुमिरहेको थियो।

रमेशलाई लाग्यो, सायद उद्धारका लागि आएको होला।

उनले हात हल्लाए। शरीरमा बाँकी रहेको भेष्ट निकालेर फरफराए। उद्धारको संकेत दिए।

तर हेलिकप्टर फर्कियो।

‘हामीले हात हल्लायौं। उद्धार गर्छ कि भनेर भेष्ट निकालेरसमेत फरफरायौं,’ उनले भने, ‘तर हेलिकप्टर घुमेर भिडियो खिचेर फर्कियो।’

अहिले सामाजिक सञ्जालमा आफूहरूले उद्धारका लागि गरेको गुहारसहितको भिडियो देख्दा उनलाई झन् पीडा हुन्छ।

मृत्युको मुखबाट बाहिर निस्किसकेका उनीहरूका लागि त्यो हेलिकप्टर केवल आकाशमा घुमिरहेको साधन थिएन, जीवनतर्फ फर्किने आशा थियो।

तर त्यो आशा पनि त्यत्तिकै फर्केर गयो।

आमाबुवालाई गरिएको अन्तिम फोन

सुरुङभित्र फोन लाग्दैनथ्यो। तर बाढी आएको दिन एकाएक मोबाइलमा नेटवर्क आयो।

मोबाइलमा ब्याट्री भने थिएन।

रमेशले बाँकी रहेको ब्याट्रीबाट आमाबुवालाई एक–एकपटक फोन गरे।

‘पहिले सुरुङमा फोन लाग्दैनथ्यो,’ उनले भने, ‘त्यो दिन एक्कासि फोन लाग्यो। एक कल बुबालाई र एक कल आमालाई गरेपछि फोन स्विचअफ भयो।’

त्यो नै परिवारका लागि रमेशको अन्तिम खबर थियो।

त्यसपछि उनी सम्पर्कविहीन भए।

लाम्री गाउँमा रमेशसहित १५ जना हराए।

घरमा आँसु थियो।

प्रतीक्षा थियो।

तर खबर थिएन।

विदेश जाने सपना बोकेर रसुवा पुगेका थिए

रमेशका लागि रसुवा रोजगारीको अन्तिम गन्तव्य थिएन। उनको सपना विदेश जाने थियो।

ऋणमुक्त हुने र रोमानियाको भिसा लगाउने तयारीमा पैसा जुटाउन उनी रसुवा पुगेका थिए।

नजिकैको ऋणमोक्ष माध्यमिक विद्यालय डिल्लीचौरमा कक्षा ९ मा पढिरहेका उनी साथीहरूको लहलहैमा गत साउन ४ गते घरबाट निस्किएका थिए।

जुम्लाका युवाका लागि भारत रोजगारीको पुरानो गन्तव्य हो। पछिल्लो समय भने रसुवातिर जाने क्रम बढेको स्थानीय बताउँछन्। ज्यालादारी काममै महिनामा न्यूनतम ४० हजार रुपैयाँसम्म कमाइ हुने भएपछि युवाहरूको ध्यान रसुवातिर गएको हो।

‘लक्ष्य विदेश जाने नै हो,’ रमेशले भने, ‘त्यसका लागि पैसा अभाव थियो। त्यही पैसा थपथाप गर्न सकिन्छ कि भनेर रसुवातिर लागेको थिएँ।’

तर पैसा कमाउने सपना लिएर घरबाट निस्किएका रमेश मृत्युको मुखबाट फर्किए।

काम गर्ने सुरुङ नै बन्यो मृत्युको पासो

रमेश २१६ नम्बर ड्यामको दुई नम्बर सुरुङ हुँदै तीन नम्बर सुरुङमा काम गरिरहेका थिए। उनको काम फर्मा मिलाउने र वेल्डिङ गर्ने थियो।

बिहान ७ देखि ११ बजेसम्म काम।

त्यसपछि खाना खान कोठा।

दिउँसो १ देखि बेलुकी ७ बजेसम्म फेरि काम।

बाढी आउँदा उनीहरू काममै थिए।

‘पहिल्यै पानी पर्दा रुख ढल्थे। ससाना पहिरोले तर्साइरहन्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर यति ठूलो बाढी आउला भन्ने कल्पनासमेत गरेका थिएनौं।’

कामदार बस्ने ठाउँमा साइरन थियो। तर सुरुङभित्र साइरन थिएन।

त्यसैले खतरा आउँदा सुरुङभित्र रहेका कामदारले समयमै थाहा पाउन सकेनन्।

रमेशका अनुसार सुरुङभित्र ६० देखि ७० जनासम्म कामदार थिए।

‘अक्सिजन अभावमा उनीहरूको अवस्था सोच्दा मात्रै पनि डर लाग्छ,’ उनले भने, ‘पहिले पहिले सुरुङमा तातो हावाले सास्ती दिइरहन्थ्यो। अहिले झन् के भए होला? सोच्दै पनि कहाली लाग्छ।’

रमेशसँगै पातारासी–५ लोर्पाका दुई र पातारासी–६ बाताका एक युवासमेत लेदोमा घस्रिएर सुरुङबाट बाहिर निस्किएका थिए।

बाँचेर निस्किए, तर सपना बाढीले बगायो

सुरुङबाट बाहिर निस्केपछि रमेश हतारिँदै आफू बसेको कोठातिर लागे।

विदेश जाने भिसाका लागि आवश्यक कागजात त्यहीँ थिए।

लत्ताकपडा, मोबाइललगायत सामान पनि त्यहीँ थियो।

तर जब उनी त्यहाँ पुगे, कोठाको नामोनिसान थिएन।

बाढीले उनको रोजगारी मात्रै होइन, विदेश जाने सपनाका कागजातसमेत बगाइसकेको थियो।

जुन पैसा कमाएर ऋण तिर्ने र रोमानिया जाने सपना बोकेर उनी घरबाट निस्किएका थिए, त्यही सपना बाढीको भेलसँगै बगेको थियो।

त्यसपछि उनी घर फर्किए।

घर त फर्किए, तर मन अझै सुरुङमै छ

अहिले रमेश धेरैजसो एकान्तमा बस्न रुचाउँछन्।

सुरुङभित्रको अँध्यारो, लेदोको भेल, साथीहरूको अवस्था र मृत्युको भय उनको मनबाट अझै हटेको छैन।

‘सुरुङभित्र कसरी बाँचियो, थाहै भएन,’ उनले भने, ‘त्यहाँ खासै बाढी आउँदैन भन्ने थियो। बाढी आएर पनि बाँचेर घर फर्किएँ। भाग्यमा बाँच्न लेखेको रहेछ।’

उनका लागि शरीर घर फर्किए पनि मन भने अझै त्यही सुरुङभित्र अड्किएको छ।

आमाले आशा मारिसकेकी थिइन्

रमेशकी आमा बदम बुढाले छोराको आशा लगभग मारिसकेकी थिइन्।

११ दिनपछि आफ्नै आँखाअघि फर्किएको छोरालाई देख्दा पनि उनलाई विश्वास गर्न गाह्रो भयो।

‘हामीले आश मारिसकेका थियौं,’ उनले भनिन्, ‘तर छोरासँगै गएका सबै साथीहरू भेटिएका छैनन्। भगवानसँग पुकारा गर्छु, उनीहरू पनि चाँडै सकुशल भेटियून्।’

छोरा फर्किएको खुसीसँगै अरूका छोराहरूको चिन्ताले उनको मन फेरि भारी छ।

रमेशकी श्रीमती निरुताका लागि पनि त्यो दिन खुसीको दिन थियो।

तीन महिनाकी छोरी काखमा छिन्।

छोरीले बुबालाई पाउने आशा जोगिएको छ।

तर रमेशको खुसी अधुरो छ।

किनकि उनीसँगै सुरुङमा रहेका धेरै साथी अझै सम्पर्कमा छैनन्।

‘हामी त जेनतेन लेदोसँग भिड्दै फर्कियौं,’ रमेशले भने, ‘तर हामीसँगै रहेर सुरुङभित्र फसेकाहरूको सकुशल उद्धार होस्।’

आफू मृत्युको मुखबाट फर्किए पनि उनका आँखाअघि अझै ती साथीहरू छन्, जो उनीसँगै सुरुङभित्र थिए।

बाँचेकाहरूमा पनि बाँकी छ बाढीको त्रास

बाढीमा हराएका आफन्तको खोजी, उद्धार र राहतमा राज्यको भूमिका कमजोर भएको परिवारहरूको गुनासो छ।

बाढीपीडित परिवारको अवस्था बुझ्नेदेखि राहत तथा उद्धारका लागि पहल गर्नुपर्ने भए पनि पर्याप्त काम नभएको उनीहरूको आरोप छ।

सम्पर्कमा आएका अर्का स्थानीय चन्द बुढाले शरीर चिलाउने र एलर्जी देखिएको बताए। बाढीको त्रास अझै हटिनसकेको उनको भनाइ छ।

‘अहिलेसम्म डरत्रास लागिरहन्छ,’ उनले भने, ‘सम्पर्कमा आएकाहरूलाई मनोपरामर्श सेवा दिनुपर्ने देखिन्छ।’

१५ परिवारको पीडा बुझ्न लाम्री पुगेको मानवअधिकार आयोग

यता राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोग कर्णाली प्रदेश शाखा प्रमुख कल्पना नेपाल (आचार्य)ले लाम्री पुगेर बाढीमा सम्पर्कविहीन भएका १५ परिवारको अवस्था बुझेकी छन्।

उनले सम्पर्कविहीन परिवारको अवस्था, उद्धार तथा राहतका लागि भइरहेका पहलका विषयमा पनि जानकारी लिएकी छन्।

‘भोटेकोशी बाढीमा हराइरहेका जुम्लाका सम्पर्कविहीन परिवारको अवस्था ज्यादै नाजुक छ,’ उनले भनिन्, ‘अब सबै मिलेर यहाँ राहत तथा मनोपरामर्श सेवा दिनु जरुरी छ। यस कार्यमा सबैको हातेमालो अपरिहार्य छ।’

अझै ६३ जना सम्पर्कविहीन

जुम्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी तेजप्रकाश प्रसाईंका अनुसार जिल्लाबाट अझै ६३ जना सम्पर्कविहीन छन्।

पातारासी गाउँपालिकाका मात्रै ४९ जना सम्पर्कविहीन छन्।

चन्दननाथ नगरपालिकाका चार, सिंजा गाउँपालिकाका एक र गुठीचौर गाउँपालिकाका नौ जना सम्पर्कविहीन रहेको प्रशासनले जनाएको छ।

यसबीच पातारासीका २४, गुठीचौरका एक, सिंजाका तीन, हिमाका एक र कनकासुन्दरीका एक जना सम्पर्कमा आएका छन्।

रमेश फर्किए।

चन्द बुढा फर्किए।

तर लाम्रीका धेरै घरमा अझै ढोका खुल्लै छन्।

कुनै आमा बाटो हेरिरहेकी छन्।

कुनै श्रीमती श्रीमान्को पर्खाइमा छिन्।

कुनै छोराछोरी बाबु फर्किने आशामा छन्।

रमेशले मृत्युको सुरुङ चिरेर घर त टेकिसके, तर उनको मनमा अझै ती घरहरूको पीडा छ, जहाँ प्रतीक्षा सकिएको छैन।

‘हामी बाँचेर आयौं,’ उनी भन्छन्, ‘अब उनीहरू पनि सकुशल फर्किऊन्।’

कृषि, वन तथा पर्यावरणमन्त्री गिता चौधरीले वन्यजन्तुको अवैध दोहन गर्ने अन्तरदेशीय आपराधिक सञ्जालविरुद्ध दक्षिण एसियाली मुलुकहरूबीच प्रभावकारी क्षेत्रीय सहकार्य हुनुपर्नेमा जोड दिएकी छन्।

सीमापार हुने वन्यजन्तु अपराधविरुद्ध क्षेत्रीय सहयोग अब ऐच्छिक विषय नभई अनिवार्य आवश्यकता बनिसकेको उनको भनाइ छ।

कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयद्वारा आज ललितपुरमा आयोजित दक्षिण एसियाली वन्यजन्तु कानुन कार्यान्वयन सञ्जाल (सावेन) को पहिलो महासभालाई सम्बोधन गर्दै मन्त्री चौधरीले संगठित वन्यजन्तु अपराध कुनै एउटा देशको प्रयासले मात्र समाधान हुन नसक्ने प्रस्ट पारिन्।

‘दिनप्रतिदिन अन्तरदेशीय रूपमा वन्यजन्तुसम्बन्धी संगठित अपराध बढ्दै गएका छन्। वन्यजन्तुले राजनीतिक सीमाना चिन्दैनन्,’ मन्त्री चौधरीले भनिन्, ‘दक्षिण एसियाका धेरैजसो पारिस्थितिक प्रणाली र प्रजाति सीमापार साझा रूपमा छन्। देशहरूलाई जोड्ने नदी, वन, पहाड, सिमसार र बसाइँसराइका मार्गले नै संरक्षण हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो भन्ने प्रस्ट पार्छन्।’

उनले वन्यजन्तुको अवैध व्यापार वातावरणीय मुद्दामा मात्र सीमित नरहेको उल्लेख गर्दै यो सुशासन, न्याय, राष्ट्रिय सुरक्षा र दिगो विकासको चुनौतीसमेत भएको बताए। अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रण गर्न कुनै एक देशमा उपलब्ध सूचना, प्रविधि र अनुभव अर्को देशका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुने उनको तर्क थियो।

सावेनले सदस्य राष्ट्रका आन्तरिक संरचनालाई विस्थापित नगरी उनीहरूबीच विश्वास अभिवृद्धि, सूचना आदानप्रदान र क्षमता विस्तारमा पुलको काम गर्नुपर्नेमा मन्त्री चौधरीले जोड दिइन्।

उनले सावेनको संस्थागत आधार र वित्तीय स्थायित्व सुदृढ गर्न महासभाले महत्त्वपूर्ण निर्णय लिनुपर्ने बताउँदै अवैध वन्यजन्तु व्यापारविरुद्धको रणनीतिका रूपमा ‘काठमाडौँ घोषणापत्र’ माथि विस्तृत छलफल हुने विश्वास व्यक्त गरिन्।

संरक्षणको अग्रपङ्क्तिमा खटिने जनशक्ति र संयन्त्रलाई स्रोतसाधनसम्पन्न बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँदै मन्त्री चौधरीले प्राकृतिक सम्पदाको रक्षा गर्नु केवल वन्यजन्तु विभागको मात्र नभई राज्य र सम्पूर्ण समाजको सामूहिक दायित्व भएको उल्लेख गरिन्।

भदौ २३ गते राति मुस्ताङको लोमान्थाङ केन्द्रविन्दु भएर गएको भूकम्प र त्यसपछिका पराकम्पनका कारण मुस्ताङको लोमान्थाङ गाउँपालिकामा ढुङ्गा र माटोले बनेका ३० भन्दा बढी घर पूर्ण रूपमा भत्किएका छन्।

वडा नम्बर-५ बाहेक अन्य सबै वडाका अधिकांश घरमा चिरा परेर भत्किने खतरा बढेको छ।

नेपाल-चीन उत्तरी कोरलानाकासँग जोडिएको यस क्षेत्रमा घरबारविहीन बनेका नागरिकलाई तत्कालका लागि गाउँकै समाजघर र पाल टाँगेर सुरक्षित रूपमा राखिएको गाउँपालिकाका अध्यक्ष टसीनर्बु गुरुङले जानकारी दिए। भूकम्पबाट सबैभन्दा बढी क्षति लोमान्थाङ–३ फुवा र त्यस आसपासका बस्तीमा पुगेको छ।

बुधबारदेखि सुरु गरिएको स्थलगत लगत संकलनका क्रममा हालसम्म वडा नम्बर-३ का नाम्ग्याल, फुवा र ठिङ्गर, वडा नम्बर ४ का किम्लिङ, चुम्जुङ र नाम्डोक तथा वडा नम्बर-१ को छोसेर क्षेत्रका ३० घर पूर्ण क्षतिग्रस्त भएको पुष्टि भइसकेको छ। वडा नम्बर २ र ५ मा भने विवरण संकलनको काम भइरहेको छ।

मङ्गलबार राति ९ बजेर ५३ मिनेटमा पहिलो पटक भूकम्प गएपछि त्यसलगत्तै कम्तीमा नौ पटकसम्म पराकम्पन महसुस गरिएको थियो। लगातारको धक्कापछि उपल्लो मुस्ताङका बासिन्दा सुरक्षित स्थान खोज्दै रातभर खुला आकाशमुनि बस्न बाध्य भएका थिए।

गाउँपालिकाका अध्यक्ष गुरुङ, उपाध्यक्ष छ्युमी विष्टसहितका जनप्रतिनिधि, कर्मचारी, इलाका प्रहरी कार्यालय, छोसेर प्रहरी चौकी, सशस्त्र प्रहरीको बोर्डर आउट पोस्ट (बीओपी) र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना (एक्याप) का प्रतिनिधिहरू यतिबेला स्थलगत विवरण संकलनमा खटिएका छन्।

पीडितहरूको पुनःस्थापना र राहतका लागि सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको उपाध्यक्ष विष्टले बताए।

यसअघि लोमान्थाङ-५ स्थित ऐतिहासिक छोदे गुम्बाको बाहिरी पर्खालमा समेत क्षति पुगेको थियो। जिल्ला प्रहरी कार्यालय मुस्ताङका प्रहरी नायब उपरीक्षक रामचन्द्र तिवारीले भौगोलिक विकटताका कारण क्षतिको विस्तृत र पूर्ण विवरण प्राप्त हुन अझै केही समय लाग्ने बताए। -रासस

बाढीका कारण त्रिशूली–मुग्लिन करिडोरमा क्षतिग्रस्त २० वटा झोलुङ्गे पुलमध्ये ६ वटाको मर्मत कार्य आगामी १० दिन भित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्यसहित सरकारले निर्माण कार्यलाई तीव्र बनाएको छ।

ती पुलका फलामे लठ्ठाहरू सुरक्षित रहेतापनि मानिस हिँड्ने भाग (डेक) भने बाढीले बगाएको थियो।

नयाँ डेक खरिदका लागि यही भदौ २२ गते नै विभिन्न निर्माण कम्पनीहरूसँग सम्झौता भइसकेको छ।

सम्झौताअनुरूप ती कम्पनीहरूले आगामी १० दिनभित्र डेक उत्पादन गरी सरकारलाई हस्तान्तरण गर्नेछन्।

हाल सरकारले पूर्वाधार मन्त्रालय अन्तर्गतको स्थानीय पूर्वाधार विकास विभागका प्राविधिकहरूलाई कार्यक्षेत्रमै खटाएर पुलको फलामे लठ्ठा तान्ने तथा व्यवस्थापन गरिरहेको छ।

यसैगरी, प्रभावित क्षेत्रमा क्षति पुगेका बाँकी १४ वटा झोलुङ्गे पुललाई पनि आगामी एक महिनाभित्र पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा ल्याउने गरी मर्मत कार्य अगाडि बढाइएको छ।

यसबाहेक उक्त करिडोरमा थप ३३ वटा झोलुङ्गे पुलको भने पुनःनिर्माण नै गर्नुपर्ने अवस्था छ। पुनःनिर्माणका लागि आवश्यक पर्ने फलामे लठ्ठा, ‘बुलडग ग्रिप्स’ लगायतका सामग्री खरिद गर्न सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय बोलपत्र (टेन्डर) आह्वान गरिसकेको छ।

उक्त बोलपत्र आगामी असोज ५ गते खोलिने तय भएको छ।

सरकारले तयार पारेको ‘द्रुत क्षति तथा आवश्यकता मूल्याङ्कन प्रतिवेदन’ अनुसार, बाढी आउनुपूर्व रसुवादेखि मुग्लिनसम्मको प्रभावित क्षेत्रमा कुल ६४ वटा झोलुङ्गे पुलहरू सञ्चालनमा रहेका थिए।

रसुवाको भोटेकोशी नदीमा गत भदौ १० गते आएको बाढीपछि राहत तथा उद्धारका लागि आह्वान गरिएको प्रधानमन्त्री राहत कोषमा १२ अर्ब ६३ करोड ९२ लाख ५७९ रुपैयाँ मौज्दात रहेको छ।

कोषमा जम्मा भएको रकममध्ये ९ वटा वाणिज्य बैंकका खातामा ९ अर्ब ३२ करोड ६७ लाख ८२ हजार २३५ रुपैयाँ मौज्दात रहेको छ। यस्तै, दुई वटा वाणिज्य बैंकका खातामा २ करोड १८ लाख ९ हजार ४४४ अमेरिकी डलर मौज्दात रहेको छ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा राहत तथा उद्धारका लागि प्रधानमन्त्री राहत कोषबाट १ अर्ब रुपैयाँ राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणमा निकासा भइसकेको छ।

रसुवाको भोटेकोशी नदीमा यही भदौ १० गते बुधबार बिहान आएको भीषण हिमबाढीका पाँच जिल्लाका १५ स्थानीय तहमा ठूलो सङ्ख्यामा घरधुरी र जनसङ्ख्या प्रभावित भएका छन्।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोखरा र चितवनका बाढी प्रभावित क्षेत्रमा ५१ हजार ९९ घरधुरी र दुई लाख चार हजार ६०१ जनसङ्ख्या छन्।

बाढीका कारण उक्त क्षेत्रमा प्रभावित १६ हजार ११० घरधुरीमा रहेका ६४ हजार ३३५ जना छन्।

‘प्रत्यक्ष रूपमा बाढीका कारण सात हजार ५७०, आठ हजार ३१७ घरधुरी र ३२ हजार ९६३ जनसङ्ख्या प्रभावित छन्, प्रभावित जनसङ्ख्यामध्ये १६ हजार ७६९ पुरुष र १६ हजार १९२ महिला छन्’, प्राधिकरणको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

कुन जिल्लामा कति प्रभावित ?

बाढीका कारण रसुवाका चार स्थानीय तहका १६ वटा वडा प्रभावित भएका छन्।

गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–१, २, ३, ५ र ६ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षतिग्रस्त एक हजार ३०३ घर÷भवनका एक हजार ४४४ घरधुरीमा रहेका पाँच हजार ७४३ मानिस प्रभावित भएका छन्।

कालिका गाउँपालिका–१ प्रभावित भएको छ। उक्त पालिकामा क्षतिग्रस्त ११४ भवनका ११९ घरधुरीमा रहेका ४९१ मानिस प्रभावित भएका छन्।

आमाछोदिङ्मो गाउँपालिकाका–१, २, ४ र ५ प्रभावित भएका छन्। यहाँ बाढीका कारण क्षतिग्रस्त ७६ भवनका ७७ घरधुरीमा रहेका ३१३ मानिस प्रभावित भएका छन्।

उत्तरगया गाउँपालिका–१, २, ३, ४ र ५ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षतिग्रस्त ६६५ भवनका ६९६ घरधुरीमा रहेका दुई हजार ७१९ मानिस प्रभावित भएका छन्।

नुवाकोट

नुवाकोटमा चार स्थानीय तहका २१ वटा वडा प्रभावित भएका छन्।

बेलकोटगढी नगरपालिका–५, ७ र ८ प्रभावित भएका छन्। प्राधिकरणका अनुसार यहाँ बाढीका कारण क्षतिग्रस्त एक हजार ८३ भवनका एक हजार १२७ घरधुरीमा रहेका चार हजार ४८३ मानिस प्रभावित भएका छन्।

विदुर नगरपालिका–१, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, १० र १२ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षतिग्रस्त यहाँका पाँच हजार २२८ भवनका पाँच हजार ९२८ घरधुरीमा रहेका २३ हजार २३० मानिस प्रभावित भएका छन्।

किस्पाङ गाउँपालिका–५ प्रभावित भएको छ। बाढीका कारण क्षतिग्रस्त यहाँका ९०६ भवनका ९३९ घरधुरीमा रहेका तीन हजार ३८२ मानिस प्रभावित भएका छन्।

तारकेश्वर गाउँपालिका–२ र ४ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षतिग्रस्त यहाँका १७८ भवनका १८५ घरधुरीमा रहेका ६६५ मानिस प्रभावित भएका छन्।

धादिङ

धादिङ जिल्लामा चार स्थानीय तहका १९ वटा वडा प्रभावित भएका छन्।

बेनीघाट रोराङ गाउँपालिका–३, ५, ७, ९ र १० प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण अनुमानित एक हजार ७२३ भवन क्षति भएको करिडोर तथा बफर क्षेत्रमा पर्छन्।

जसमा रहेका एक हजार ९०५ घरधुरीमा आठ हजार ६८ मानिस प्रभावित भएका छन्।

गजुरी गाउँपालिका–१, २, ५ र ६ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षति पुगेको करिडोर तथा बफर क्षेत्रमा ३५३ भवन, ३९६ घरधुरी र एक हजार ५८९ मानिस छन्।

गल्छी गाउँपालिका–१, २, ४, ६ र ८ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षति पुगेको क्षेत्रमा ७६६ भवन, ८४० घरधुरी र तीन हजार ३६३ मानिस छन्।

सिद्धलेक गाउँपालिका–३, ४, ६ र ७ प्रभावित भएका छन्। क्षति पुगेको क्षेत्रमा अनुमानित ७५८ भवन, ७८१ घरधुरी र तीन हजार १७० मानिस छन्।

गोरखा

गोरखाका दुई स्थानीय तहका १० वटा वडा प्रभावित भएका छन्। गण्डकी गाउँपालिका–१, २, ६, ७ र ८ प्रभावित भएका छन्। यहाँका क्षति पुगेको क्षेत्रमा ५९३ भवन, ६१७ घरधुरी र दुई हजार ४७८ मानिस छन्।

सहिद लखन गाउँपालिका–३ र ४ प्रभावित भएका छन्। क्षति पुगेको क्षेत्रमा १३८ भवन, १४६ घरधुरी र ५५१ मानिस छन्।

चितवन

चितवनमा इच्छाकामना गाउँपालिका–३, ४, ५ र ६ प्रभावित भएका छन्। बाढीका कारण क्षति पुगेको करिडोर तथा बफर क्षेत्रभित्र अनुमानित ७९६ भवन छन्।

जसमा ९१० घरधुरी र चार हजार ९० मानिस प्रभावित भएका छन्।

नवनियुक्त उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री इन्जिनियर दीपककुमार साहले पद तथा गोपनीयताको शपथ ग्रहण गरेका छन्।

राष्ट्रपति कार्यालय शीतल निवासमा आयोजित विशेष समारोहमा राष्ट्रपतिसमक्ष मन्त्री साहले पद तथा गोपनीयताको शपथ लिएका छन्।

शपथ ग्रहण समारोहमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको उपस्थिति रहेको थियो। सुनसरी क्षेत्र नम्बर-४ बाट निर्वाचित राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद साहलाई प्रधानमन्त्री शाहले आजै मन्त्री पदमा नियुक्तिका लागि सिफारिस गरेका थिए।

यसअघि उद्योगमन्त्री रहेका गौरीकुमारी यादवले आजै पदबाट राजीनामा दिएपछि रिक्त रहेको मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाल्न सांसद साहलाई नियुक्त गरिएको हो।

साह पेसाले इन्जिनियर हुन्।

भोटेकोसीको बाढीले ठुलो मानवीय र भौतिक क्षति गरेको खबरले मानसी साहु चिन्तित थिइन्। यस्तो विपत्तिका बेला आफ्नो विद्यालयको खाजा खर्च कटाएर भए पनि सानो सहयोग गर्ने उनको सोच बन्यो।

उनी अध्ययनरत विद्यालय नेपालगन्जस्थित सिद्धार्थ विद्या सदनले पनि बाढी पीडितका लागि सहयोग अभियान चलायो।

उक्त अभियानमा सक्रियतापूर्वक सहभागिता जनाएर कक्षा ९ की छात्रा मानसीले पनि दुई हजार रुपैयाँ सहयोग गरिन्। उनीसँगै विद्यालयका थुप्रै विद्यार्थीहरुले पनि स्वतःस्फूर्त रूपमा सहयोग रकम उठाए।

विद्यालयका प्रिन्सिपल प्रवीण गिरीका अनुसार विद्यार्थीले मात्रै आफ्नो खाजा खर्च कटाएर स्वतःस्फूर्त रूपमा १८ हजार रुपैयाँ बराबर सहयोग रकम उठाएका थिए।

विद्यार्थीसँगै शिक्षक, कर्मचारी तथा विद्यालय सञ्चालक लगायत सबैबाट गरेर विद्यालयमा कुल एक लाख २ हजार ६ सय ५७ रुपैयाँ उठ्यो। उक्त रकमलाई विद्यालयले आफ्नो छाता संगठन प्याब्सन बाँकेलाई हस्तान्तरण गर्‍यो।

‘सुरुमा हामीले विद्यालय र कर्मचारीले मात्रै सहयोग गर्न खोजेका थियौँ, तर विद्यार्थीहरुले पनि स्वतःस्फूर्त रूपमा इच्छा देखाए,’ प्रिन्सिपल गिरीले भने, ‘भोटेकोसी बाढीको अवस्था देखेर हाम्रा विद्यार्थीहरुले पनि पीडा महसुस गरेका छन्।’

बाढीपछि यहाँका विद्यालयले पीडित परिवारका लागि सहयोग संकलन अभियान चलाएका छन्। विद्यालयले सांस्कृतिक कार्यक्रम, प्रतियोगिता जस्ता औपचारिक कार्यक्रमहरू स्थगित गरेका छन्।

उक्त अभियानमा जिल्लाभर रहेका ७७ वटा निजी तथा आवासीय विद्यालयका हजारौँ विद्यार्थीसँगै शिक्षक, कर्मचारी, विद्यालय सञ्चालक जोडिएका छन्।

यसरी बाँकेका विद्यालयहरूले ६५ लाख रुपैयाँ बराबरको रकम बाढी पीडितलाई सहयोग गरेका छन्।

प्याब्सन बाँकेका जिल्ला अध्यक्ष विकास बज्राचार्यका अनुसार भोटेकोसी बाढीमा परेर ज्यान गुमाउने, बेपत्ता तथा घाइते एवम् बाढी पीडितका लागि अधिकांश विद्यालयबाट स्वतःस्फूर्त रूपमा उक्त रकम उठेको हो।

जिल्लाका विभिन्न विद्यालयले प्याब्सन बाँकेलाई ५३ लाख ४१ हजार ४ सय ६ रुपैयाँ हस्तान्तरण गरेको र केही विद्यालयले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा सिधै रकम जम्मा गरेको अध्यक्ष बज्राचार्यले बताए।

‘हामीलाई प्याब्सन केन्द्रबाट परिपत्र नआउँदै केही विद्यालयले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा स्वतःस्फूर्त रूपमा रकम जम्मा गरिसक्नु भएको छ। केन्द्रबाट परिपत्र आइसकेपछि हामीले विद्यालयहरुलाई जानकारी गराएपछि संस्थागत रूपमा बाढी पीडितका लागि सहयोग रकम प्राप्त भएको हो,’उनले भने।

बाढी पीडितका लागि प्याब्सन बाँकेमा आबद्ध सबै विद्यालयहरूबाट उठेको कुल रकम ६५ लाख बराबर रहेको अध्यक्ष बज्राचार्यले सुनाए।

जिल्लाबाट हस्तान्तरण भएको रकम प्याब्सन केन्द्रीय समितिको खातामा जम्मा गरेर केन्द्रले देशभरबाट प्राप्त रकमलाई एकमुष्ट रूपमा प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा जम्मा गर्ने तयारी गरेको प्याब्सन केन्द्रीय प्राज्ञिक परिषद् सदस्य डा. राजेश केशर खनाल बताउँछन्।

‘देशमा परेको महाविपद्को यो समयमा प्याब्सन पनि सरकारको साथमा रहेको छ,’उनले भने।

प्याब्सन लुम्बिनी प्रदेशका सल्लाहकार ऋषिकेश जिसीले भोटेकोसी बाढीले निम्त्याएको विपदमा सबै संवेदनशील रहेको बताए। विद्यार्थीले आफ्नो खाजा खर्च कटाएर बाढी पीडितलाई सहयोग गरेको उनले बताए।

प्याब्सन केन्द्रीय समितिले देशभरबाट संकलन गरेर १० करोड रुपैयाँ सरकारलाई हस्तान्तरण गर्ने बाचा गरेको प्याब्सन पदाधिकारी बताउँछन्।