तनहुँको भानु नगरपालिका-७ बसन्तपुरस्थित प्रसिद्ध थानीमाई मन्दिरमा मंगलबार एकै दिन ९१ वटा फूलको डोली चढाइएको छ।

धार्मिक परम्पराअनुसार मनोकामना पूरा हुने जनविश्वासका साथ चार जिल्लाका भक्तजनले विभिन्न स्थानबाट बाजागाजासहित सजाएर ल्याएका फूलका डोली मन्दिरमा चढाएका हुन्।

मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष जीवन थापाका अनुसार मंगलबार मात्रै करिब नौ हजार ५०० भक्तजनले मन्दिरमा पूजाआराधना तथा दर्शन गरेका छन्। यसअघि सोमबार राति ४२१ जना भक्तजनले मन्दिर परिसरमा जाग्राम बसेर बत्ती बालेका थिए।

यसपटक मन्दिरमा तनहुँबाट ४४, लमजुङबाट ३२, गोरखाबाट १३ र काठमाडौंबाट दुई वटा गरी कुल ९१ वटा फूलको डोली ल्याइएको अध्यक्ष थापाले जानकारी दिए। मन्दिर परिसरमा बिहानैदेखि भजनकीर्तन र पूजाआराधना चलेको थियो।

धार्मिक मान्यताअनुसार सोमबार घरमा सत्यनारायणको पूजा गरी फूलको डोली तयार पार्ने र मंगलबार मन्दिरमा ल्याएर चढाउने चलन छ।

भक्तजनले पञ्चैबाजाको तालमा नाचगान गर्दै मन्दिरको तीन पटक परिक्रमा गर्छन्। त्यसपछि देवलमा तोरण तीन फन्को घुमाएर बाँधेपछि मात्रै मन्दिरभित्र प्रवेश गरी मुख्य पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ।

थानीमाई मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष वैशाख, असोज, कात्तिक, मङ्सिर, माघ, फागुन र चैत महिनाका मंगलबार विशेष रूपमा फूलको डोली चढाउने गरिन्छ। साउन महिना, एकादशी र औंसीबाहेक वर्षभरि नै मन्दिरमा नियमित पूजाआराधना हुने गर्दछ।

समुद्री सतहबाट करिब एक हजार २०० मिटर उचाइमा रहेको यो मन्दिरबाट गोरखाको लक्ष्मी बजार, लिगलिगकोट, पालुङटार तथा लमजुङको राइनासकोट र आकर्षक हिमशृङ्खला अवलोकन गर्न सकिन्छ।

विसं २०७२ को भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त बनेको यो मन्दिर पर्यटन मन्त्रालयको १४ लाख र भेटीको ६ लाख गरी कुल २० लाख रुपैयाँ लागतमा पुनर्निर्माण भइसकेको छ।

स्थानीयका अनुसार यस स्थानमा विसं १८२५ देखि पूजाआराधना सुरु भएको हो। तत्कालीन समयमा हावाहुरी चल्दा एउटा रुखमुनि ओत लागेका भोटीनी आमाछोरी त्यहीँबाट अन्तर्ध्यान भएको र त्यसपछि उक्त स्थानमा दैवी शक्ति रहेको विश्वासका साथ थानीमाईको पूजा थालिएको किंवदन्ती छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्षको भाइटीकाको उत्तम साइत सार्वजनिक गरेको छ।

समितिले तिहारका विभिन्न पर्वको निर्णय गर्दै भाइटीकाको साइत सार्वजनिक गरेको समितिका अध्यक्ष प्रा डा पुरुषोत्तम भट्टराईले जानकारी दिए।

कात्तिक २५ गते बुधबार बिहान ११ः०७ बजे भाइटीकाको साइत उत्तम रहेको उनले बताए।

मध्याह्न कालमा टीका लगाउन बाधा नपरे पनि साइत खोज्नेका लागि अभिजित् मुहूर्तको शुभ साइत दिइएको समितिले जनाएको छ।

राज्य सञ्चालकले भने साइतमै टीका लगाउनुपर्छ। सर्वसाधारणका लागि मध्याह्न कालमा टीका लगाउन कुनै समस्या छैन।

यस वर्ष यमपञ्चक कात्तिक २० गते शुक्रबारदेखि नै सुरु हुन्छ। त्यस दिन धनत्रयोदशी (धनतेरस) पर्व परेको छ।

कात्तिक २१ गते शनिबारदेखि काग तिहार परेको छ। धन्वन्तरी जयन्ती पनि यसै दिन परेको छ।

कात्तिक २२ गते आइतबार नरक स्नान सहित कुकुर तिहार र बेलुकी लक्ष्मीपूजा परेको छ।

दिउँसो कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी र त्यसपछि औँशी तिथि लाग्ने भएकाले शास्त्रसम्ममत् रुपमा पर्व सम्बन्धी निर्णय गरिएको समितिले जनाएको छ।

सायंकालमा औँसी तिथि परेका दिन लक्ष्मीपूजा गर्नुपर्ने शास्त्रीय वचन छ। औँसी तिथिमा गरिने स्नान, दान भने कात्तिक २३ गते सोमबार बिहान गर्नुपर्नेछ। लक्ष्मीपूजा पनि यसै दिन गरिन्छ।

गाई, गोरु र आत्म (म्ह) पूजा भने कात्तिक २४ गते मंगलबार गर्नुपर्ने शास्त्रीय वचन रहेको छ। कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाको सायंकालमा आत्म (म्ह) पूजा गर्नुपर्ने ‘कृत्यवाटिका’ नामक ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको छ। कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा प्रारम्भ हुने भएकाले आत्म (म्ह) पूजा यसै दिन गर्नुपर्ने हुन्छ।

आत्म (म्ह) पूजा विशेषगरी नेवार समुदायले गर्ने परम्परा छ। समितिले स्वीकृति दिने तीन वटा पात्रो (पञ्चाङ्ग) नेवार समुदायका पञ्चाङ्गकारले प्रकाशन गर्ने गरेका छन्।

सिद्धिलक्ष्मी व्यञ्जनकार, कीर्तिकिरण जोशी र शशिधर जोशी नेवार समुदायकै पञ्चाङ्गकारले पनि कात्तिक २४ गते नै आत्म (म्ह) पूजा गर्ने विषय आफ्ना पञ्चाङ्ग (पात्रो) मा उल्लेख गरे।

नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष ११४७ पनि यसै दिन सुरु हुन्छ। प्रतिपदाका दिन सूर्योदय भएकै दिन नयाँ वर्ष मनाउनुपर्ने शास्त्रीय वचन रहेको छ।

शास्त्रीय विधि अनुसार भाइपूजा र नेवारी भाषामा भनिने किजापूजा पनि कात्तिक २५ गते बुधबार नै मनाइन्छ।

शास्त्रीय वचन अनुसार मध्याह्नकालमा नै भाइटीका लगाइन्छ। यसैले कात्तिक २५ गते नै भाइटीका मनाउन शास्त्र सम्मत हुने समितिको ठहर छ।

शास्त्रीय ग्रन्थमा भ्रातृपूजा भन्ने शब्द उल्लेख गरिएको र त्यस शब्दले दाजुभाइ दुबैलाई बुझाउने अध्यक्ष भट्टराईको भनाई छ।भाइटीका भनिए पनि ज्येष्ठको क्रमानुसार नै टीकाटाला गर्नु शास्त्रसम्मत हुने समितिले जनाएको छ।

प्रत्येक वर्ष कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म यमपञ्चक भनिने तिहार पर्व मनाइन्छ। यस पर्वमा कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीको साँझदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयाको साँझसम्म यमदीपदान गरिन्छ।

यमदीपदान परिवारको सङ्ख्याका आधारमा नाम उच्चारण गरेर गरिन्छ। यस अवसरमा यमदीप दान गरे यमयातनाबाट मुक्ति पाइने शास्त्रीय मान्यता छ।

काग र कुकुरलाई पनि यमदूतका रुपमा मीठा परिकार खान दिएर खुसी बनाउने वैदिक परम्परा छ। जसले यमलोकमा सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्छ। रासस

ताप्लेजुङस्थित पाथीभरा मन्दिरमा मंगलबार यो वर्षकै सबैभन्दा बढी भक्तजनले दर्शन गरेका छन्।

पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक प्रजिन हाङवाङका अनुसार मंगलबार १० हजार ६ सय १६ जनाले मन्दिरको दर्शन गरेका छन्।

एकै दिन साढे १० हजार बढीले मन्दिरको दर्शन गरेको वर्षकै बढी संख्या रहेको क्षेत्र विकास समितिले जनाएको छ।

मौसम खुल्ला भएको, पारिलो घाम लागेको र यातायात समेत सहज भएका कारण विगत केहिदिन यता पाथीभरामा दर्शनार्थीको घुइँचो लागिरहेको छ।

यसअघि गत कात्तिक ७ गते एकै दिन ४ हजार ३ सय ७ जनाले पाथीभरा मन्दिरको दर्शन गरेका थिए।

उक्त रेकर्डलाई मंगलबारको दर्शनार्थीको संख्याले तोडेको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले सिमराको रामवनबाट बग्ने सिर्सिया खोलालाई दीर्घकालीन रूपमा सफा र स्वच्छ राख्ने उद्देश्यले आफ्नो टोलीलाई बारा र पर्सामा खटाएका छन्।

सिर्सिया खोला सफा र स्वच्छ बनाउन प्रधानमन्त्री शाहले उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री दीपककुमार साहका मुख्य स्वकीय सचिव आशिष सुवेदीको नेतृत्वमा टोली परिचालन गरेका हुन्।

गत शुक्रबारदेखि परिचालन गरिएको सुवेदी नेतृत्वको टोलीले सिर्सिया नदीलाई प्रदूषणमुक्त बनाउन खोलाको मुहानस्थलदेखि विभिन्न स्थानमा निरीक्षण गर्नुका साथै सरोकारवाला निकायसँग छलफल गरिरहेको छ।

उद्योगबाट निस्कने दूषित पानी नियन्त्रण तथा गाउँगाउँबाट खोलामा मिसाइने ढल व्यवस्थापनका लागि सरोकारवालासँग छलफल गरी योजना बनाउने कामसमेत भइरहेको टोलीका सदस्यहरूले बताएका छन्।

सिर्सिया खोलालाई दीर्घकालीन रूपमा स्वच्छ र सफा बनाउने विषयमा प्रधानमन्त्री गम्भीर भएर लाग्नुभएको टोलीका संयोजक आशिष सुवेदीले बताए।

आगामी छठ पर्वलाई लक्षित गर्दै सिर्सिया खोलाको प्रदूषण नियन्त्रण गरी घाटहरू व्यवस्थित गर्ने तयारी गरिएको छ। छठ पर्वपछि पनि दीर्घकालीन रूपमा प्रदूषण नियन्त्रणका लागि काम अगाडि बढाउने योजना बनाइएको सुवेदीले बताए।

छठ पर्वका लागि खोलाको पानी सफा र स्वच्छ बनाउने तथा घाटहरू निर्माण गर्ने कार्यमा केन्द्रित रहेर काम अगाडि बढाइएको उनले जानकारी दिए।

सुवेदीको टोलीलाई सहयोग गर्न उद्योग विभागका निर्देशक निराजन पुडासैनी, केमिकल इन्जिनियर तथा वातावरण निरीक्षकसमेत खटिएका छन्।

सिर्सिया खोलालाई तत्कालीन र दीर्घकालीन रूपमा सफा तथा स्वच्छ बनाउन सुवेदी नेतृत्वको टोलीले जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिकाका प्रमुख राजन पौडेल, वीरगञ्ज महानगरपालिकाका प्रमुख राजेशमान सिंह तथा वीरगञ्ज उद्योग वाणिज्य संघका पदाधिकारीसँग समेत छलफल गरी सहयोगका लागि आग्रह गरेको छ।

त्यसैगरी पर्साका प्रमुख जिल्ला अधिकारी भोला दाहालको अध्यक्षतामा सर्वदलीय तथा सर्वपक्षीय बैठकसमेत आयोजना गरिएको छ।

स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि, उद्योगी तथा स्थानीय सुरक्षा निकायका प्रमुखहरूसँगको छलफलमा उनीहरूले सिर्सिया नदीको प्रदूषण नियन्त्रण, संरक्षण तथा पुनर्जीवनका लागि आ–आफ्नो स्थानबाट सक्दो सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको सुवेदीले बताए।

विगतमा भएका निर्णय तथा कामकारबाहीको समीक्षासमेत गर्दै नदीलाई स्वच्छ बनाउने अभियानमा सरकारी निकाय, उद्योगी–व्यवसायी, स्थानीय तह र नागरिक समाजबीच समन्वय गरेर अगाडि बढ्दा काममा प्रगति देखिने विश्वास उनले व्यक्त गरे।

वीरगञ्ज–पथलैया औद्योगिक करिडोरका अधिकांश उद्योगले आफ्नो उद्योगबाट निस्कने रासायनिक मिश्रित दूषित पानी प्रशोधन नगरी सिधै सिर्सिया खोलामा मिसाउने गरेको पाइएको छ।

त्यसैगरी उद्योगबाहेक पनि सिमरा, जीतपुर, परवानीपुर, वीरगञ्जलगायत सिर्सिया खोलासँग जोडिएका गाउँ तथा सहरबाट निस्कने ढलको पानीसमेत प्रशोधन नगरी सिधै खोलामा मिसाउने गरिएको छ।

नदीको संरक्षण तथा पुनर्जीवनका लागि आवश्यक आर्थिक स्रोत जुटाउन तीनै तहका सरकारको बजेट साझेदारीमा ‘सिर्सिया नदी संरक्षण संयुक्त कोष’ स्थापना गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाइने बताइएको छ।

आसन्न छठ पर्वलाई लक्षित गर्दै नदीमा फोहोर तथा विभिन्न वस्तु–पदार्थ विसर्जन रोक्न निर्देशनसमेत दिइएको छ। उद्योगमा रहेको प्रशोधन प्रणालीबाट निस्कने प्रशोधित पानी मात्रै नदीमा छोड्ने व्यवस्था मिलाउन उद्योगीहरूलाई भनिएको छ।

सिर्सिया नदीको प्रदूषण दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्न सकारात्मक सुरुवात भएको उद्योगीहरूले बताएका छन्।

उद्योगहरूबाट निस्कने रसायन मिश्रित पानी तथा ढलबाट निस्कने पानी प्रशोधन नगरी खोलामा मिसाउने कार्यलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

तत्कालीन उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री गौरीकुमारी यादवले पनि भदौ २२ गते वीरगञ्ज–पथलैया औद्योगिक करिडोरका उद्योगीहरूलाई सिर्सिया खोलाको प्रदूषण रोक्न एक साताको समय दिएकी थिइन्।

वीरगञ्ज–पथलैया औद्योगिक करिडोरमा रहेका अधिकांश उद्योगले उद्योगबाट निस्कने रसायनयुक्त पानी सिधै सिर्सिया नदीमा मिसाउने गरेको उनले आरोप लगाइन्। उनले खोला प्रदूषण गर्नेहरूलाई पटक–पटक सचेत गराउँदा पनि हालसम्म प्रदूषण रोक्न कुनै सुधार नदेखिएको भन्दै उद्योगीहरूसमक्ष गुनासो गरेकी छन्।

विगत लामो समयदेखि यस क्षेत्रका किसान तथा सर्वसाधारणले सिर्सिया नदीलाई पुनर्जीवन दिन माग गर्दै आएका छन्।

यस क्षेत्रका उद्योगहरूबाट निस्कने प्रदूषित पानी खोलामा छोडिँदै आएका कारण बाराको सिमरा, जीतपुर, पर्साको सिर्सिया, ताजपुर, रामगढवा, रामवन, रानीघाटलगायत दर्जनौँ गाउँका लाखौँ बासिन्दा नदी प्रदूषणबाट प्रभावित हुँदै आएका छन्।

उद्योगहरूले वातावरण संरक्षण ऐनको दायरालाई उल्लंघन गर्दै दूषित पानी खोलामा पठाउँदा स्थानीय जनजीवन, पशुपालन तथा समग्र मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर संकट उत्पन्न भएको छ।

फोटो : सिर्सिया खोलालाई तत्कालीन र दीर्घकालीन रूपमा सफा तथा स्वच्छ बनाउन खटिएको सुवेदी नेतृत्वको टोली।

पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिमा अध्यक्षसहित सरकारबाट नियुक्त हुने ६ पद लामो समयदेखि रिक्त छन्। समितिमा कार्यकारी निर्देशकबाहेक अन्य सबै नियुक्त पदाधिकारीको पदावधि सकिएपछि नेतृत्वविहीनताको अवस्था सिर्जना भएको हो। यद्यपि, पदाधिकारीको अभावले नियमित कामकारबाही र दैनिक प्रशासनिक कार्य सञ्चालनमा भने खासै असर परेको छैन। तर, महत्वपूर्ण निर्णय लिन र कार्यसम्पादनलाई गति दिन कठिनाइ भइरहेको समितिले जनाएको छ।

समितिमा सरकारबाट नियुक्त हुने अध्यक्ष, कार्यकारी निर्देशक र पाँच सदस्य गरी सात पद छन्। तीमध्ये अहिले कार्यकारी निर्देशक प्रजिन हाङवाङको मात्र पदावधि बाँकी छ। समितिको अध्यक्ष पद गत चैत ६ गतेदेखि रिक्त छ। २०७८ चैत ६ गते अध्यक्षमा नियुक्त भएका रक्की थेबेको चारवर्षे कार्यकाल गत चैत ६ गते पूरा भएको हो।

‘सरकारले नियुक्त गर्ने अध्यक्ष, कार्यकारी निर्देशक र पाँच सदस्य गरी सातमध्ये अहिले मेरो मात्रै पदावधि बाँकी छ,’ कार्यकारी निर्देशक हाङवाङले भने। अध्यक्ष, कार्यकारी निर्देशक र सदस्यको कार्यकाल चार वर्षको हुने व्यवस्था छ। हाङवाङको कार्यकालको तीन वर्ष भने यही कात्तिक २१ गते पूरा हुँदै छ।

समितिका सदस्य शम्भु गौतम, पृथ्वीमान पालुङ्वा र चेतराज घिमिरेको पदावधि गत भदौ २७ गते सकिएको हो। त्यस्तै, तेजबहादुर भट्टराई खत्री र राजेन मादेनको पदावधि २०८१ पुस २ गते नै पूरा भएको थियो। तर, उनीहरूको स्थानमा अहिलेसम्म नयाँ नियुक्ति हुन सकेको छैन। यसरी अध्यक्षसहित पाँच सदस्यको पद लामो समयदेखि रिक्त रहँदै आएको छ।

समितिमा जिल्लास्थित विभिन्न सरकारी तथा स्थानीय तहका पदाधिकारी पदेन सदस्य रहने व्यवस्था छ। जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख, फुङलिङ नगरपालिकाका प्रमुख, पाथीभरा याङवरक, सिरिजङ्घा र फक्ताङलुङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष तथा प्रमुख जिल्ला अधिकारी समितिका पदेन सदस्य हुन्। त्यसैगरी, जिल्लास्थित सुरक्षा निकायका प्रमुख, डिभिजन वन कार्यालय, भूमि प्रशासन कार्यालय र नापी कार्यालयका प्रमुख पनि पदेन सदस्यका रूपमा रहने व्यवस्था छ।

संशोधित प्रावधानअनुसार कोशी प्रदेशको पर्यटन मन्त्रालयका प्रतिनिधि र प्रदेश पूर्वाधार कार्यालयका जिल्लास्थित प्रमुखलाई समेत समितिको पदेन सदस्य बनाइएको छ। कार्यकारी निर्देशकले समितिको सदस्यसचिवको जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने व्यवस्था छ। यसअघि संघीय तथा प्रदेशका सांसदसमेत समितिका पदेन सदस्य रहने प्रावधान थियो।

सुरुमा संघीय सरकार मातहत रहेको पाथीभरा क्षेत्र विकास समिति अहिले कोशी प्रदेश सरकार मातहत रहने व्यवस्था गरिएको छ। सोहीअनुसार प्रदेश सरकारको पर्यटन मन्त्रालयका प्रतिनिधि समितिमा पदेन सदस्यका रूपमा रहने गरेका छन्। तर, प्रदेश सरकार मातहत रहने व्यवस्था कार्यान्वयनमा आइसके पनि अध्यक्ष र पाँच सदस्यको नियुक्ति हुन सकेको छैन।

अध्यक्ष र सदस्यको अनुपस्थितिमा नियमित कामकारबाही तथा दैनिक प्रशासनिक कार्य सञ्चालनमा खासै समस्या नभए पनि समितिको अभिभावकीय नेतृत्व नहुँदा महत्वपूर्ण निर्णय लिन कठिनाइ भइरहेको कार्यकारी निर्देशक हाङवाङ बताउँछन्। नेतृत्वको अभावमा आवश्यक निर्णय प्रक्रियालाई गति दिन र कार्यसम्पादन प्रभावकारी बनाउन समस्या भइरहेको उनको भनाइ छ।

लामो समयदेखि अध्यक्ष र सदस्य पद रिक्त रहँदा पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिको संस्थागत नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा असर पर्न थालेको छ। नियमित प्रशासनिक काम सञ्चालन भइरहे पनि महत्वपूर्ण निर्णय र दीर्घकालीन योजनालाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन प्रदेश सरकारले पदाधिकारी नियुक्तिमा ढिलाइ गर्न नहुने देखिन्छ।

पतिको दीर्घायु, सुख र समृद्धिको कामना गर्दै कपिलवस्तुका मधेसी समुदायका महिलाले करवा चौथ पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाएका छन्। बिहीबार दिनभर निर्जल र निराहार व्रत बसेका महिलाले राति चन्द्रमाको पूजाअर्चना गरी पतिको मुख हेरेपछि पानी खुवाएर व्रत तोडेका छन्।

हरेक वर्ष कार्तिक कृष्णपक्ष चतुर्थीका दिन मनाइने करवा चौथ विशेषगरी तराईका मधेसी समुदायका विवाहित महिलामाझ लोकप्रिय छ। यस पर्वमा महिलाहरूले सूर्योदयदेखि चन्द्रमा नउदाउन्जेलसम्म पानीसमेत नपिई व्रत बस्ने र चन्द्रमाको पूजा गरेपछि पतिको हातबाट पानी पिएर व्रत समापन गर्ने परम्परा छ।

कपिलवस्तु नगरपालिका–३ धनौराकोटकी रेनु श्रीवास्तवका अनुसार राति चन्द्रमाको विशेष पूजाअर्चना गरेपछि चाल्नोबाट पतिको अनुहार हेर्ने चलन छ। विवाहित महिलाले पतिको दीर्घायु र परिवारको सुख–समृद्धिको कामना गर्दै यो पर्व मनाउँदै आएको उनले बताइन्।

लुम्बिनी प्रदेशकी पूर्वप्रदेशसभा सदस्य सुषमा यादवले पनि पतिको दीर्घायुको कामना गर्दै निर्जल व्रत बसेर करवा चौथ मनाएकी छन्। छरछिमेक र परिवारका सदस्य मिलेर पर्व मनाएको उनले बताइन्।

करवा चौथका दिन व्रत बसेका महिलाले राति चन्द्रमाको पूजा गरेपछि चाल्नोबाट पतिको अनुहार हेर्ने र आफ्नै हातले पानी खुवाएर व्रत तोड्ने परम्परा छ। यसरी व्रत बसेमा भगवान्ले महिला र उनका पतिको रक्षा गर्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

पर्वका अवसरमा घरमा नयाँ उत्पादन भएको धान कुटेर तयार पारिएको चामलको पिठोबाट विभिन्न परिकार तथा मिठाई बनाउने चलन पनि छ। पूजाआजापछि तयार पारिएका परिकार र प्रसाद छरछिमेक तथा इष्टमित्रलाई बाँडेर खाने परम्पराले पर्वमा पारिवारिक र सामाजिक आत्मीयता थप्ने गरेको छ।

भारतमा विशेष उत्साहका साथ मनाइने करवा चौथ पछिल्लो समय नेपालका तराई क्षेत्रमा पनि धार्मिक आस्था, पारिवारिक सद्भाव र सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा मनाइँदै आएको छ।

हिन्दु तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक साझा तीर्थस्थल मुक्तिनाथ मन्दिरमा दशैंपछि भक्तजनको संख्या बढेको छ। दशैं अगाडि प्रायः सुनसान जस्तै रहेको मुक्तिनाथ मन्दिरमा अहिले भने पर्यटकको चहलपहल बाक्लो भएको हो।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय मुस्ताङका अनुसार बिहीबारदेखि शनिबारसम्म १२ हजार १३० जना भक्तजनले मुक्तिनाथको दर्शन गरेका छन्। प्रहरी निरीक्षक एवं सूचना अधिकारी ईश्वर महतका अनुसार दशैंको भोलिपल्ट तीन हजार ३३, शुक्रबार चार हजार ८१३ र शनिबार चार हजार २८४ जनाले मुक्तिनाथ मन्दिरको दर्शन गरेका हुन्।

गत ११ असोजको भारी वर्षाका कारण बाढी पहिरो र नदी कटानले बेनी-जोमसोम सडक ध्वस्त हुँदा दुई सातासम्म पूर्ण रूपमा सडक अवरुद्ध बनेको थियो। बर्सेनि सोह्र श्राद्धका बेला हजारौँ तीर्थालु मुस्ताङ आउने गरेका भए पनि यसपटक सडक असहजताका कारण पर्यटकको उपस्थिति हुन सकेको थिएन।

मुक्तिनाथमा दर्शनार्थीको संख्या बढेसँगै बेनी-जोमसोम सडकमार्गका होटलहरू पर्यटकले भरिन थालेका छन्। यसैगरी मुस्ताङमा पर्यटक आगमन बढेसँगै यहाँका स्याउ, स्याउबाट बनेका ब्रान्डी र वाइनलगायतका कृषि उपजका सामग्रीको किनमेल पनि बढेको छ।

तनहुँबाट मुक्तिनाथ दर्शन गर्न आएका सुजन थापामगरले चाडपर्वको बिदालाई सदुपयोग गर्दै मुक्तिनाथको दर्शन गर्न आइपुगेको बताए। ललितपुरका रत्नबहादुर महर्जन पनि आफूसहित सात जनाको टोली मुक्तिनाथको दर्शन र कोरला नाका घुम्न आएको बताए। रासस

प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल पूर्णिमाका दिन सुरु हुने कार्तिक स्नान, आकाशदीपदान एवं तुलसीको विशेष पूजा आराधना आजदेखि विधिवत् सुरु गरिँदैछ।

आश्विन शुक्ल पूर्णिमादेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म कार्तिक स्नानसहित तुलसीको विशेष पूजा आराधना, आकाशदीपदान गरेमा सौभाग्य, सम्पत्ति एवं श्रेय प्राप्ति हुने धार्मिक विश्वास छ। आकाशदीपदान पाएसम्म बाँस, नपाएमा पलाँस, खएर, पीपल, आदिको लिङ्गो ठड्याएर बालिन्छ। आकाशदीपदान भगवान् विष्णुलाई समर्पण गरी बाल्ने गरिन्छ।

आश्विन शुक्ल पूर्णिमादेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म कार्तिक स्नान गरी घरघरमा विशेष रूपमा गरिने तुलसी पूजा मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास छ। तुलसी पूजा सूर्योदयअघि नै गरिसक्नुपर्ने मान्यता छ। आश्विन शुक्ल पूर्णिमादेखि कार्तिक स्नान गरे महापातकबाट पनि मुक्त भइने धार्मिक विश्वास रहेको धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वध्यक्ष प्रा डा रामचन्द्र गौतमले जानकारी दिए।

कार्तिक स्नान गर्नेले आजदेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म दुई दल भएका मास, मुगी, मुसुरो, चना, भटमास आदि अन्न खान नहुने शास्त्रीय मान्यता छ। यस अवसरमा आज स्वयम्भू चैत्यमा महादीप दानसमेत गर्ने गरिन्छ।

आश्विन शुक्ल पूर्णिमाकै दिन मनाइने कोजाग्रत पूर्णिमा भने आज राति नै मनाइएको छ। मध्यरातमा पूर्णिमा भएका दिन कोजाग्रत र सूर्योदय एवं सायंकालमा पूर्णिमा भएका दिन पूर्णिमा व्रत, कार्तिक स्नान सुरु, आकाशदीपदान र तुलसीको विशेष पूजा आराधना गर्नुपर्ने शास्त्रीय वचन रहेको धर्मशास्त्रविद् गौतमले सुनाए।

पाटनमा मानमानेश्वरी भवानीको पायो जात्रा सम्पन्न भएको छ। हरेक वर्ष दशैँको फूलपातीको दिन मानमानेश्वरी भवानीलाई आगमघरबाट मूलचोकमा विराजमान गराएपछि सुरु भएको यस जात्रा शनिबार त्रयोदशीका दिन धार्मिक विधि र परम्पराका साथ सम्पन्न भएको मानमानेश्वरी पायो जात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष साम्राज्यदेव श्रेष्ठले बताए।

“गौरवशाली इतिहास, मौलिक संस्कृति र जीवन्त परम्पराको प्रतीक मानमानेश्वरी भवानीको पायो जात्रा एक महत्त्वपूर्ण संस्कृति हो, आस्था, श्रद्धा र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक विरासतको अनुपम उत्सव हरेक वर्ष हर्षोउल्लासका साथ मनाइने प्रचलन छ, ललितपुरको ऐतिहासिक सांस्कृतिक परम्परासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको यो जात्राले हाम्रो धार्मिक विश्वास, गुठी परम्परा र सामुदायिक एकतालाई जीवन्त राख्दै आएको छ”, अध्यक्ष श्रेष्ठले भने।

अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार मानमानेश्वरी भवानीलाई लिच्छविकालीन समयदेखि नै शक्तिपीठ र राजकीय देवीका रूपमा पूजा गरिँदै आएको मानिन्छ। जात्राको मुख्य आकर्षण देवगण वा गुठियारहरूले हातहातमा खड्ग (तरवार) बोकेर परम्परागत पहिरन र मुकुण्डो लगाएर बाजागाजाका साथ सहर वा बस्ती परिक्रमा गर्नु हो।

पायो (खड्ग) जात्रा ललितपुरको पाटन दरबार क्षेत्रसँग सम्बन्धित लिच्छवि, मल्ल र शाहकालीन संस्कृति बोकेको सबैभन्दा पुरानो परम्परागत जात्रा हो। नवमीका दिन महालक्ष्मीस्थानबाट थसिमलः पायो जात्रा सञ्चालन गरिएको थियो भने दशमीको साँझ मूलचोकबाट मंगलबजार चौबाटोमा श्री भवानी र श्री नवदुर्गाबीचको पावन मिलन गरी त्रयोदशीका दिन मानमानेश्वरी भवानीलाई मूल चोकबाट मुछेँ आगम घरमा पुनः विराजमान गराएपछि पायो जात्रा सम्पन्न भएको हो।

ललितपुर महानगरपालिकाका प्रमुख चिरीबाबु महर्जनले भने, “यो जात्रा मात्र होइन, हाम्रो पहिचान हो। हाम्रा पुर्खाको विरासत हो। यो हामीले हाम्रो भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने अमुल्य सांस्कृतिक सम्पत्ति हो। यस वर्ष जात्रा सञ्चालन सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ, अर्को वर्षका लागि सहज बनाउन हामीले के गर्नुपर्छ, सरोकारवालाहरूको सुझावअनुसार गर्नुपर्ने त्यो सबै काम गर्छौँ।”

उनले आर्थिक अभावका कारण समुदाय र समाजको जीवन्त इतिहास बोकेको ऐतिहासिक, पौराणिक जात्रापर्वहरू सञ्चालनका लागि आर्थिक अभाव र कठिनाइ हुन नदिन ललितपुर महानगरपालिकाले हरतरहले सहयोग उपलब्ध गराउने बताए।

नेपालीले भव्यरूपमा मनाउने दुर्गा पक्ष अर्थात् बडादसैँ पर्व धनधान्य एवं सम्पन्नताकी देवी महालक्ष्मीको पूजाआराधनासहित रात्रिमा जाग्राम बसेर आजदेखि समापन गरिँदैछ।

आश्विन शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने कोजाग्रत पूर्णिमा आज साँझ सम्पन्नताकी देवी महालक्ष्मीको पूजाआराधना गरी रातभर जाग्राम बसेर मनाएसँगै १५ दिन लामो बडादसैँ पर्व समापन हुन्छ।

शास्त्रअनुसार गर्नुपर्ने सबै बलिपूर्ति अर्थात् अखिल बलिपूर्तिको काम पनि आजै समापन हुने नेपाल पञ्चांग निर्णायक विकास समितिले जनाएको छ। अखिल बलिपूर्ति भएसँगै विजयादशमीदेखि सुरु भएको नवदुर्गाको प्रसादस्वरूप टीका र जमरा लगाई मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने क्रम पनि समाप्त हुन्छ। आजै जमरालाई नजिकको नदी, तलाउ, पोखरी आदि पवित्र तीर्थस्थलमा लगी सेलाइन्छ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिनदेखि सुरु भएको दुर्गा पक्ष अर्थात् दसैँ पर्व आम नेपालीले आ-आफ्नो गच्छेअनुसार मनाउँछन्। आजको दिन सायङ्कालमा महालक्ष्मीको पूजाआराधना गरी राति जाग्राम बसेका मानिसका घरमा पृथ्वी भ्रमण गर्दै हिँडेकी महालक्ष्मी प्रवेश गरी धन, ऐश्वर्य दिई सम्पन्न बनाउँछिन् भन्ने धार्मिक विश्वासका आधारमा यो पर्व मनाउन सुरु गरिएको समितिका अध्यक्ष सहप्राडा पुरुषोत्तम भट्टराई बताउँछन्।

माता दुर्गाका तीनवटा रूपमध्येका एक रूप महालक्ष्मीको पूजा गरेर आज दुर्गा पक्षलाई बिदा गरिन्छ। नवरात्र विजयादशमीकै दिन सकिने भए पनि दुर्गा पक्ष भने आश्विन शुक्ल पूर्णिमाका दिनमा समाप्त हुन्छ।

लक्ष्मीपूजाको १५ दिनअघि महालक्ष्मीको आराधना गरिने भएकाले यस पर्वको विशेष महत्त्व छ। यो पूर्णिमालाई कौमुदी पनि भनिन्छ। आज राति जुवा खेल्ने विधान रहेको उनले बताए। महालक्ष्मीसँगै आज हात्तीमा चढेका इन्द्रको पनि पूजा गर्नुपर्छ।

कार्तिक स्नान गरी तुलसीको विशेष रूपमा गरिने पूजाआराधना भने कात्तिक ९ गते सोमबारदेखि सुरु हुने समितिले स्वीकृति दिएका पात्रोमा उल्लेख गरिएको छ। आकाशदीपदान पनि सोमबार साँझदेखि नै सुरु गरिँदैछ। रासस

रुकुम पश्चिमको बाँफिकोट गाउँपालिकामा ६ वर्षीय बालकको ढुङ्गा प्रहार गरी हत्या भएको छ। बालकको हत्या अभियोगमा प्रहरीले स्थानीय एक पुरुषलाई पक्राउ गरेको छ।

बाँफिकोट गाउँपालिका-२ स्वारा बस्ने बल बहादुर नाथका ६ वर्षीय छोरा रमेश नाथको हत्या गरेको अभियोगमा सोही ठाउँका ३३ वर्षीय भक्त बहादुर नाथलाई शुक्रबार राति प्रहरीले पक्राउ गरेको हो।

प्रहरीका अनुसार शुक्रबार साँझ भक्त बहादुरले ढुङ्गा प्रहार गर्दा बालक रमेश गम्भीर घाइते भएका थिए। घटनाको खबर प्राप्त हुनासाथ प्रहरी चौकी पिपलबाट खटिएको टोलीले आरोपितलाई नियन्त्रणमा लिएको थियो।

ढुङ्गा प्रहारबाट गम्भीर घाइते भएका बालकलाई तत्काल उपचारका लागि जिल्ला अस्पताल सल्ले रुकुम पश्चिम पुर्‍याइएकोमा उपचारकै क्रममा शुक्रबार राति उनको मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ।

घटनाको कारणबारे प्रहरीले आवश्यक अनुसन्धान अघि बढाएको छ।

ताप्लेजुङस्थित प्रसिद्ध शक्तिपीठ पाथीभरा मन्दिरमा शनिबार एकैदिन ४ हजार ३ सयभन्दा बढी दर्शनार्थीले पूजाआराधना गरेका छन्।

चालु आर्थिक वर्ष सुरु भएयता एकैदिन यति ठूलो संख्यामा भक्तजन पाथीभरा पुगेको यो पहिलो पटक हो। पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक प्रजिन हाङवाङका अनुसार शनिबार मात्रै ४ हजार ३ सय ७ जनाले पाथीभरा मन्दिरको दर्शन गरेका छन्।

यसअघि शुक्रबार १ हजार ७ सय ७९ जना भक्तजनले मन्दिरको दर्शन गरेको समितिका सूचना प्रविधि अधिकृत सन्तोष पुर्कुटीले जानकारी दिए।

यस वर्ष मलमास परेका कारण नवरात्रको समयमा पाथीभरामा दर्शनार्थीको उपस्थिति अपेक्षाकृत रूपमा न्यून थियो। दसैंलगत्तै मौसम सफा भएपछि अहिले मन्दिरमा भक्तजनको संख्या ह्वात्तै बढेको समितिले जनाएको छ।

समितिको तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा कुल २० हजार ५ सय २२ जना दर्शनार्थीले पाथीभराको दर्शन गरिसकेका छन्।

दसैँ आउन लाग्दा खोटाङकी सपना राईको मनमा एउटा चिन्ता थियो–यसपालि उपत्यका छाडेर घर जान पाइएला कि नपाइएला? दसैँ आउनुअघिका सातामा लगातार परेको पानीले उनको मनमा आशङ्का उब्जाएको थियो। कतै बाटो बिग्रिने हो कि, कतै यात्रा नै कष्टकर हुने हो कि! विगतका दसैँमा झरीले दिएको सास्ती सम्झँदा यसपालि पनि घर जाने यात्रा सहज होला भन्नेमा उनी ढुक्क हुन सकेकी थिइन।

दसैँ नजिकिँदै जाँदा मौसम खुल्यो। आकाशमा घाम लाग्यो। दिन उज्यालो हुँदै गए। दसैँमा घर जाने बाटो सहज हुने भएपछि राईको मन फुरुङ्ग भयो। “प्रायः दसैँमा र दसैँको अघिपछि वर्षा हुँदा जानआउन नै सास्ती खेप्नुपर्थ्याे। यस पटक त त्यस्तो भएन, रमाइलो लागिरहेको छ,” उनी भन्छिन्, “दसैँमा खुलेको मौसमले मन रमाउनुका साथै आवतजावतका लागि बाटो सहज हुने रहेछ।”

चाडपर्व घर फर्किने बहाना पनि हुन्। आफन्त र प्रियजन भेट्ने मौका पनि हो। त्यसमाथि घमाइलो मौसममा रमाइलो गरी यात्रा गर्नुको मज्जा बेग्लै हुन्छ। दसैँमा घाम लाग्नु र पानी पर्नु सामान्य मौसमी घटना जस्तो देखिए पनि घर जाने तयारीमा रहेका मानिसका लागि यसको अर्थ बेग्लै हुन्छ। मौसमले कैंयौँका चाडपर्व मनाउने उत्साह र योजनालाई प्रभावित पार्छ।

सिन्धुलीका अमित तिमिल्सिनाले भने यस पटकको दसैँ उपत्यकामै बिताए। अघिल्लो वर्षको दसैँमा परेको झरीले दिएको सास्ती उनको मनमा ताजै थियो। त्यसैले यस वर्ष पनि त्यस्तै अवस्था दोहोरिन सक्ने अनुमान गर्दै उनले घर जाने योजना बनाएनन्। “यस वर्ष पनि झरी पर्‍यो भने सास्ती खेप्नुपर्ला कि भनेर उपत्यकामै बस्ने योजना बनाएँ तर अहिले दसैँको मौसम राम्रो भएपछि घर जानुपर्ने रहेछ भन्ने लागिरहेको छ,” उनी भन्छन्।

तिमिल्सिना जस्तै घर जाने इच्छा हुँदाहुँदै पनि बाटोको अवस्था र वर्षाको सम्भावनाले निर्णय लिन कठिन हुने अन्य थुप्रै पात्र छन्। जो उपत्यकामा अध्ययन र जागिरेको सिलसिलामा बस्न बाध्य छन्। उनीहरूलाई यस पटकको दसैँमा आकाश खुलेर र मौसम घमाइलो भएपछि उपत्यका नबाहिरिएकोमा पछुतो छ।

ललितपुरको गोदावारीकी कृतिका घिमिरेलाई भने यस पटक उपत्यका बाहिरको यात्रा गर्नुपर्ने थिएन। उनका लागि दसैँमा मौसम खुल्नुको अर्थ केही फरक थियो। उपत्यकाभित्रै आवतजावत गर्न पनि वर्षाले असहज बनाउने अनुभव उनीसँग छ। झरी परेका बेला बाटो हिलो हुने, सवारीसाधनमा यात्रा गर्न कठिन हुने र दैनिक कामकाजसमेत प्रभावित हुने भएकाले मौसम सफा हुँदा सहज महसुस हुने घिमिरे बताउँछिन्।

यसरी हेर्दा दसैँको मौसमले उपत्यका छाडेर घर जाने यात्रुलाई मात्र होइन, यहीँ बसेर चाडपर्व मनाउनेलाई पनि प्रभाव पार्छ। घाम लाग्दा बाहिर निस्कन, आफन्तकहाँ जान र दसैँको चहलपहलमा सहभागी हुन सहज हुन्छ। मौसम अनुकूल हुँदा सहरको दैनिकीसमेत केही सहज र उल्लासमय बन्छ।

गोदावरीकै कर्ण घिमिरेको अनुभवमा भने दसैँ र मौसमबीचको सम्बन्ध लामो समयदेखि देखिँदै आएको छ। उमेरले आठ दशक पार गरिसकेका उनले जीवनमा धेरै दसैँ मनाए। घिमिरेको सम्झनामा ढिलो गरी आउने दसैँमा प्रायः मौसम राम्रो हुने र छिटो आउने दसैँमा झरी पर्ने गरेको छ।

“पहिलापहिलाका अग्रजले पनि छिटोभन्दा दसैँ त ढिला आएको जाति हुन्थ्यो, बर्खे दसैँ त रमाइलो नै हुन्न भन्नुहुन्थ्यो। मेरो पनि सोही अनुभव छ,” उनी भन्छन्।

दसैँको मौसम सधैँ एउटै हुँदैन। गत वर्ष दसैँको रमझम सकिनै बाँकी थियो। हजारौँ सर्वसाधारण दसैँ मनाउन आफ्नै गाउँ फर्किएका थिए। निधारमा रातो टिका, जमरा लगाएर ओहोरदाहोर गर्ने क्रम जारी नै थियो। आफन्तको टिका थाप्न जानै बाँकी नै थियो।

यही चाडपर्वको उल्लासमय समयमा आएको एउटा सूचनाले आम सर्वसाधारणलाई झस्कायो। नेपाल मौसम विज्ञान विभागले गत वर्ष असोज १७ देखि २० गतेसम्म मुलुकका विभिन्न स्थानमा भारीदेखि अति भारी वर्षा हुने, बाढीपहिरोको समेत जोखिम रहेको भन्दै जो जहाँ छ, उही सुरक्षित रहन सन्देश जारी गर्‍यो।

त्यसपछि अन्य अन्तरसरकारी निकायले विभागको सूचना अनुसरण गर्दै विपद् व्यवस्थापनको पूर्वतयारीका लागि जुट्न थाले। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले कोशी, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका विभिन्न स्थानमा भारी वर्षा हुने सम्भावना रहेकाले लामो दूरीका तथा काठमाडौं उपत्यकाभित्र सञ्चालन हुने सवारीसाधन आवागमन आगामी तीन दिनसम्म रोक्ने निर्णय गर्‍यो।

उक्त निर्णयपछि उपत्यका छाडी गाउँ जाने बिचल्लीमा परे। सवारी साधन आवागमन बन्द हुँदा कैयौँ सर्वसाधारणले आफन्तजनको हातबाट टिका लगाउन पाएनन्।

यस वर्षको दसैँकै अवधिमा वर्षाजन्य कुनै पनि विपद् नभएकोमा खुसी छन्, प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेती। “गत वर्ष जस्तो वर्षा नभएकाले आवातजावतमा खासै समस्या भएन, वर्षाकै कारण कुनै विपद् भाग्नुपरेन,” उनी भन्छन्, “यद्यपि गत भदौ १० को रसुवा भोटेकोशी र असोज २५ को गोरखा बुढिगण्डकी बाढीले दिएको विपद्को पीडा भने बाँकी नै छ।”

काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका प्रहरी उपरीक्षक तथा प्रवक्ता नरेशराज सुवेदीले यस वर्ष दसैँमा वर्षा नभएका कारण सडक अवरुद्ध हुने, ट्राफिक चापको समस्या हुने, बाटो हिलो भएर सवारी साधन आवतजावतमा समस्या हुने जस्ता चुनौती नभएको बताए।

यातायात व्यवसायी राष्ट्रिय महासङ्घका अध्यक्ष पुण्यप्रसाद सिटौला (सरोज) ले यस वर्ष घमाइलो मौसमका कारण सोचेभन्दा बढी सर्वसाधारण उपत्यका बाहिरिएको बताए। “यस वर्ष भोटेकोशी र बुढिगण्डकी बाढीको विपद्ले दिएको पीडा, सडकको अवस्थाले मानिस उपत्यका छाडेर बाहिरिनेको सङ्ख्या सात लाख हाराहारीमा होला भन्ने सोचेका थियौँ तर ११ लाख हाराहारी बाहिरएका छन्,”उनले भने।

मनसुन बाहिरिसकेको र पश्चिमी वायुको प्रभाव नहुँदा अनुकूल मौसम

यसवर्ष पनि दसैँअघि नै सर्वसाधारणले दसैँको मौसम कस्तो हुन्छ भनेर फोन गर्ने गरेको बताउँछन्, नेपाल मौसम विज्ञान विभागका मौसमविद् डेभिड ढकाल। “दसैँमा मौसम कस्तो रहला भन्ने चासो सर्वसाधारणमा हरेक वर्ष हन्छ। यसवर्ष पनि दसैँको मौसम कस्तो होला भनेर सर्वसाधारणको फोन आउथ्यो,” उनी भन्छन्, “यस वर्ष भने दसैँको अवधिमा मौसम अनुकूल रह्यो। अधिकांश स्थानमा वर्षा नहुँदा घर जाने र फर्किने यात्रुले विगतका वर्षमा जस्तो झरीको सास्ती खेप्नुपरेन।”

ढकालका अनुसार फूलपातीको अघिल्लो दिन सङ्खुवासभा, झापा, लमजुङ, कास्की र स्याङ्जाका केही स्थानमा हल्का वर्षा भए पनि त्यसले जनजीवन र सडक यातायातमा उल्लेख्य प्रभाव परेन। “यस वर्ष दसैँका बेला मनसुन बाहिरिसकेको र पश्चिमी वायुको प्रभावसमेत नरहेकाले वर्षा भएन। दसैँ छिटो पर्दा भने मनसुन पूर्ण रूपमा बाहिरिइसकेको नहुन सक्छ,”उनले भने, “मनसुन बाहिरिएपछि पनि पश्चिमी वायु सक्रिय भयो भने वर्षा हुनसक्ने भएकाले दसैँको मौसम सधैँ एउटै हुँदैन।”

साता दिनपछि वर्षा हुन सक्छ, सतर्क रहन तर त्रसित नहुन अनुरोध

नेपाल मौसम विज्ञान विभागले आगामी साता मङ्गलवारदेखि मुलुकको केही भू–भागमा वर्षा हुनसक्ने सम्भावना रहेको जनाएको छ। यसले भने दसैँका लागि उपत्यका फर्कनेलाई भने केही असहजता हुन सक्ने सम्भावना छ।

विभागअन्तर्गत मौसम पूर्वानुमान माहाशाखाका मौसमविद् राजन महर्जन वर्षा हुनसक्ने सम्भावना भए पनि क्रसित हुन आवश्यक नरहेको बताए। “अर्को साता मङ्गलबार वर्षा हुन सक्ने सम्भावना देखिएको छ तर कुन स्थानमा कति र कहिलेसम्म वर्षा हुन सक्छ निश्चित छैन,”उनले भने, “अहिले सामाजिक सञ्जालतिर साता दिनसम्म वर्षा हुने भनेर फैलाएको खबरले किसान त्रसित देखिन्छन्। प्रणाली परिवर्तन भइरहने भएकाले अहिल्यै नै त्रसित हुनु पर्दैन।”

महर्जनका अनुसार तीन दिनसम्म मौसम पूर्वानुमान धेरै हदसम्म मिल्ने तर साता दिनसम्मको पूर्वानुमान सधैँ मिल्दैन। “केही दिनपछि मात्र हामी आगामी साता हुने वर्षाबारे सूचना सम्प्रेषण गर्नेछौँ। वर्षाको विषयमा विभागको आधिकारिक सूचनालाई मात्रै ग्रहण हुन आग्रह गर्दछु,” उनले भने।

- प्रगति ढकाल\रासस

काठमाडौँको दक्षिण भेगस्थित आदिनाथको मन्दिरमा आश्विन शुक्ल पूर्णिमादेखि कात्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म सञ्चालन गरिने एक महिने मेलाको तयारी भएको छ। एक महिने मेला यही कात्तिक ९ गतेदेखि सुरु हुनेछ।

मेलाको तयारीका लागि कीर्तिपुर नगरपालिका–६ स्थित मन्दिरमा सरसफाइ लगायत कार्य सुरु भएको छ। मेला व्यवस्थापन समितिको आयोजना र स्थानीय सङ्घसंस्थाको समन्वयमा मन्दिर तथा आसपास क्षेत्रमा सरसफाइ गरिएको हो।

अहिले मन्दिर सिँगारिएर चिटिक्क बनाइएको छ। मन्दिरमा शिव र पार्वतीको संयुक्त आकार प्रतिबिम्बित मूर्ति राखिएकाले आदिनाथ तथा अर्धनारेश्वरसमेत भनिन्छ।

परिवारमा सुख, समृद्धि प्राप्त हुनाका साथै भय, रोग र विघ्नबाट मुक्त हुने विश्वासका साथ लाग्ने मेलामा यस वर्ष झन्डै दुई लाख भक्तजनको सहभागिता हुने अनुमान गरिएको मेला व्यवस्थापन समितिले जनाएको छ।

हिन्दू तथा बौद्ध अनुयायीको साझा संस्कृतिका रूपमा रहेको आदिनाथलाई हिन्दू धर्मावलम्बीले शिव शक्तिका प्रतीक र बौद्ध अनुयायीले लोकेश्वर तथा करुणाका प्रतीकका रूपमा पूजाआजा गर्ने चलन छ।

विजयादशमीको टीकाको तेस्रो दिन आज द्वादसीमा पनि टीका र जमरा लगाएर दसैँ मनाइँदैछ।

नवदुर्गाको प्रसादका रूपमा आज पनि मान्यजनका हातबाट टीका र जमरा लगाएर बडादसैँ मनाइएको छ। विजया दशमीमा शुभ साइतको प्रतीक रातो टीका र समृद्धिको प्रतीक जमरा लगाएर मान्यजनहरुबाट आशीर्वाद लिने गरिन्छ।

गत बुधबार बडादसैँको मुख्य दिन अर्थात् विजयादशमी हो। त्यसदिन टीका थाप्न नभ्याएका तथा अन्यत्र आफन्त एवं मान्यजनकहाँ जानुपर्नेहरूले बिहीबार एकादशी र आज पनि आफन्त तथा मान्यजनकहाँ पुगेर विजयादशमीको टीका थापिरहेका छन्।

बडादसैँको टीकाको मुख्य दिन बुधबार भए पनि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म नै मान्यजनबाट नवदुर्गा भवानीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा लगाउने र दसैँ मनाउने प्रचलन रहिआएको छ।

विजयादशमीको तेस्रो दिन आज सर्वसाधारणको चहलपहल काठमाडौँ उपत्यकामा केही बढेको देखिएको छ। दसैँमा सुनसान रहेको काठमाडौँ उपत्यकामा आफन्त र मान्यजनकहाँ टीका लगाएर फर्कनेहरुको सङ्ख्या बढेसँगै चहलपहल बढेको देखिन्छ।

काठमाडौँबाट लामो तथा छोटो दूरीका सवारीसाधन हिजोका तुलनामा आज बढी नै सञ्चालन भएका छन्। यसबाट नागरिकलाई टीका थाप्न जान पनि सहज भएको छ।

बाहिरबाट काठमाडौँ भित्रिने सवारीसाधनहरु बढेकाले सडकमा सवारी र सर्वसाधारणको चहलपहल बढेको देखिएको हो।

दशैंका अवसरमा कपिलवस्तुका विभिन्न स्थानमा स्थापना गरिएका दुर्गा भगवतीका ५०० मूर्ति विसर्जन गरिएका छन्। बाजागाजा र नाचगानसहित भक्तजनले जिल्लाका विभिन्न नदी, खोला तथा घाटमा ती मूर्ति विसर्जन गरेका हुन्।

जिल्लाका १० वटै पालिकाका चोक, बजार र गाउँमा नवरात्रका अवसरमा दुर्गा भगवतीका मूर्ति स्थापना गरी पूजापाठ गरिएको थियो। कतिपय स्थानमा घटस्थापनाका दिन र अधिकांश स्थानमा सप्तमीका दिन मूर्ति स्थापना गरिएको थियो। जिल्ला प्रहरी कार्यालयका अनुसार कपिलवस्तुमा यस वर्ष कुल ५०९ दुर्गा भगवतीका मूर्ति स्थापना गरिएका थिए।

कात्तिक ३ र ४ गते गरी दुई दिनमा ४०४ मूर्ति विसर्जन गरिएको प्रहरी नायब उपरीक्षक रिपेन्द्रकुमार सिंहले जानकारी दिए। बुधबार कृष्णनगर र महाराजगञ्ज क्षेत्रका मूर्ति विसर्जन गरिएको थियो भने बिहीबार कपिलवस्तु नगरपालिका क्षेत्रमा रहेका ९६ मूर्ति विसर्जन गरिएका थिए।

भक्तजनले बाणगंगा नदीको रामघाट र लक्ष्मणघाट, सुरई, बेल नदीलगायत विभिन्न स्थानमा मूर्ति विसर्जन गरेका थिए। तौलिहवा र आसपासका क्षेत्रमा निकालिएका झाँकी नगर परिक्रमा गराएर रामघाट पुर्‍याइएको थियो। बाजागाजा र नाचगानसहित घाट पुगेका भक्तजनले धार्मिक विधिअनुसार मूर्ति विसर्जन गरेका थिए।

स्थापना गरिएका मूर्तिको मूल्य २० हजारदेखि एक लाख रुपैयाँभन्दा बढी रहेको बताइएको छ। नवरात्रमा दुर्गा भगवतीको व्रत बसेर पूजापाठ गर्दा मनोकाङ्क्षा पूरा हुने धार्मिक विश्वासअनुसार भक्तजनले श्रद्धापूर्वक पूजा गर्दै आएका छन्। मूर्ति विसर्जनका विभिन्न स्थलमा मेलासमेत लागेको थियो।

मूर्ति विसर्जनका क्रममा हुन सक्ने सम्भावित झडप तथा अप्रिय घटना रोक्न जिल्लाभर सुरक्षा व्यवस्था कडा पारिएको प्रहरी उपरीक्षक मनोहर भट्टले बताए। विशेषगरी सुरक्षा संवेदनशील मानिने कृष्णनगर क्षेत्रमा ड्रोन, सीसी क्यामेरा र बाक्लो सङ्ख्यामा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको थियो।

मूर्ति विसर्जनका क्रममा जिल्लामा कतै पनि अप्रिय घटना नभएको प्रहरी उपरीक्षक भट्टले बताए। उनका अनुसार अब नौवटा मूर्ति विसर्जन गर्न बाँकी छन्। ती मूर्ति पनि एक–दुई दिनभित्र विसर्जन गरिनेछन्। उनले दशैं अवधिभर जिल्लामा कुनै अप्रिय घटना नभएको जानकारी दिए।

ताप्लेजुङमा रहेको प्रसिद्ध धार्मिक स्थल पाथीभरामा तीन महिनाको अवधिमा ३३ लाख भन्दा बढी भेटी संकलन भएको छ । पाथीभरामा पूजापाठ गर्न पुगेका भक्तजनहरुले स्वेच्छाले चढाएको भेटीका रुपमा नगद ३३ लाख भन्दा बढी संकलन भएको हो ।

चालुु आर्थिक वर्षको साउन, भदौ र असोज महिनामा पाथीभराको दर्शन गरी चडाएको भेटी ३३ लाख २६ हजार ६५० रुपैयाँ संकलन भएको पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक प्रजिन हाङबाङले बताए ।

सो अवधिमा २० हजार ५२२ जना भक्तजनहरु पाथीभरामा पुगेर पूजापाठ गरेका छन् । पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिका अनुसार आर्थिक वर्षका पहिलो महिना अर्थात साउनमा तीनलाख १८ हजार पाँचसय रुपैयाँ भेटी संकलन भएको थियो । सो महिनामा २ हजार ४६९ जना भक्तनहरुले पाथीभराको दर्शन गरेका थिए ।

६ हजार १२३ जना भक्तजनहरुले भदौ महिनामा दर्शन गर्दा २३ लाख ६७ हजार रुपैयाँ भेटी संकलन भएको थियो । त्यस्तै असोज महिनामा १६ लाख ४१ हजार १५० रुपैयाँ भेटी संकलन भएको छ । सो महिनामा ११ हजार ९३० जना भक्तजनहरुले पाथीभरामा पुगेर पूजापाठ गरेको थियो ।

तीन हजार सात सय ९४ मिटर उचाइमा रहेको पाथीभरा धाम पुग्न धरान–माझीटार हुँदै तमोर करिडोर वा झापाको बिर्तामोडबाट इलाम–पाँचथर हुँदै मेची राजमार्ग प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

सुकेटारसम्म पक्की सडक रहेको छ भने काफ्लेपाटीसम्म कच्ची सडकले यात्रालाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ । त्यस्तै काठमाडौं—सुकेटार हावाईमार्ग समेत प्रयोग गर्न सकिने छ ।

क्षेत्र विकास समितिका अनुसार काफ्लेपाटीदेखि पाथीभरा पुग्न पाँच किलोमिटर पैदल यात्रा गर्नुपर्ने हुँदा श्रद्धालुहरूका लागि यात्रा विशेष बन्ने गरेको छ । पैदल मार्गलाई व्यवस्थित बनाउन विभिन्न स्थानमा पानी र हिउँबाट जोगिने फाइबर छाना राखिएका छन् ।

विजयादशमीका दिन मध्यरातिबाट भक्तपुरमा सुरु भएको पायःद्यो अर्थात् खड्ग जात्रासहित तलेजुको बाहन सेता घोडा जात्रा एकादशीको दिन आज बिहान सम्पन्न भएको छ।

विजयादशमीको दिनभर ब्रह्मायणी मन्दिरमा जात्रारत नवदुर्गा भवानीका देवगण ब्रह्मयणीबाट राति भक्तपुरको विभिन्न टोल घुमेर जात्रा गर्दै दरबारस्क्वायर आएपछि बहिनी ब्रम्हायणीले दिदी तलेजु भवानीलाई दर्शन एवं ढोग गरी मन्त्रसिद्धि गरिने परम्पराअनुसार जात्रा सम्पन्न भएको हो।

राति नै नवदुर्गा देवगृहतर्फ जाने र तलेजु दरबारस्क्वायरस्थित जगन्नाथ (पशुपति) मन्दिरको परिक्रसहित ढोग गरी तलेजुको देवगृहमा प्रवेश गराएर जात्रा बिहानी पख सम्पन्न गरिएको हो।

खड्ग जात्राका क्रममा तलेजुमा सम्बद्ध राजोपाध्यायले पाय द्योःलाई आफ्नो काँधमा बोकेर तलेजु मूलचोकबाट बेको चोक पुगेपछि सर्वसाधारणका लागि पूजा र दर्शन गर्न दिने परम्परा छ।

तलेजुका पूर्व मूल नाइके नरेन्द्रप्रसाद जोशीले बडादसैँको मध्य राति तलेजु आगम घर (मन्दिर)को खँ कुथि कोठाबाट तान्त्रिक विधि पूर्वक पूजा गरिएका बलि पात्र र शस्त्रास्त्रसहित तलेजुको प्रतिरुप पायः द्यो तलेजुका मूल आचाजु, पुरोहितले राजोपाध्यायलाई खड्ग हस्तान्तरण गरेपछि जात्रा प्रारम्भ हुने जानकारी दिए।

पायःद्यो जात्राका क्रममा तलेजु भवानीको साक्षात् रुप मानिने देवतालाई रातो कपडाले बेरेर युद्ध कवच पहि¥याई जात्रा मनाउने परम्परा रहेको सस्कृितविद् प्रकाश कायस्थले जानकारी दिए।

संस्कृतिविद् कायस्थका अनुसार राति तलेजुलाई दरबार स्क्वायरस्थित स्वर्णद्वार (गोल्डेन गेट) ल्याएपछि पङ्क्तिबद्ध रुपमा प्रतीक्षारत नवदुर्गा देवगणलाई पालैपालो तलेजुद्धारा मन्त्रसिद्धि प्रदान गरिन्छ।

तलेजु भवानीबाट मन्त्रसिद्धि प्राप्तिप छि पाय द्यो जीवित देवता नवदुर्गा देवगणसहित यात्रा पथमा अगाडि बढ्ने प्रचलन छ।

चन्द्रमासको तिथि र गतिका आधारमा नगरको माथिल्लो र तल्लो क्षेत्रमा लैजाने परम्पराअनुसार यस वर्ष तल्लो क्षेत्र राति खौमा, इताछे, टेखापुखु, वंशगोपाल, तौमढी पुगेर तलेजुलाई नवदुर्गा दर्शन गरेपछि नवदुर्गा सिद्धि हुने परम्पराअनुसार जात्रा मनाइएको छ।

विजयादशमीको राति तलेजु भवानीलाई तलेजुका चार मूल नाइके, आचाजु, जोशी र राजोपाध्यायबाट तान्त्रिक विधिअनुरुप कालरात्रि पूजा, टीका साइत पूजा गरी विसर्जन पूजा सम्पन्न गरेपछि सेतो घोडा जात्रा हुने सुरु हुने परम्परा छ।

जात्रा हुनुअघि सेतो घोडालाई एउटा भेँडा बलि चढाएपछि तलेजुको मूलचोकबाट सेतो घोडालाई बाहिर ल्याइ भक्तपुर नगरमा डुलाएर घोडा जात्रा गर्ने परम्परा छ।

जात्राको क्रममा ब्रह्मायणी र तलेजुलाई नगरको विभिन्न क्षेत्रका परिक्रमा गराउने क्रममा तलेजुको बाहन सेतो घोडालाई पछि–पछि परिक्रमा गराएर जात्रा मनाउने परम्परा छ।

विगत दुई वर्षदेखि भने घोडेजात्रा रोकिएको छ। यसबारे जात्राका आयोजकहरुले आधिकारिक जानकारी दिएका छैनन्।

म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका–६ मा रहेको पर्यटकीय स्थल घोडेपानी–पुनहिल भ्रमणमा आएका विदेशी पर्यटकहरूले पनि बुधबार टिका र जमरा लगाएर बडादसैँ पर्व मनाएका छन्।

नेपालीको महान् पर्व बडादसैँका अवसरमा विदेशी पर्यटकले घोडेपानीस्थित होटल सन्नीमा नेपाली परम्पराअनुसार रातो टीका र जमरा ग्रहण गर्दै दसैँको खुसी साटासाट गरेका हुन्। नेपाली संस्कृति, मौलिक परम्परा र चाडपर्वको विशेष अनुभव लिँदै दसैँ उनीहरूले मनाएका सन्नी होटलका सञ्चालक डमबहादुर पुनले जानकारी दिए।

'घोडेपानी भ्रमणमा आएका पर्यटकका लागि पनि बडादसैँको टीका र जमरा लगाइदिएर नेपाली संस्कृतिलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर दिलाएका छौ,' उनले भने, 'पर्यटकमार्फत नेपालको संस्कार र संस्कृति विश्वभर फैलाउन मद्दत पुगेको छ।'

घोडेपानी–पुनहिल विश्वप्रसिद्ध अन्नपूर्ण चक्रीय पदमार्गको प्रमुख पर्यटकीय गन्तब्य हो। घोडेपानीदेखि ४५ मिनेट उकालोमा पदयात्रा गरेपछि पुगिने पुनहिलबाट गुर्जा, पुथा, मानापाथी, निलगिरि, अन्नपूर्ण र माछापुच्छ्रे हिमशृङखलाको दृष्य अवलोकन गर्न सकिन्छ।

घोडेपानी समुद्री सतहदेखि दुई हजार आठ सय र पुनहिल तीन हजार दुई सय १० मिटर उचाइमा अवस्थित छ।

आज आश्विन शुक्ल एकादशी अर्थात टीकाको दोस्रो दिन नवदुर्गाको प्रसादस्वरूप टीका थाप्न र आशीर्वाद लिन मान्यजनका घरमा जाने क्रम जारी छ।

विजयादशमीको दिन बुधबार नेपाल तथा विदेशमा रहेका नेपालीहरुले हर्षोल्लासका साथ टीका र जमरा लगाएका थिए। बिहीबार पनि बिहानै देखि टीका लगाउनेहरु आफ्नो गन्तव्यतर्फ हिँडेका छन्।

नौ दिनसम्म पूजा आराधना गरी देवी विसर्जन गरेपछि विजयादशमीका दिनदेखि सुरु भएको प्रसाद लगाउने र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने क्रम कोजाग्रत पूर्णिमाका दिनसम्म जारी रहन्छ।