नेपालको विकास बहसमा पछिल्ला वर्षहरूमा “मेगावाट” शब्द धेरै सुनिन थालेको छ। कति मेगावाट उत्पादन भयो, कति मेगावाट निर्माणाधीन छ, कति मेगावाट निर्यात भयो, कति मेगावाटको सम्झौता भयो—यी सबै कुरा महत्वपूर्ण छन्। किनभने कुनै समय लोडसेडिङले थलिएको देश आज विद्युत् उत्पादन र निर्यातको सम्भावनाबारे कुरा गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको छ। यो सामान्य उपलब्धि होइन।

तर अब हामीले एउटा अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्ने समय आएको छ। त्यो प्रश्न हो—यी मेगावाटहरूले कति नेपाली युवालाई रोजगारी दिन सक्छन्? कति युवालाई आफ्नै देशमा भविष्य देखाउन सक्छन्? कति परिवारलाई विदेशिनुपर्ने बाध्यताबाट जोगाउन सक्छन्?

मेरो बुझाइमा नेपालको ऊर्जा बहस अब केवल उत्पादनको संख्यामा सीमित रहनु हुँदैन। ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्ष विशेषज्ञहरूले नै गहिराइमा हेर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, समाज, अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय समृद्धिको दृष्टिले हेर्दा, स्वदेशी बिजुली अब केवल बिजुली होइन; यो रोजगारी सिर्जना गर्ने, उद्यमशीलता बढाउने र युवा पलायनको दबाब कम गर्ने सम्भावित राष्ट्रिय साधन हो।

युवा पलायन : केवल रोजगारीको होइन, आशाको संकट

नेपालबाट युवाहरू विदेश जानु नयाँ कुरा होइन। कतिपय उच्च शिक्षाका लागि जान्छन्, कतिपय राम्रो अवसरका लागि जान्छन्, कतिपय बाध्यताले श्रम बजारमा जान्छन्। विदेश जानु आफैंमा गलत होइन। विश्व खुला छ, अवसरहरू अन्तर्राष्ट्रिय छन्, सीप र अनुभव पनि सीमाना भित्र मात्र बन्द हुँदैनन्।

तर समस्या त्यहाँ देखिन्छ, जब विदेशिनु विकल्प होइन, बाध्यता बन्छ। जब युवाले आफ्नो गाउँ, शहर, परिवार र देश छोडेर जानु नै “एक मात्र बाटो” ठान्छ, त्यहाँ समाजले गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्छ। जब परिवारको सपना पासपोर्ट, भिसा र ऋणसँग मात्र जोडिन थाल्छ, त्यहाँ देशको विकास मोडेलमाथि प्रश्न उठ्छ।

आज धेरै युवाका मनमा एउटा पीडा छ—“यहाँ बसेर के गर्ने?” यही प्रश्न नेपालको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक र आर्थिक चुनौती हो। स्वदेशी बिजुलीले यही प्रश्नको पूर्ण उत्तर एक्लैले दिन सक्दैन। तर सही नीति, सही व्यवस्थापन र सही औद्योगिक वातावरणसँग जोडियो भने यसले उत्तर खोज्ने बाटो अवश्य खोल्न सक्छ।

बिजुली उत्पादनबाट रोजगारी उत्पादनतर्फ

बिजुली उत्पादन हुनु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर बिजुलीको वास्तविक आर्थिक मूल्य तब बढ्छ, जब त्यो उत्पादन, सेवा, उद्योग र उद्यमशीलतासँग जोडिन्छ। एउटा जलविद्युत् आयोजना बनेपछि केही प्रत्यक्ष रोजगारी अवश्य सिर्जना हुन्छ। निर्माण चरणमा इन्जिनियर, मजदुर, ढुवानी व्यवसायी, स्थानीय सेवा प्रदायक, होटल, पसल, निर्माण सामग्री आपूर्तिकर्ता आदिले काम पाउँछन्। सञ्चालनपछि पनि केही रोजगारी रहन्छ।

तर ठूलो सम्भावना आयोजनाभित्र मात्र होइन, आयोजनाबाट निस्किएको बिजुलीले चलाउने अर्थतन्त्रमा छ।

स्वदेशी बिजुलीले कृषि प्रशोधन उद्योग चलाउन सक्छ। कोल्ड स्टोरेज सञ्चालन गर्न सक्छ। साना तथा मझौला उद्योगलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ। होटल, पर्यटन र सेवा क्षेत्रलाई आधुनिक बनाउन सक्छ। विद्युतीय यातायात, चार्जिङ स्टेशन, मर्मत सेवा, ब्याट्री व्यवस्थापन, इलेक्ट्रिक किचेन, डिजिटल सेवा, डेटा सेन्टर र स्थानीय उद्यमहरूलाई जन्म दिन सक्छ।

यसैले अब प्रश्न “कति मेगावाट उत्पादन भयो?” मात्र होइन, “त्यो मेगावाटले कति रोजगारी उत्पादन गर्‍यो?” हुनुपर्छ।

स्वदेशी बिजुली र स्वदेशी उद्योगको सम्बन्ध

नेपालमा उद्योग खोल्ने कुरा सजिलो छैन। बजार सानो छ, पूर्वाधार सीमित छ, नीति अस्थिर हुने डर छ, वित्तीय लागत उच्च हुन सक्छ, दक्ष जनशक्ति सधैं उपलब्ध हुँदैन। तर यी चुनौतीकै बीचमा स्वदेशी बिजुली एउटा महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक आधार बन्न सक्छ।

यदि उद्योगलाई स्थिर, किफायती र विश्वसनीय बिजुली उपलब्ध भयो भने उत्पादन लागत घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ। आयातित इन्धनमा निर्भरता घट्न सक्छ। साना उद्योगले आधुनिक मेसिन चलाउन सक्छन्। कृषि उत्पादनलाई प्रशोधन गरेर बजारमा लैजान सकिन्छ। फलफूल, तरकारी, दूध, मासु, जडीबुटी र स्थानीय उत्पादनलाई कोल्ड चेनमार्फत सुरक्षित राख्न सकिन्छ।

यही ठाउँमा युवा उद्यमशीलता जोडिन सक्छ। आजको युवा केवल जागिर खोज्ने मात्र छैन; उसले व्यवसाय गर्न चाहन्छ, प्रविधि प्रयोग गर्न चाहन्छ, डिजिटल प्लेटफर्म बनाउन चाहन्छ, स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्ड बनाउन चाहन्छ। तर उसलाई वातावरण चाहिन्छ। बिजुली त्यही वातावरणको आधार बन्न सक्छ।

गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावना

युवा पलायनको सामाजिक असर सबैभन्दा बढी गाउँमा देखिन्छ। खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुँदै जान्छ, वृद्ध आमाबुवा एक्लै बस्छन्, बालबालिका अभिभावकविहीन वातावरणमा हुर्किन्छन्, गाउँको सामाजिक संरचना कमजोर हुँदै जान्छ। रेमिटेन्सले घर बनाउँछ, तर सधैं समाज बनाउँदैन।

यदि स्वदेशी बिजुली गाउँसम्म उत्पादनशील रूपमा पुग्यो भने गाउँको अर्थतन्त्र नयाँ ढंगले चल्न सक्छ। सिँचाइ, कोल्ड स्टोरेज, दूध चिस्यान केन्द्र, मसला प्रशोधन, फलफूल सुकाउने मेसिन, काष्ठकला, हस्तकला, स्थानीय खाद्य प्रशोधन, डिजिटल सेवा केन्द्र, होमस्टे र साना उद्योगहरू बिजुलीको भरमा विस्तार हुन सक्छन्।

यसले ठूलो कारखाना मात्र होइन, साना-साना रोजगारीका अवसर पनि बनाउँछ। नेपालको वास्तविक रोजगारी समाधान केवल ठूला शहरमा ठूला उद्योग स्थापना गरेर मात्र आउँदैन। गाउँ, बजार र जिल्ला केन्द्रहरूमा साना उत्पादन तथा सेवा केन्द्रहरू बढाउन सके मात्र रोजगारी फैलिन्छ।

स्वदेशी बिजुलीले यही फैलिएको रोजगारीको आधार दिन सक्छ।

युवा सीप र ऊर्जा अर्थतन्त्र

बिजुली खपत बढ्दै जाँदा नयाँ किसिमका सीपहरूको माग पनि बढ्छ। विद्युतीय चुलो, सोलार प्रणाली, इन्डक्सन, इलेक्ट्रिक गाडी, चार्जिङ स्टेशन, मोटर, पम्प, कोल्ड स्टोरेज, मेसिनरी, डिजिटल उपकरण, ऊर्जा दक्षता परामर्श—यी सबै क्षेत्रमा नयाँ सीप चाहिन्छ।

नेपालका प्राविधिक शिक्षालय, कलेज, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रले मिलेर ऊर्जा-आधारित सीप विकासलाई अभियानकै रूपमा अघि बढाउन सक्छन्। सबै युवा इन्जिनियर हुनुपर्दैन। कसैले इलेक्ट्रिक भेहिकल मर्मत सिक्न सक्छ। कसैले इन्डक्सन र विद्युतीय उपकरण मर्मत सिक्न सक्छ। कसैले कोल्ड स्टोरेज व्यवस्थापन सिक्न सक्छ। कसैले कृषि प्रशोधन मेसिन चलाउन सक्छ। कसैले ऊर्जा-कुशल भवन प्रणालीमा काम गर्न सक्छ।

रोजगारी केवल अफिसको कुर्सीमा बस्ने काम होइन। मर्यादित आय हुने सीपमूलक काम पनि राष्ट्र निर्माणकै हिस्सा हो। हामीले युवा रोजगारीको परिभाषा फराकिलो बनाउनुपर्छ।

विदेशिएको युवालाई फर्काउने होइन, फर्कन मिल्ने वातावरण बनाउने

कहिलेकाहीँ हामी भावनामा भन्छौं—“सबै युवा देश फर्किनुपर्छ।” तर व्यवहारमा यो सजिलो कुरा होइन। विदेशिएका युवाहरूले ऋण तिर्नुपर्छ, परिवार पाल्नुपर्छ, भविष्य सुरक्षित गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई केवल भावनात्मक आग्रह गरेर फर्काउन सकिँदैन।

तर देशभित्र अवसर देखिन थाल्यो भने परिस्थिति बदलिन सक्छ। कोही पूर्ण रूपमा फर्किन्छन्, कोही लगानी गर्छन्, कोही सीप ल्याउँछन्, कोही साझेदारी गर्छन्, कोही प्रविधि र बजार जोड्छन्। ऊर्जा-आधारित नयाँ अर्थतन्त्रले प्रवासी नेपालीहरूलाई पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रमा जोड्न सक्छ।

रेमिटेन्स केवल घर खर्चमा सकिने रकम मात्र नहोस्; त्यसलाई साना उद्योग, ऊर्जा उपकरण, कृषि प्रशोधन, स्थानीय सेवा, विद्युतीय यातायात र उद्यमशीलतामा लगानी गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। यसका लागि बैंक, सहकारी, स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रले विश्वासयोग्य योजना ल्याउनुपर्छ।

विद्युत् खपत अभियान र रोजगारी

केवल बिजुली उत्पादनले रोजगारी पर्याप्त सिर्जना गर्दैन। बिजुली खपत बढाउने क्षेत्रहरू निर्माण गर्नुपर्छ। यसका लागि विद्युत् खपतलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउनु आवश्यक छ।

जब घरमा इन्डक्सन चुलो बढ्छ, त्यससँगै उपकरण बिक्री, जडान, मर्मत र सेवा बजार बढ्छ। जब विद्युतीय सवारी बढ्छ, चार्जिङ, मर्मत, सफ्टवेयर, पार्टपुर्जा, चालक प्रशिक्षण र सेवा व्यवसाय बढ्छ। जब कृषि प्रशोधनमा बिजुली प्रयोग हुन्छ, स्थानीय उत्पादनको मूल्य बढ्छ। जब होटल र पर्यटन क्षेत्रले स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग गर्छ, नेपालको ब्रान्ड बलियो हुन्छ। जब डिजिटल पूर्वाधारमा स्वदेशी बिजुली प्रयोग हुन्छ, नयाँ सेवा उद्योग जन्मिन्छ।

यसैले विद्युत् खपत अभियान केवल इन्धन प्रतिस्थापनको अभियान होइन। यो रोजगारी सिर्जनाको अभियान पनि हो।

व्यवस्थापनको मूल प्रश्न

नेपालमा स्रोतको अभाव मात्र समस्या होइन, स्रोतलाई परिणाममा बदल्ने व्यवस्थापनको अभाव ठूलो समस्या हो। हामीसँग पानी छ, युवा छन्, उद्यमशीलता छ, बजारको सम्भावना छ, प्रवासी नेपालीको पूँजी र सीप छ। तर यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय दिशामा जोड्न सकेनौं भने सम्भावना सम्भावनामै सीमित हुन्छ।

ऊर्जा, उद्योग, शिक्षा, वित्त, स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र र मिडियाबीच समन्वय आवश्यक छ। ऊर्जा उत्पादन गर्ने निकायले मात्र रोजगारी बनाउन सक्दैन। उद्योग नीति बिना बिजुली खपत बढ्दैन। सीप विकास बिना युवाले अवसर समात्न सक्दैनन्। वित्तीय सुविधा बिना उद्यम सुरु हुँदैन। बजार पहुँच बिना उत्पादन टिक्दैन। जनचेतना बिना व्यवहार बदलिँदैन।

यही कारणले यो विषय प्राविधिकभन्दा बढी व्यवस्थापनको विषय हो। नेपालको ऊर्जा भविष्यलाई राष्ट्रिय रोजगारी रणनीतिसँग जोड्न सकियो भने मात्र मेगावाट रोजगारीमा बदलिन्छ।

स्वदेशी बिजुली, स्वदेशी आत्मविश्वास

युवा पलायनको सबैभन्दा ठूलो असर आर्थिक मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक पनि हो। जब समाजका सक्रिय, शिक्षित र मेहनती युवाहरूको ठूलो हिस्सा बाहिर जान्छ, देशभित्र आत्मविश्वास घट्छ। युवालाई लाग्छ—“नेपालमा केही हुँदैन।” यही भावना सबैभन्दा खतरनाक हो।

स्वदेशी बिजुलीमा आधारित नयाँ आर्थिक गतिविधिले यो मानसिकता बदल्न सक्छ। यदि युवाले देख्न थाले कि आफ्नै जिल्लामा उद्योग खुल्दैछ, आफ्नै शहरमा विद्युतीय यातायात बढ्दैछ, आफ्नै गाउँमा प्रशोधन केन्द्र चल्दैछ, आफ्नै देशमा डिजिटल सेवा कम्पनीहरू बढ्दैछन्, तब आशा जन्मिन्छ।

राष्ट्र निर्माण केवल सडक र पुलले हुँदैन। राष्ट्र निर्माण आशाले पनि हुन्छ। स्वदेशी बिजुलीले आर्थिक संरचना मात्र होइन, राष्ट्रिय आत्मविश्वास पनि जगाउन सक्छ।

निष्कर्ष : मेगावाटलाई मान्छेको जीवनसँग जोडौँ

स्वदेशी बिजुलीले युवा पलायन रोक्न सक्छ कि सक्दैन? यसको सीधा उत्तर हो—बिजुली एक्लैले सक्दैन। तर स्वदेशी बिजुलीलाई उद्योग, उद्यमशीलता, सीप, वित्त, बजार र राष्ट्रिय अभियानसँग जोड्न सकियो भने यसले युवा पलायनको दबाब घटाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

युवाले देश छोड्नु नपर्ने वातावरण बनाउने हो भने देशभित्र काम, आम्दानी, सम्मान र भविष्य देखिनुपर्छ। स्वदेशी बिजुली त्यो भविष्य निर्माण गर्ने आधार बन्न सक्छ।

अब नेपालको ऊर्जा बहसलाई मेगावाटको अंकबाट मान्छेको जीवनतर्फ सार्नुपर्छ। कति बिजुली उत्पादन भयो भन्दा पनि त्यो बिजुलीले कति घरको खर्च घटायो, कति उद्योग चलायो, कति उद्यम जन्मायो, कति रोजगारी बनायो र कति युवालाई देशमै भविष्य देखायो—यी प्रश्नहरू अब केन्द्रमा आउनुपर्छ।

नेपालको पानीबाट बिजुली निस्कन्छ। तर सही व्यवस्थापन भयो भने त्यही बिजुलीबाट रोजगारी, उद्यम, आत्मविश्वास र समृद्धि पनि निस्कन सक्छ।

मेगावाटलाई रोजगारीमा बदल्नु अब नेपालको नयाँ विकास चुनौती हो। र यही चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न सकियो भने स्वदेशी बिजुली नेपालको आर्थिक मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको पनि आधार बन्न सक्छ।

नेपालका तराई, भित्री मधेश तथा पहाडी क्षेत्रहरूमा तापक्रम निरन्तर बढिरहेको छ र वर्षाको ढाँचा झन् अनियमित बन्दै गएको छ। यस वर्ष मौसमविद्हरूले औसतभन्दा कम वर्षा र औसतभन्दा बढी तापक्रम रहने अनुमान गरेका छन्। साथै वर्षा छोटो समयमै अत्यधिक मात्रामा र सीमित क्षेत्रमा केन्द्रित हुने सम्भावना छ। परिवर्तित मौसमी अवस्थाले नेपालमा अहिलेको समयलाइ धेरैले “डढेलो मौसम” भनेर वर्णनगर्छन् ।

देशका विभिन्न भागहरूमा वन डढेलोका घटना सुरु भइसकेका छन्। पहिले मौसमी जोखिमका रूपमा लिइने डढेलो अहिले वातावरणीय, सामाजिक तथा आर्थिक क्षेत्रमा दूरगामी असर पार्ने नियमित राष्ट्रिय विपद्का रूपमा विकसित भएको छ। तर नेपालमा डढेलो व्यवस्थापनप्रतिको दृष्टिकोण अझै पनि मुख्यतः प्रतिक्रियामूलक छ। डढेलो लागिसकेपछि त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने कार्यमा धेरै ध्यान दिइन्छ, तर आगलागी हुनुअघि जोखिम न्यूनीकरणका लागि अपेक्षाकृत निकै कम प्रयास गरिन्छ।

यो असन्तुलन परिवर्तन हुन आवश्यक छ।

नेपालको डढेलो रणनीति अझै पनि आपत्कालीन प्रतिकार्यमै केन्द्रित छ—अग्निनियन्त्रण उपकरण खरिद गर्ने, जनशक्ति तालिम दिने र आगो फैलिन थालेपछि स्रोत–साधन परिचालन गर्ने। यस्ता उपायहरू आवश्यक भए पनि तिनले समस्याको कारण होइन, केवल लक्षणको उपचार गर्छन्। मूल प्रश्न भनेको डढेलो किन झन् धेरै र भयावह बन्दै गएको छ, र यसलाई सुरुमै हुन नदिन के गर्न सकिन्छ भन्ने हो।

रोकथाम केवल नियन्त्रणभन्दा प्रभावकारी मात्र होइन, निकै कम खर्चिलो पनि हुन्छ। वन व्यवस्थापनमार्फत डढेलोको जोखिम घटाउन आवश्यक श्रम, स्रोत र समय सक्रिय डढेलो नियन्त्रण तथा त्यसपछिको पुनःस्थापनामा लाग्ने खर्चको तुलनामा धेरै कम हुन्छ। तर विडम्बना, नेपालको डढेलो नीतिमा रोकथाम अझै पनि सबैभन्दा कमजोर पक्ष बनेको छ।

यसको एउटा प्रमुख कारण, समुदायले पुस्तौँदेखि आगोको जोखिमसँग सहअस्तित्व कायम गर्न अपनाउँदै आएका परम्परागत वन व्यवस्थापन अभ्यासहरू क्रमशः परित्याग हुँदै जानु हो। वन संरक्षण र व्यवस्थापनलाई मार्गदर्शन गर्ने आदिवासी तथा स्थानीय ज्ञान प्रणालीहरू सार्वजनिक बहस र नीतिनिर्माणबाट ओझेलमा परेका छन्। तिनको स्थानमा नेपालले क्रमशः यस्तो प्रतिक्रियामूलक दृष्टिकोण अपनाएको छ, जसले स्थानीय यथार्थ र उपलब्ध स्रोत–साधनलाई प्रायः बेवास्ता गर्छ।

वातावरण अनुसन्धानकर्ताडा.उत्तमबाबु श्रेष्ठका अनुसार नेपालको डढेलो चुनौती गम्भीर भए पनि अझै व्यवस्थापनयोग्य छ। अस्ट्रेलिया वा संयुक्त राज्य अमेरिकाजस्ता देशहरूमा देखिने विशाल ‘मेगाफायर’ नेपालमा छैनन्, जसलाई नियन्त्रण गर्न अत्यन्त महँगा हवाई प्रविधि आवश्यक पर्छन्। बरु, नेपालसँग पहिलेदेखि नै रहेको स्थानीय ज्ञान र समुदायमा आधारित अभ्यासहरूलाई पुनर्जीवित र प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने डढेलोको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।

उनको मूल्यांकनले एउटा महत्वपूर्ण यथार्थ उजागर गर्छ—नेपाललाई महँगा प्रविधि वा जटिल समाधानहरू अनिवार्य रूपमा आवश्यक छैनन्। आवश्यक छ त प्रकृतिसँग द्वन्द्व गर्ने होइन, प्रकृतिसँग सहकार्य गर्ने वन व्यवस्थापन अभ्यासप्रति नयाँ प्रतिबद्धता।

यस परिवर्तनको आवश्यकता झन् स्पष्ट हुँदै गएको छ। बढ्दो तापक्रम, लामो खडेरी, अनियमित वर्षा तथा जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित अन्य तनावहरूले देशभर डढेलोको जोखिम बढाएका छन्। सरकारी मूल्यांकनले १३ जिल्लालाई उच्च जोखिमयुक्त र थप ११ जिल्लालाई जोखिमयुक्त क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरेको छ। व्यवहारमा भने डढेलोको प्रभाव अहिले नेपालका लगभग सबै क्षेत्रमा महसुस गर्न थालिएको छ।

लुम्बिनी प्रदेश सबैभन्दा उच्च जोखिममा रहेको छ भने त्यसपछि सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेश पर्दछन्। जोखिम सुक्खा जाडोयामबाट सुरु भई फागुनको मध्यदेखि जेठको मध्यसम्म उच्चतम बिन्दुमा पुग्छ, जब वनहरू आगो सल्कन र तीव्र रूपमा फैलिन अत्यन्त संवेदनशील हुन्छन्।

डढेलोका असरहरू जलेका रूखबिरुवासम्म मात्र सीमित छैनन्। यसले जैविक विविधतालाई क्षति पुर्‍याउँछ, जलाधार क्षेत्रहरू कमजोर बनाउँछ, वन्यजन्तुको बासस्थान नष्ट गर्छ, मानव बस्तीलाई जोखिममा पार्छ, पर्यटन क्षेत्रलाई प्रभावित बनाउँछ र कृषि उत्पादनमा नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ। तर नेपालसँग अझै पनि डढेलोका आर्थिक, वातावरणीय तथा सामाजिक लागतहरूको समग्र मूल्यांकन छैन। क्षतिको वास्तविक परिमाण नबुझेसम्म नीति निर्माताहरूले रोकथामको आवश्यकतालाई कम आँक्ने जोखिम रहन्छ।

समस्याको सबैभन्दा ठूलो कारण मानवीय व्यवहार नै हो। वन विज्ञसुदिप छत्कुलीका अनुसार करिब ६४ प्रतिशत वन डढेलो नियतवश लगाइन्छ भने थप ३२ प्रतिशत लापरबाही वा दुर्घटनाका कारण लाग्छन्। अत्यन्त थोरै प्रतिशत मात्र अज्ञात कारणसँग सम्बन्धित छन्। यी तथ्याङ्कहरूले अधिकांश डढेलो रोकथाम गर्न सकिने देखाउँछन्।

यसले अर्को गम्भीर चुनौती पनि देखाउँछ—जनचेतनामा आएको कमी र वनप्रति समुदायको स्वामित्व भाव कमजोर बन्दै जानु।

दशकौँसम्म नेपालको सामुदायिक वन व्यवस्थापन मोडेल स्थानीय समुदायलाई वन स्रोतको दिगो व्यवस्थापनमा सशक्त बनाएको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै प्रशंसित रह्यो। तर अहिले बढ्दो बसाइँसराइ, जीविकोपार्जनका बदलिँदा स्वरूप र संरक्षण गतिविधिहरूमा घट्दो सहभागिताले ती समुदायिक संरचनाहरूलाई कमजोर बनाएको छ। परिणामस्वरूप, डढेलोको जोखिम कम गर्ने धेरै परम्परागत अभ्यासहरू लोप हुँदै गएका छन्।

यी अभ्यासहरूको पुनर्जीवन राष्ट्रिय प्राथमिकता बन्नुपर्छ।

हालका वर्षहरूमा यस्ता धेरै परम्परागत अभ्यासहरूलाई “प्रकृतिमा आधारित समाधान”को व्यापक अवधारणाभित्र पुनःस्थापित गरिएको छ। यिनमा पानीका मुहानहरूको संरक्षण, खोल्सा तथा साना जलप्रणालीहरूको पुनर्जीवन, वनभित्र तथा आसपास पोखरी निर्माण, फायरलाइन मर्मत तथा व्यवस्थापन, दहनशील वन फोहोर हटाउने, सङ्कलित जैविक पदार्थबाट कम्पोस्ट मल उत्पादन गर्ने, तथा माटोमा आर्द्रता कायम राख्न सहयोगी प्रजातिहरू रोप्ने कार्यहरू समावेश छन्। मिचाहाप्रजातिहरूको नियन्त्रण र व्यवस्थापन पनि उत्तिकै अपरिहार्य छ।

यस्ता हस्तक्षेपहरूले बहुआयामिक लाभ प्रदान गर्छन्। यसले डढेलोको जोखिम घटाउँछ, जल संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउँछ, जैविक विविधताको संरक्षण गर्छ र स्थानीय जीविकोपार्जनलाई मजबुत बनाउँछ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, यी उपायहरू स्थानीय ज्ञान, स्थानीय स्रोत–साधन र समुदायको सहभागिताका आधारमा कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ।

धेरै संस्थाहरूले यस्ता उपायहरूको सम्भावना व्यवहारमै देखाइरहेका छन्।लुथरन वर्ल्ड रिलिफ (एलडब्लुआर)को नेतृत्वमा सञ्चालितपुनरुत्थान कार्यक्रमले डढेलो व्यवस्थापनका लागि प्रकृतिमा आधारित समाधानहरूमा कार्यमूलक अनुसन्धान गरिरहेको छ। यसका पहलहरू अन्तर्गत पानीका मुहान संरक्षण गर्ने तथा डढेलो प्रभावित क्षेत्रमा साना पोखरी निर्माण गरी वनको आर्द्रता बढाउने र चिस्यान कायम गर्ने प्रयासहरू भइरहेका छन्। कार्यक्रमले नेपालभर डढेलो प्रतिरोधी क्षमता अभिवृद्धि गर्न सक्ने स्थानीय रूपमा अनुकूलनयोग्य दर्जनौँ उपायहरू पहिचान गरेको बताइएको छ।

यी पहलहरूले महत्वपूर्ण सिकाइहरू प्रदान गर्छन्, तर केही सीमित परियोजनाहरूले मात्र समस्या समाधान गर्न सक्दैनन्। नेपाललाई डढेलो व्यवस्थापनको केन्द्रबिन्दुमा रोकथामलाई राख्ने समन्वित राष्ट्रिय रणनीति आवश्यक छ।

हाल डढेलो व्यवस्थापन प्रणाली विभाजित र असमन्वित छ। संघीय, प्रदेश तथा स्थानीय सरकार, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, सुरक्षा निकाय, नागरिक समाज संस्था तथा विकास साझेदारहरू सबै यस क्षेत्रमा संलग्न छन्। तर यिनीहरूबीचको समन्वय अझै कमजोर छ। प्रभावकारी सहकार्य अभावमा धेरै प्रयासहरू खण्डित र सीमित प्रभावका मात्र हुन सक्छन्।

त्यसैले नीतिगत सुधार, समुदायको सक्रियता, वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा स्थानीय ज्ञानलाई एकीकृत गर्ने समग्र दृष्टिकोण आवश्यक छ। सबै तहका सरकारले जनचेतना अभिवृद्धि कार्यक्रमहरू सुदृढ गर्नुपर्छ, वन संरक्षणमा युवाको सहभागिता बढाउनुपर्छ र दिगो वन व्यवस्थापनलाई स्थानीय समुदायका लागि आर्थिक रूपमा लाभदायक बनाउने नीतिहरू ल्याउनुपर्छ।

तयारीलाई प्रतिकार्य जत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।

प्रकृतिमा आधारित समाधानका विज्ञडा. नारायण ज्ञवालीले भनेझैँ नेपाल प्रायः उद्धार तथा राहत कार्यमा अत्यन्त सक्रिय देखिन्छ, तर विपद् आउनुअघि आवश्यक तयारीमा पर्याप्त ध्यान दिँदैन। डढेलो व्यवस्थापन पनि यही कमजोरीबाट ग्रस्त छ। यदि देशले रोकथाममा गम्भीर लगानी गरेन भने हरेक डढेलो मौसमले दोहोरिने र टार्न सकिने क्षतिहरू निम्त्याइरहनेछ।

अन्ततः नेपालको सबैभन्दा प्रभावकारी डढेलो नियन्त्रण रणनीति महँगा उपकरण वा आयातित प्रविधिमा नभई समुदायहरूले दीर्घकालदेखि प्रयोग गर्दै आएका ज्ञान, अभ्यास र संरक्षण संस्कृतिको पुनःखोज तथा सुदृढीकरणमा निहित हुन सक्छ।

जलवायु परिवर्तनले डढेलोको जोखिम तीव्र बनाइरहेको हुन सक्छ, तर धेरै समाधानहरू नेपालकै भू–परिदृश्य र समुदायभित्र विद्यमान छन्। अबको चुनौती भनेको नीति निर्माताहरू ती समाधानहरूलाई पहिचान गर्न, तिनमा लगानी गर्न र प्रतिक्रियाभन्दारोकथामलाईनेपालको डढेलो रणनीतिको आधारस्तम्भ बनाउन तयार छन् कि छैनन् भन्ने हो।

(लेखक वातावरण पत्रकार हुन्। subodhe@gmail.com)

पशुपतिनाथमा पूजा सकिएपछि धेरै भक्तजनहरू बागमती किनारमा पुग्छन्। कसैले फूल चढाउँछन्, कसैले अगरबत्ती बाल्छन्, कसैले प्रसाद अर्पण गर्छन्। श्रद्धा र विश्वासका साथ गरिएका यी कर्महरू सकिएपछि धेरैजसो सामग्री नदीतिर नै फालिन्छन्। फूल र पात त केही समयपछि कुहिएर माटोमा मिसिन्छन्, तर तिनलाई बोकेर आएका प्लास्टिकका झोला, प्रसादका प्याकेट, अगरबत्तीका खोल र अन्य प्लास्टिकजन्य सामग्री भने वर्षौँसम्म वातावरणमै रहिरहन्छन्।

बागमतीको किनारमा केहीबेर उभिएर हेर्ने हो भने नदीको बहावसँगै बगिरहेका यस्ता प्लास्टिकका टुक्राहरू सजिलै देख्न सकिन्छ। तीमध्ये कतिपय केही दिनअघि कसैले प्रयोग गरेका सामान हुन्, कतिपय महिनौँअघि फालिएका। तर एउटा कुरा निश्चित छ—हामीले फालेको प्लास्टिक हराएको हुँदैन, केवल हाम्रो आँखाबाट ओझेल परेको मात्र हुन्छ।

यही दृश्य बागमतीमा मात्र सीमित छैन। कोशी, गण्डकी, कर्णालीदेखि गाउँका साना खोल्सासम्म प्लास्टिक फोहोरको उपस्थिति बढ्दो छ। शहरका गल्ली, बजार क्षेत्र, पर्यटकीय गन्तव्य र धार्मिक स्थलहरूमा देखिने प्लास्टिकको चापले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाइरहेको छ—के प्लास्टिक प्रदूषणको समस्या वास्तवमै प्लास्टिकको हो, कि यसको व्यवस्थापन प्रणालीको?

के हामीले आज प्रयोग गरेर फालेको प्लास्टिक साँच्चै हराउँछ त?

सायद धेरैले यो प्रश्नबारे गम्भीर रूपमा सोच्दैनन्। हामीले खाएर फालेको चाउचाउको खोल, पानीको बोतल, बिस्कुटको प्याकेट वा किनमेलपछि फ्याँकेको प्लास्टिकको झोला आँखाबाट ओझेल परेपछि त्यसको कथा सकिएको जस्तो लाग्छ। तर वास्तविकता त्यस्तो छैन। हामीले बेवास्ता गरेको यही प्लास्टिक नदीमा पुग्न सक्छ, वर्षौँसम्म माटोमा रहिरहन सक्छ, वा सूक्ष्म कणमा विभाजित भएर अन्ततः हाम्रो शरीरभित्र प्रवेश गर्न सक्छ। त्यसैले प्लास्टिक प्रदूषण अब केवल फोहोर व्यवस्थापनको विषय मात्र रहेन; यो वातावरण, मानव स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र हाम्रो जीवनशैलीसँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न बनेको छ।

पछिल्ला केही दशकमा प्लास्टिक आधुनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। हलुका, सस्तो, टिकाउ र सजिलै प्रयोग गर्न सकिने भएकाले यसको प्रयोग घरदेखि उद्योगसम्म फैलिएको छ। तर यही सुविधाले वातावरणमाथि ठूलो दबाब पनि सिर्जना गरेको छ। गेयर, जेम्बेक र ल (२०१७) को अध्ययनअनुसार सन् २०१५ सम्म विश्वले करिब ६.३ बिलियन टन प्लास्टिक फोहोर उत्पादन गरिसकेको थियो, जसमा केवल ९ प्रतिशत मात्र पुनःप्रयोग भएको थियो। बाँकी अधिकांश फोहोर ल्यान्डफिल, खुला वातावरण वा प्राकृतिक प्रणालीमा पुगेको थियो। आज विश्वभर बढ्दो प्लास्टिक प्रदूषणको चर्चा हुनुको मुख्य कारण यही हो।

नेपाल पनि यो समस्याबाट अलग छैन। संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (२०२०) का अनुसार देशमा वार्षिक करिब २ लाख ४२ हजार टन प्लास्टिक फोहोर उत्पादन हुन्छ। प्रतिव्यक्ति उत्पादनको हिसाबले यो विकसित देशहरूको तुलनामा कम देखिए पनि व्यवस्थापनको अवस्था भने चिन्ताजनक छ। उत्पादन भएको प्लास्टिकको ठूलो हिस्सा सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन हुन सकेको छैन। शहरका सडक, नदी किनार, सार्वजनिक स्थान र डम्पिङ क्षेत्रहरूमा थुप्रिएको प्लास्टिकले यही यथार्थ देखाउँछ।

काठमाडौं, पोखरा, वीरगञ्ज, विराटनगर, भरतपुर र नेपालगञ्जजस्ता शहरहरूमा प्लास्टिकको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। सहरीकरण, उपभोग संस्कृतिमा आएको परिवर्तन, अनलाइन किनमेलको विस्तार र प्याकेजिङ सामग्रीको बढ्दो प्रयोगले प्लास्टिक फोहोरको मात्रा हरेक वर्ष थपिरहेको छ। संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (२०२०) र अन्य शहरी फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि शहरी क्षेत्रमा उत्पादन हुने प्लास्टिक फोहोरको ठूलो हिस्सा अन्ततः नदी प्रणालीमा पुग्ने गर्छ। बागमती, विष्णुमती, कोशी र गण्डकी नदीहरूमा देखिने प्लास्टिक प्रदूषण यसको प्रत्यक्ष प्रमाण हो।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—समस्या वास्तवमा कहाँ छ? के प्लास्टिक धेरै प्रयोग भएको कारण यस्तो अवस्था आएको हो, वा यसको व्यवस्थापन प्रणाली कमजोर भएकाले समस्या गम्भीर बनेको हो?

वर्तमान अवस्था हेर्दा दोस्रो कारण बढी बलियो देखिन्छ। प्लास्टिक उत्पादन र प्रयोगको मात्रा बढ्दै गएको छ, तर त्यसको व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली त्यही गतिमा विकास हुन सकेको छैन। धेरै स्थानीय तह अझै पनि वैज्ञानिक व्यवस्थापनभन्दा फोहोर संकलन गरेर अन्यत्र सार्ने अभ्यासमै सीमित छन्। कतिपय ठाउँमा फोहोर खुला रूपमा थुपारिन्छ, कतै जलाइन्छ, कतै नदी किनारमा फालिन्छ। यसको अर्थ, हामीले फोहोर व्यवस्थापनभन्दा बढी फोहोर स्थानान्तरण गरिरहेका छौँ।

समस्यालाई जटिल बनाउने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कम मूल्यका प्लास्टिकको व्यवस्थापन हो। उदाहरणका लागि, चाउचाउ, चिप्स, बिस्कुट, गुट्खा तथा अन्य बहुपरत प्याकेजिङ सामग्रीहरूको भित्री सामग्री केही मिनेटमै प्रयोग हुन्छ, तर तिनका प्याकेटहरू वर्षौँसम्म वातावरणमै रहिरहन्छन् । पानीका बोतलमा प्रयोग हुने पीईटी र अन्य कडा प्लास्टिकमा प्रयोग हुने एचडीपीई जस्ता सामग्री बजारमा केही आर्थिक मूल्य हुने भएकाले संकलन र पुनःप्रयोग हुन्छ। तर बहुपरत प्याकेजिङ सामग्रीहरूको पुनःप्रयोग कठिन र आर्थिक लाभ न्यून हुने भएकाले कबाडी प्रणालीले पनि तिनलाई संकलन गर्न खासै रुचि देखाउँदैन। संकलन लागत बढी र आम्दानी कम हुने भएकाले यस्ता प्लास्टिकहरू सडक, नाली, नदी तथा सार्वजनिक स्थानमा पुग्छन्। आज नदी, नाली तथा खुला वातावरणमा देखिने प्लास्टिक फोहोरको ठूलो हिस्सा यिनै कम मूल्यका प्लास्टिकजन्य सामग्रीबाट बनेको हुन्छ।

फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको अनौपचारिक क्षेत्रको योगदान हो। कबाडी व्यवसायी, फोहोर संकलक तथा पुनःप्रयोग सामग्री किनबेच गर्ने हजारौँ व्यक्तिहरूले दैनिक रूपमा ठूलो परिमाणमा प्लास्टिक संकलन गरिरहेका छन्। वास्तवमा नेपालको पुनःप्रयोग प्रणालीको ठूलो हिस्सा यिनै व्यक्तिहरूको श्रममा टिकेको छ। तर उनीहरूको योगदान अझै पनि औपचारिक रूपमा पर्याप्त मान्यता पाउन सकेको छैन।

प्रतीक बज्राचार्य लगायतका अनुसन्धानकर्ताहरूद्वारा गरिएको 'Preventing Plastic in Nepal Rivers by Boosting the Informal Sector' अध्ययनले काठमाडौं उपत्यकाका नदीहरूमा पुग्ने प्लास्टिक घटाउन अनौपचारिक फोहोर संकलन क्षेत्रको एउटा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखाएको छ। यस अध्ययनले नदी किनारमा हुने प्लास्टिक संकलन, छाँट्ने तथा पुनःप्रयोगमा अनौपचारिक क्षेत्रको योगदान उल्लेखनीय रहेको पुष्टि गरेको छ।

तर सोही अध्ययनले एउटा महत्वपूर्ण चुनौती पनि औँल्याएको छ। यी काम गर्ने श्रमिकहरू अझै पनि सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सुरक्षा र औपचारिक संस्थागत मान्यताबाट वञ्चित छन्। यसले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि प्रणालीले व्यवहारमा काम गर्ने वर्गलाई औपचारिक संरचनाभित्र समेट्न सकेको छैन, जसले दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी फोहोर व्यवस्थापनलाई कमजोर बनाइरहेको छ।

प्लास्टिक प्रदूषणको अर्को आयाम पर्यटनसँग जोडिएको छ। सैलुङ, शिवपुरी, फुल्चोकी, लाङटाङ, अन्नपूर्ण पदमार्ग र सगरमाथा क्षेत्रजस्ता पर्यटकीय गन्तव्यहरूमा बढ्दो प्लास्टिक फोहोर चुनौती बन्दै गएको छ। पर्यटकले प्रयोग गरेका बोतल, प्याकेट र अन्य सामग्रीहरूको व्यवस्थापन प्रभावकारी रूपमा हुन नसक्दा प्राकृतिक क्षेत्रहरूमा फोहोरको चाप बढिरहेको छ। पर्यटनबाट आर्थिक लाभ लिइरहँदा त्यसले सिर्जना गर्ने वातावरणीय भारलाई भने पर्याप्त ध्यान दिइएको देखिँदैन।

देशमा प्लास्टिक नियन्त्रणका लागि विभिन्न कानुनी र नीतिगत प्रयासहरू भएका छन्। ठोस फोहोर व्यवस्थापन ऐन २०६८, स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४, राष्ट्रिय वातावरण नीति २०७६ तथा प्लास्टिक झोला नियन्त्रणसम्बन्धी विभिन्न कार्ययोजनाहरूले जिम्मेवारीको ढाँचा निर्धारण गरेका छन्। ४० माइक्रोनभन्दा कम मोटाइका प्लास्टिक झोलामा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय पनि गरिएको छ।

तर वास्तविक समस्या नीति अभाव होइन, कार्यान्वयनको कमजोरी हो। बजारमा अझै प्रतिबन्धित प्लास्टिक झोलाहरू सजिलै पाइन्छन्। केही समय अनुगमन कडा भए पनि त्यसको निरन्तरता देखिँदैन। यही कारण नीति र व्यवहारबीचको दूरी अझै ठूलो छ। राम्रो नीति बनाउनु एउटा उपलब्धि हो, तर त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नु अझ ठूलो चुनौती हो।

प्लास्टिक प्रदूषणका असरहरू वातावरणमा मात्र सीमित छैनन्। नदी र माटोमा मिसिएको प्लास्टिकले कृषि प्रणालीमा असर पु¥याउँछ। वन्यजन्तु र जलचर जीवहरू प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन्छन्। खुला रूपमा प्लास्टिक जलाउँदा निस्कने धुवाँले वायु प्रदूषण बढाउँछ। पछिल्ला वर्षहरूमा माइक्रोप्लास्टिक मानव शरीरभित्र समेत भेटिन थालेका अध्ययनहरूले समस्या अझ गम्भीर हुँदै गएको संकेत गरेका छन्। आज हामीले देख्ने प्लास्टिकभन्दा नदेखिने माइक्रोप्लास्टिकको जोखिम अझ गहिरो हुन सक्छ।

समाधान के हो? के केवल प्रतिबन्ध पर्याप्त छ?

प्रतिबन्ध आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यो समाधानको एउटा भाग मात्र हो। यदि व्यवस्थापन प्रणाली कमजोर रहिरह्यो भने प्रतिबन्धले मात्र समस्या समाधान गर्न सक्दैन। अब प्लास्टिकलाई केवल फोहोरका रूपमा होइन, स्रोतका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

यही सोचलाई चक्रीय अर्थतन्त्रले जोड दिन्छ। यस अवधारणामा कुनै पनि वस्तुको उपयोग सकेसम्म लामो समयसम्म गरिन्छ, पुनःप्रयोग गरिन्छ र फोहोरको मात्रा न्यून बनाइन्छ। प्लास्टिक व्यवस्थापनलाई पनि यही दृष्टिकोणबाट हेर्न आवश्यक छ।

यस सन्दर्भमा विस्तारित उत्पादक जिम्मेवारी (ईपीआर) महत्त्वपूर्ण उपाय हुन सक्छ। यसको अर्थ उत्पादक कम्पनीले आफ्नो उत्पादनबाट सिर्जित फोहोर व्यवस्थापनको जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ। जब उत्पादकलाई जिम्मेवार बनाइन्छ, तब उनीहरू पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री, वैकल्पिक प्याकेजिङ र दिगो उत्पादन प्रणालीतर्फ आकर्षित हुन सक्छन्। यस्ता व्यवस्थाहरू प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सरकार, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज तथा सञ्चार माध्यमले निरन्तर नीतिगत पैरवी गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

त्यसैगरी प्लास्टिक क्रेडिट जस्ता प्रणालीहरूले आर्थिक रूपमा लाभ नहुने प्लास्टिक संकलनलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सक्छन्। अहिले घाटा हुने कारणले कसैले संकलन नगर्ने प्लास्टिकलाई आर्थिक मूल्य दिन सकियो भने वातावरणमा जाने फोहोरको मात्रा उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।

नेपालका लागि अर्को सम्भावनायुक्त उपाय रिभ्यालु विधि जस्ता अभ्यासहरू पनि हुन्। यसमा पुनःप्रयोग गर्न कठिन कम मूल्यका प्लास्टिकलाई सडक निर्माण सामग्रीसँग मिसाएर प्रयोग गरिन्छ। यसले वातावरणमा जाने प्लास्टिक घटाउनुका साथै पूर्वाधार निर्माणमा पनि योगदान दिन सक्छ। यस्ता अभ्यासहरू अझै प्रारम्भिक चरणमा भए पनि भविष्यका लागि आशाजनक देखिन्छन्।

तर नीति र प्रविधि मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। व्यवहार परिवर्तन पनि उत्तिकै आवश्यक छ। घरमै फोहोर छुट्याउने बानी, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने झोलाको प्रयोग, एकपटक प्रयोग गरेर फालिने सामग्रीको प्रयोग घटाउने अभ्यास र विद्यालयस्तरबाटै वातावरणीय शिक्षा विस्तार गर्न सकिएमा ठूलो परिवर्तन सम्भव छ। समुदायमा आधारित सचेतना कार्यक्रमहरूले पनि सकारात्मक परिणाम दिन सक्छन्। यस सन्दर्भमा संयुक्त राष्ट्रसंघ नेपाल (२०२३) द्वारा प्रकाशित 'Parya Sampada stands to beat plastic pollutio' शीर्षकको सामग्रीले जूटका झोला उत्पादन तथा वितरणमार्फत प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने प्रयासहरू सकारात्मक रूपमा अघि बढिरहेको देखाएको छ।

त्यसैगरी थापा (२०२५) को अध्ययनले नेपालमा प्लास्टिक पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणका चुनौतीहरू विश्लेषण गर्दै व्यवहार परिवर्तन, नीति कार्यान्वयन र स्थानीय सहभागिता बिना दीगो समाधान सम्भव नहुने निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ।

अन्ततः, प्लास्टिक प्रदूषणको समस्या केवल प्लास्टिकको समस्या होइन। यो हाम्रो उत्पादन प्रणाली, उपभोग संस्कृति, व्यवस्थापन क्षमता, नीतिगत कार्यान्वयन र सामाजिक व्यवहारसँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले यसको समाधान पनि एउटै उपायबाट सम्भव छैन।

आज हामी एउटा महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएका छौँ। हामी केवल प्रतिबन्धको घोषणामा सीमित रहने कि व्यवस्थापन प्रणालीलाई सुधार गर्ने? यदि हामीले दोस्रो बाटो रोज्न सक्यौँ भने प्लास्टिकलाई संकटबाट अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। तर यदि अहिले पनि समस्या व्यवस्थापनभन्दा बढी घोषणामा सीमित रह्यो भने प्लास्टिक नदीमा बगिरहनेछ, माटोमा जमिरहनेछ र अन्ततः हाम्रो भविष्यलाई नै चुनौती दिइरहनेछ।

त्यसैले आजको आवश्यकता प्लास्टिकविरुद्धको युद्ध होइन; जिम्मेवार उत्पादन, जिम्मेवार उपभोग र प्रभावकारी व्यवस्थापनमा आधारित नयाँ प्रणाली निर्माण हो। प्रश्न प्लास्टिक प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने मात्र होइन, प्रयोगपछि त्यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने हो। समयमै सही निर्णय लिन सकियो भने प्लास्टिकलाई संकटबाट अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। अन्यथा, आज नदीमा बगिरहेको प्लास्टिक भोलि हाम्रो वातावरण, हाम्रो स्वास्थ्य र भावी पुस्ताको भविष्यका लागि अझ ठूलो चुनौती बनेर फर्किनेछ। त्यसैले आज लिइने निर्णय केवल वर्तमानको सुविधा होइन, भावी पुस्ताले पाउने वातावरणको स्वरूप निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी पनि हो।

कुनै समय नेपालमा बिजुली बचत गर्नु राष्ट्रिय आवश्यकता थियो। लोडसेडिङको कठोर अनुभवबाट गुज्रिएको समाजका लागि ‘बत्ती जोगाऊ’ भन्ने सन्देश स्वाभाविक थियो। तर समय विस्तारै बदलिँदैछ। नेपाल अब बिजुली अभावको मात्र कथा बोकेर बस्ने अवस्थामा छैन। जलविद्युत् उत्पादन बढ्दैछ, निजी क्षेत्रको लगानी बढ्दैछ, ऊर्जा क्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको सम्भावनाशील आधारका रूपमा देखिन थालेको छ। यस्तो अवस्थामा अब हामीले एउटा नयाँ प्रश्न सोध्नुपर्ने बेला आएको छ-बिजुली उत्पादनपछि अब त्यसको खपत कसरी बढाउने?

मेरो बुझाइमा अब नेपालको ऊर्जा बहस केवल उत्पादन र निर्यातमा सीमित रहनु हुँदैन। ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्षहरू विज्ञ, इन्जिनियर, नीति निर्माता र ऊर्जा क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले अझ गहिराइमा अध्ययन गर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, राष्ट्रिय समृद्धि, बजार निर्माण र नागरिक व्यवहारको दृष्टिले हेर्दा, स्वदेशी बिजुलीको खपत अब नेपालको विकास मोडेलको केन्द्रमा आउनुपर्ने विषय हो।

नेपालले बिजुली उत्पादनलाई राष्ट्रिय उपलब्धि बनाइसकेको छ। अब बिजुली खपतलाई राष्ट्रिय संस्कार, राष्ट्रिय अभियान र राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाउनुपर्ने समय आएको छ।

आयातित इन्धनबाट स्वदेशी बिजुलीतर्फ
नेपालको अर्थतन्त्रको एउटा स्थायी कमजोरी आयातमा अत्यधिक निर्भरता हो। घरायसी प्रयोगमा एलपी ग्यास, यातायातमा पेट्रोल र डिजेल, उद्योगमा विभिन्न किसिमका इन्धन-यी सबैका लागि हामी ठूलो मात्रामा बाह्य बजारमा निर्भर छौँ। यस्तो निर्भरताले व्यापार घाटा बढाउँछ, विदेशी मुद्रामाथि दबाब सिर्जना गर्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बाह्य मूल्य उतारचढावसँग संवेदनशील बनाउँछ।

यसको अर्थ एकै दिनमा सबै एलपी ग्यास, पेट्रोल वा डिजेल विस्थापित गर्न सकिन्छ भन्ने होइन। त्यो व्यावहारिक पनि होइन। तर जहाँ सम्भव छ, जहाँ किफायती छ, जहाँ प्रविधि उपलब्ध छ र जहाँ नागरिकले सहज रूपमा अपनाउन सक्छन्, त्यहाँ स्वदेशी बिजुलीलाई प्राथमिक विकल्प बनाउने सोच अब राष्ट्रिय नीति र व्यवहार दुवैमा आउनुपर्छ।

घरको भान्सामा इन्डक्सन चुलो, शहरमा विद्युतीय सार्वजनिक यातायात, होटल तथा रेस्टुरेन्टमा विद्युतीय उपकरण, कृषि प्रशोधनमा विद्युतीय मेसिन, कोल्ड स्टोरेज, साना उद्योग, कार्यालय, विद्यालय, अस्पताल र डिजिटल पूर्वाधार-यी सबै स्वदेशी बिजुली खपतका सम्भावित क्षेत्र हुन्। यिनलाई अलग-अलग कार्यक्रमका रूपमा होइन, एउटै राष्ट्रिय अभियानका रूपमा हेर्नुपर्छ।

विद्युत् खपत ऊर्जा मन्त्रालयको मात्र विषय होइन
हामीले लामो समयसम्म बिजुलीलाई ऊर्जा मन्त्रालय, विद्युत् प्राधिकरण, आयोजना विकासकर्ता वा प्रसारण लाइनको विषयका रूपमा मात्र हेरेका छौँ। तर अब खपतको प्रश्न उठेपछि यो विषय धेरै फराकिलो हुन्छ। विद्युत् खपत बढाउने कुरा केवल तार, पोल र ट्रान्सफर्मरको प्रश्न होइन; यो नागरिक व्यवहार, बजार विश्वास, वित्तीय सुविधा, उपकरण उपलब्धता, उद्योग नीति र राष्ट्रिय संचारको प्रश्न पनि हो।

कुनै परिवारले एलपी ग्यासबाट इन्डक्सनमा सर्ने निर्णय केवल देशभक्ति भावनाले गर्दैन। उसले सोच्छ-बत्ती स्थिर आउँछ कि आउँदैन? इन्डक्सन किन्न सजिलो छ कि छैन? चलाउन सस्तो पर्छ कि पर्दैन? बिग्रियो भने मर्मत कहाँ हुन्छ? भोल्टेजले साथ दिन्छ कि दिँदैन? ग्यासभन्दा झन्झटिलो त हुँदैन?

कुनै यातायात व्यवसायीले विद्युतीय बस वा भ्यान किन्नुअघि सोच्छ-चार्जिङ स्टेसन छ कि छैन? ब्याट्रीको आयु कति हो? ऋण सुविधा पाइन्छ कि पाइँदैन? मर्मत खर्च कस्तो हुन्छ? यात्रुको विश्वास कस्तो हुन्छ?

कुनै उद्योगले विद्युत् प्रयोग बढाउनुअघि सोच्छ-नीति स्थिर छ कि छैन? आपूर्ति विश्वसनीय छ कि छैन? दर संरचना अनुमान गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? लगानी गरेपछि वातावरण फेरि बदलिने त होइन?

यी सबै प्रश्न व्यवस्थापनका प्रश्न हुन्। त्यसैले विद्युत् खपत राष्ट्रिय अभियान बन्नुपर्छ भनेको केवल ‘बिजुली चलाऊ’ भन्ने नारा होइन। यसको अर्थ हो-नागरिक, उद्योग, बैंक, सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र मिडियालाई एउटै व्यवहारिक दिशामा लैजाने संगठित प्रयास।

भान्साबाट सुरु हुने आर्थिक रूपान्तरण
नेपालमा घरायसी ऊर्जा खपतको कुरा गर्दा भान्सा सबैभन्दा महत्वपूर्ण स्थान हो। एलपी ग्यास धेरै परिवारको दैनिक जीवनसँग जोडिएको छ। त्यसलाई विद्युतीय चुलोले विस्तारै प्रतिस्थापन गर्न सकेमा यसले घरको खर्च, आयात र स्वदेशी बिजुली खपत तीनै पक्षमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

तर यो परिवर्तन केवल भाषणबाट हुँदैन। विद्युतीय खाना पकाउने संस्कृतिका लागि विश्वसनीय विद्युत् आपूर्ति, सुरक्षित वायरिङ, उपयुक्त उपकरण, सहज किस्ताबन्दी, उपभोक्ता शिक्षा र स्थानीय स्तरमा मर्मत सेवा चाहिन्छ। विशेषगरी मध्यमवर्गीय र न्यून आय भएका परिवारका लागि आर्थिक रूपमा आकर्षक योजना आवश्यक छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ऊर्जा-कुशल उपकरणका लागि साना ऋण योजना ल्याउन सक्छन्। स्थानीय तहले सामुदायिक प्रदर्शन कार्यक्रम गर्न सक्छन्। मिडियाले वास्तविक प्रयोगकर्ताका अनुभवहरू देखाउन सक्छ।

भान्साको परिवर्तन सानो देखिन सक्छ, तर राष्ट्रिय स्तरमा यसको प्रभाव ठूलो हुन्छ। किनभने कुनै पनि राष्ट्रिय अभियान घरबाट सुरु भयो भने मात्र स्थायी बन्छ।

यातायातमा स्वदेशी बिजुलीको अवसर
पेट्रोलियम आयात घटाउने अर्को ठूलो क्षेत्र यातायात हो। विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग बढ्दै गएको देखिन्छ, तर यसलाई अझ व्यवस्थित, समावेशी र सार्वजनिक हितमुखी बनाउनु आवश्यक छ। निजी कार मात्र होइन, सार्वजनिक बस, स्कुल बस, माइक्रोबस, ट्याक्सी, डेलिभरी भ्यान, नगर यातायात र सरकारी सवारीमा विद्युतीय विकल्पलाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउन सकिन्छ।

तर यहाँ पनि मुख्य कुरा प्रविधि मात्र होइन, प्रणाली हो। चार्जिङ पूर्वाधार, पार्किङ, ऋण सुविधा, बीमा, मर्मत क्षमता, चालक प्रशिक्षण, ब्याट्री व्यवस्थापन र उपभोक्ता विश्वास-यी सबैलाई एकसाथ व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। यदि विद्युतीय यातायातलाई केवल ‘नयाँ गाडी’ को रूपमा हेरियो भने यसको प्रभाव सीमित हुन्छ। यसलाई आयात प्रतिस्थापन, प्रदूषण न्यूनीकरण, शहरी सुविधा र स्वदेशी बिजुली खपतको संयुक्त रणनीतिका रूपमा हेर्नुपर्छ।

उद्योग र रोजगारीसँग जोडिएन भने खपत अधुरो हुन्छ
घरायसी र यातायात खपत महत्वपूर्ण छन्, तर स्वदेशी बिजुलीको पूर्ण आर्थिक मूल्य उद्योगसँग जोडिएपछि मात्र सिर्जना हुन्छ। बिजुली प्रयोग गरेर वस्तु र सेवा उत्पादन गर्न सकियो भने त्यसले आयात घटाउँछ, रोजगारी बढाउँछ, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ र निर्यातको सम्भावना बढाउँछ।

नेपालले कृषि प्रशोधन, चिस्यान भण्डारण, खाद्य उद्योग, होटल तथा पर्यटन, साना तथा मझौला उद्योग, डिजिटल सेवा, डेटा सेन्टर, विद्युतीय उपकरण मर्मत तथा उत्पादन, हरित निर्माण सामग्री र स्थानीय उद्यमशीलतालाई स्वदेशी बिजुलीसँग जोड्नुपर्छ। यो काम केवल ऊर्जा नीतिबाट हुँदैन। यसका लागि औद्योगिक नीति, बैंकिङ नीति, कर नीति, स्थानीय सरकारको भूमिका, सीप विकास र बजार पहुँच सबै मिल्नुपर्छ।

नेपालका युवाहरू रोजगारी खोज्दै विदेश गइरहेका छन्। यदि स्वदेशी बिजुलीले स्वदेशी उद्योग चलायो भने ऊर्जा केवल मेगावाटमा होइन, रोजगारीमा नापिन थाल्छ। यही नै समृद्धिको वास्तविक मापन हो।

अभियान किन आवश्यक छ?
किनभने व्यवहार स्वतः परिवर्तन हुँदैन। मानिसहरू पुरानो बानी छाड्न समय लगाउँछन्। बजारले विश्वास खोज्छ। लगानीकर्ताले स्थिरता खोज्छ। नागरिकले सुविधा खोज्छ। उद्योगले सुनिश्चितता खोज्छ। त्यसैले विद्युत् खपत बढाउन केवल नीति घोषणा पर्याप्त हुँदैन। यसलाई निरन्तर सार्वजनिक संवाद, प्रोत्साहन, उदाहरण, प्रशिक्षण र विश्वास निर्माणसँग जोड्नुपर्छ।

नेपालमा कुनै समय हात धुने बानी, खोप, बैंकिङ, मोबाइल फोन, डिजिटल भुक्तानी, बीमा वा इन्टरनेट प्रयोग पनि विस्तारै अभियानकै माध्यमबाट जनजीवनमा प्रवेश गरे। त्यस्तै, स्वदेशी बिजुलीको बुद्धिमत्तापूर्ण खपत पनि राष्ट्रिय व्यवहार बन्न सक्छ, यदि यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गरियो भने।

विद्युत् खपत राष्ट्रिय अभियान बनेपछि यसको सन्देश सरल हुनुपर्छ-जहाँ सम्भव छ, स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरौँ; आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता घटाऔँ; घरको खर्च, देशको आयात र वातावरणीय दबाब कम गरौँ; स्वदेशी ऊर्जालाई स्वदेशी समृद्धिमा बदलौँ।

मिडिया र संचारको भूमिका
कुनै पनि राष्ट्रिय अभियानमा मिडियाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। ऊर्जा खपतको बहसलाई केवल प्राविधिक समाचारमा सीमित राखियो भने आम नागरिक जोडिँदैनन्। मिडियाले यसलाई जीवनशैली, घर खर्च, युवाको रोजगारी, उद्योगको भविष्य, किसानको आम्दानी, शहरको प्रदूषण, पर्यटनको गुणस्तर र नेपालको आर्थिक आत्मनिर्भरतासँग जोडेर प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

संचारले डर होइन, विश्वास दिनुपर्छ। आदेश होइन, प्रेरणा दिनुपर्छ। जटिल शब्द होइन, सरल उदाहरण दिनुपर्छ। एउटा परिवारले इन्डक्सन प्रयोग गर्दा के फरक पर्यो? एउटा होटलले विद्युतीय प्रणाली अपनाउँदा खर्चमा के परिवर्तन आयो? एउटा किसानले विद्युतीय चिस्यान भण्डारण पाएपछि उत्पादन कसरी जोगियो? एउटा नगरले विद्युतीय बस चलाउँदा यात्रुलाई के लाभ भयो? यस्ता कथाहरूले अभियानलाई जीवित बनाउँछन्।

निष्कर्ष: बिजुली खपत अब समृद्धिको संस्कार
नेपालले अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फको यात्रा गरिसकेको छ। अब उज्यालोबाट समृद्धितर्फ जाने यात्रा सुरु गर्नुपर्छ। त्यो यात्रा केवल ठूला आयोजनाबाट होइन, नागरिकको भान्सा, उद्योगको मेसिन, किसानको भण्डारण, शहरको यातायात, hotelको सेवा, विद्यालयको प्रविधि र युवाको उद्यमशीलताबाट अघि बढ्छ।

स्वदेशी बिजुलीको खपत बढाउनु अब केवल ऊर्जा व्यवस्थापनको विषय होइन। यो आयात घटाउने विषय हो। यो रोजगारी बनाउने विषय हो। यो उद्योग चलाउने विषय हो। यो वातावरण जोगाउने विषय हो। यो नागरिक जीवन सहज बनाउने विषय हो। र अन्ततः यो राष्ट्रिय समृद्धिको विषय हो।

त्यसैले विद्युत् खपत अब राष्ट्रिय अभियान बन्नैपर्छ। अभियानको अर्थ नारा मात्र होइन; नीति, पूर्वाधार, वित्तीय सुविधा, व्यवहार परिवर्तन, बजार निर्माण र जनविश्वासको संगठित यात्रा हो।

नेपालसँग पानी छ, ऊर्जा छ, युवा छन्, उद्यमशीलता छ र सम्भावना छ। अब आवश्यक छ-यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय दिशामा व्यवस्थापन गर्ने संकल्प। यदि हामीले स्वदेशी बिजुलीलाई स्वदेशी जीवनशैली, स्वदेशी उद्योग र स्वदेशी समृद्धिसँग जोड्न सक्यौँ भने नेपालको विकासको नयाँ अध्याय यहीँबाट सुरु हुन सक्छ।

लोकतन्त्रको सुन्दरता र यसको जीवन्तता केवल आवधिक निर्वाचनमा मत खसाल्नुमा मात्र सीमित छैन, बरु त्यो मतबाट चुनिएका प्रतिनिधिहरूले जनभावनाको कति कदर गर्छन् र सार्वभौम संसद्को गरिमालाई कसरी जोगाउँछन् भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।

नेपाली जनताले दशकौँसम्म राजनीतिक स्थायित्व र समृद्धिको पर्खाइमा पुराना भनिएका दलहरूलाई पटक-पटक सत्ताको साँचो बुझाए। तर, उपहारमा दशकौँसम्म केवल राजनीतिक अस्थिरता, नीतिगत विचलन, र संसदीय बेथिति, कुर्सीको फोहोरी खेल, थितिहीनता र चरम निराशा मात्र पाएपछि नेपाली नागरिक चेतनाले एउटा बलियो विद्रोहको बाटो रोज्यो। त्यही विद्रोहको जगमा सामाजिक सञ्जालका 'रिल' र 'लाइभ' बाट एउटा आकर्षक र सम्मोहक नारा गुञ्जियो, ‘जान्नेलाई छान्ने’।

विगतमा संसद्‌भित्र देखिने कुर्सी हानाहान, माइक खोसाखोस, वेल घेराउ, र अमर्यादित गालीगलौजको विरक्तलाग्दो 'परम्परागत तमासा' बाट मुक्ति खोजिरहेका नागरिकका लागि यो नारा एउटा बलियो विकल्प बन्यो। परिणामस्वरूप, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) लगायतका नयाँ शक्तिहरू छोटो समयमै संसद्को अग्रभागमा स्थापित भए। यो कुनै सामान्य मतको फेरबदल थिएन । यो त पुराना दलहरूको अक्षमताप्रतिको तीव्र आक्रोश र नयाँ भनिएकाहरूप्रतिको अगाध भरोसाको सामूहिक अनुमोदन थियो।

तर, समयको चक्र र संसद्का बैठकहरू गुज्रिँदै जाँदा आज रोस्ट्रमदेखि चियापसलका गल्लीहरूसम्म एउटा गम्भीर र निराशाजनक प्रश्न उब्जिएको छ । हामीले संसद्‌मा नीति निर्माणका लागि साँच्चै 'जान्ने' र परिपक्व नेताहरू पठायौँ कि केवल क्यामराको अगाडि 'जान्ने अभिनय' गर्ने डिजिटल कलाकारहरूलाई भित्र्याएछौँ?

पुरानै अराजकताको आधुनिक 'डिजिटल संक्रमण'

विपक्षी बेन्चमा बस्दा वा सामाजिक सञ्जालको छोटो भिडियो (रिल वा लाइभ) मा गर्जँदा पुराना दलहरूको आलोचना गर्नु संसारकै सबैभन्दा सजिलो काम हो। संसद्‌मा हुने हुलदङ्गा र गैरजिम्मेवारीको विरोध गरेर सर्वसाधारणको 'लाइक' र 'ताली' खानु झनै सजिलो हो। तर, जब जनताले तिनै आलोचना गर्नेहरूलाई विश्वास गरेर संसद्को गरिमामय कुर्सीमा आसीन गराइदिन्छन्, तब परीक्षा केवल उत्तेजक भाषणको हुँदैन । त्यहाँ संसदीय मर्यादा, कानुन निर्माणको ज्ञान, र जिम्मेवार व्यवहारको कडी जाँचिन्छ।

दुर्भाग्यवश, आज नयाँ भनिएका कतिपय माननीयज्यूहरूको व्यवहार नियाल्दा 'जुन जोगी आए पनि कानै चिरेका' भन्ने उखान पुनः चरितार्थ भएको देखिन्छ। हिजोका दिनमा पुराना दलहरूले संसद् अवरुद्ध गर्दा 'जनताको करको नाश भयो र देश बन्धक बन्यो' भन्दै प्लेकार्ड बोकेर सडक र सदन तताउनेहरू नै आज कुन नैतिक धरातलमा उभिएर संसद्को वेल घेर्न र मुड्की बजार्न पुग्छन्?

यदि संसद्‌मा नीतिगत बहस छोडेर आक्रोश पोख्नु, माइक तानातान गर्नु र सभामुखको आसनलाई चुनौती दिनु नै अन्तिम विकल्प थियो भने, ती पुराना 'पहलवान' हरूले के बिगारेका थिए र? उनीहरू त यस विधाका पुराना र अनुभवी उस्ताद नै थिए। जनताले परिवर्तन खोजेका थिए, प्रवृत्तिको प्रतिलिपि (कार्बन कपी) होइन ।

अध्ययनको खडेरी र आक्रोशको व्यापार

संसदीय लोकतन्त्रको वास्तविक सौन्दर्य भनेकै विपक्षीलाई सम्मान गर्नु, फरक विचारको कदर गर्नु र आफ्ना विमतिहरूलाई तर्क, तथ्य र प्रमाणका आधारमा परास्त गर्नु हो। तर, दशकौँदेखि संसद्‌मा अध्ययन र अनुसन्धानको चरम खडेरी र आक्रोशको अनियन्त्रित बाढी प्रस्टै देखिन्छ। जब कुनै मुद्दामा गहिरो अध्ययन र ठोस तथ्य हुँदैन, तब सांसदहरू संसद्‌मा चर्को स्वरले चिच्याउन र व्यक्तिगत आक्षेपमा उत्रिन थाल्छन्। यो शैली तर्क कमजोर भएपछि आवाज ठूलो पार्ने पुरातन प्रवृत्तिबाहेक केही होइन।

संसद् कुनै सामाजिक सञ्जालको स्टुडियो होइन जहाँ भाइरल भिडियो बनाउनुपर्छ। संसद् कुनै सडकको आन्दोलनस्थल पनि होइन जहाँ ठूलो स्वरले कराएर सत्य प्रमाणित गर्न सकिन्छ। संसद् त विचारको युद्धभूमि हो, जहाँ तथ्यले जित्नुपर्छ, तर्कले प्रभाव पार्नुपर्छ र नीतिले परिणाम दिनुपर्छ। जब संसद्‌लाई केवल सामाजिक सञ्जालको 'कन्टेन्ट' र 'भ्यूज' बढाउने कारखाना जस्तो बनाउने होडबाजी चल्छ, तब लोकतन्त्रको जग भित्रभित्रै कमजोर हुन थाल्छ।

शिक्षित हुनु डिग्रीले प्रमाणित गर्छ, तर परिपक्व हुनु व्यवहारले प्रमाणित गर्छ। संसद्मा देखिने आचरण नै कुनै दल वा नेताको वास्तविक राजनीतिक संस्कारको ऐना हो।

संकटमा देश, अलमलिएको संसद्

अझ विडम्बना के छ भने, देश अहिले अनेक गम्भीर संकटसँग जुधिरहेको छ। बार्षिक लाखौँ युवा देश छोडेर विदेशिन बाध्य छन्। कृषि क्षेत्र निराश छ र उद्योगहरू बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन्। शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्र व्यापारिक चंगुलमा फसेका छन् । देशका थुप्रै उद्योग धन्दा तथा कलकारखाना बन्द भईसके । ढुक्कले लगानी गर्नसक्ने वातावरण छैन् । थुप्रै भ्रष्टाचारका काण्डहरू थन्किएका छन् । जनताले छिटो छरितो न्याय र सेवा पाउन सकेका छैनन् । नागरिकले सुशासनको प्रत्याभुति गर्न पाएका छैनन् । यि यस्ता थुप्रै राष्ट्रिय समस्याका मुद्वाहरु छन्, जसको समाधान जनताले खोजिरहेका छन् ।

यस्ता दूरगामी महत्वका विषयमा गम्भीर बहस र नीतिगत समाधान खोजिनुपर्ने संसद् कहिलेकाहीँ टेलिभिजनको विवादास्पद 'रियालिटी शो' भन्दा पनि निम्न स्तरको दृश्य प्रस्तुत गरिरहेको देखिन्छ। देशको सर्वोच्च थलो कुनै 'रेस्लिङ खेलको रिङ' होइन, जहाँ जसको स्वर ठूलो र आक्रामक हुन्छ, उसैको मात्र चर्चा होस्। तर, दुखका साथ भन्नुपर्छ जे नहुनु पर्ने थियो अहिले त्यही भईरहेको छ।

विकल्पप्रतिको निराशा: लोकतन्त्रका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा

राजनीतिमा एउटा ठूलो रोग छ। सत्ता नपाए विद्रोहको भाषा बोल्ने र लोकप्रियता पाएपछि आत्ममुग्ध र अहंकारी हुने। जनताले दिएको अभूतपूर्व समर्थनलाई कतिपयले जिम्मेवारीको रूपमा होइन, आफू जे गरे पनि जनताले स्वीकार्छन् भन्ने भ्रमको रूपमा बुझ्न थालेका छन्। यही भ्रमबाट अहंकार जन्मिन्छ र अहंकारबाट विवेकको पतन सुरु हुन्छ।

पुराना दलप्रति निराश हुनु एउटा सामान्य राजनीतिक अवस्था हो, तर विकल्पका रूपमा छानिएका नयाँ शक्तिहरू र 'जान्नेहरू' प्रति पनि नागरिक निराश हुनु लोकतन्त्रका लागि सबैभन्दा खतरनाक अवस्था हो। किनकि त्यसपछि नागरिकमा ‘कोही पनि फरक छैन, यहाँ सबै उस्तै हुन्’ भन्ने भावना जन्मिन्छ, जसले अन्ततः लोकतान्त्रिक सहभागिता र समग्र व्यवस्थामाथि नै वितृष्णा पैदा गराउँछ। इतिहास साक्षी छ । जनताले गल्ती क्षमा गर्न सक्छन्, तर भरोसामाथिको धोका र नेतृत्वको अहंकार कहिल्यै स्वीकार्दैनन्।

सच्चिनुस् मान्यज्यूहरू, नत्र इतिहास निर्मम हुनेछ

'जान्नेलाई छान्ने' भन्ने नारा केवल चुनावी पोस्टरमा सुहाउने शब्द होइन, यसको वास्तविक परीक्षा संसद् भित्रका दैनिक आचरणमा हुन्छ। आज आवश्यकता सत्तापक्ष र प्रतिपक्ष विच हारजितको संघर्ष र जुङ्गाको लडाइँ हैन् । जनतामा संसद र राज्यप्रतिको ओइलाउँदै गएको विश्वास जित्ने हो। आवश्यकता भाइरल हुने होइन, नीतिगत परिणाम दिने हो।

यदि संसद् फेरि पनि विगतमा जस्तै निरन्तर रेस्लिङ रिङकै रूपमा चलिरहने हो भने, जनताले नयाँ र पुरानाबीचको भिन्नता छुट्याउन सक्ने छैनन्। रास्वपा लगायतका नयाँ शक्ति र तिनका सांसदहरूले अब कुनै पनि बहानाबाजी नगरी गम्भीर आत्मसमीक्षाको बाटो रोज्नैपर्छ।

अत: माननीयज्यूहरू, संसद्‌मा रिस, अहंकार र आवेग होइन, विवेक र कानुन बोल्नुपर्छ। जनताले तपाईंहरूलाई चिच्याउन होइन, सोच्न पठाएका हुन् । भिडन्त गर्न होइन, समाधान दिन पठाएका हुन्। बेलैमा आफ्नो प्रवृत्ति र व्यवहारलाई सुधार्नुस् । अन्यथा भोलि इतिहासले एउटै वाक्य लेख्नेछ, ‘अनुहार फेरिए, तर प्रवृत्ति फेरिएन।’

र, यो वाक्य नै नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो र लज्जास्पद असफलता हुनेछ।

२१औँ शताब्दीको आधुनिक, उच्च प्रविधियुक्त, सूचनासम्पन्न र द्रुतगतिको वैश्विक सभ्यतामा धर्म र आध्यात्मिकताको परिभाषा फेरिनु हुँदैनथ्यो ।

तर, विडम्बना ! दुखका साथ भन्नुपर्छ आज धर्म केवल परम्परागत कर्मकाण्ड, बाह्य पूजा पद्धति, मन्त्र उच्चारण, गेरुवा वस्त्र वा बाह्य प्रतीकहरूको प्रदर्शनमा संकुचित हुँदै गएको छ। मानव इतिहास साक्षी छ, धर्मको मूल उद्देश्य कहिल्यै पनि केवल अनुष्ठानको औपचारिकता वा भीड जम्मा गर्नु थिएन । यसको गहिरो मर्म त मानवलाई मानवताको उच्चतम चेतनातर्फ उन्मुख गराउनु, समाजलाई विखण्डन र द्वेषबाट जोगाउनु, र व्यक्तिलाई करुणा, सत्य तथा सहअस्तित्वको आधारमा आन्तरिक रूपमा रूपान्तरण गर्नु हो ।

तर, वर्तमान सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक यथार्थलाई नजिकबाट नियाल्दा धर्मको यही मूल आत्मा क्रमशः विकृत, प्रदूषित र व्यापारिक बन्दै गएको गम्भीर अनुभूति हुन्छ । जहाँ धर्मले प्रेमको सुगन्ध फैलाउनुपर्ने थियो, त्यहीँ अहिले प्रतिस्पर्धा, बजारमुखी प्रचार, भौतिक प्रदर्शन र प्रभुत्व जमाउने अहंकारको ध्वनि बढी सुनिन थालेको छ । धर्म, जुन आत्मिक शान्ति, मानसिक सन्तुलन र सामाजिक सद्भावको अकाट्य मार्ग थियो, आज कतिपय कर्पोरेट शैलीका आश्रम र गुरुहरूका कारण पहिचान, शक्ति, राजनीतिक पहुँच र आर्थिक साम्राज्य विस्तारको भर्‍याङ बन्न पुगेको छ।

आज धर्म केवल आस्था, व्यक्तिगत साधना र आन्तरिक रूपान्तरणको विषय मात्र रहेन। यो त एक सुनियोजित 'ब्रान्डिङ', आक्रामक 'मार्केटिङ' र 'फलोअर इकोनमी' (अनुयायी अर्थतन्त्र) जस्तो बहुराष्ट्रिय व्यापारिक संरचनामा रूपान्तरण हुँदै गएको देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालका भित्तादेखि सार्वजनिक प्रवचन मञ्चहरूसम्म, आध्यात्मिकताको नाममा प्रतिस्पर्धात्मक प्रचार, प्रायोजित आत्मप्रशंसा र डिजिटल अनुयायीहरूको सङ्ख्या प्रदर्शन गर्ने होडबाजी सामान्य भइसकेको छ। आधुनिक सञ्चार माध्यमको दुरुपयोग गर्दै धार्मिक मञ्चहरूलाई संवेग (Emotion) को व्यापार गर्ने थलो बनाइएको छ।

यस्तो द्रव्यमुखी वातावरणमा आधुनिक समाजसामु केही गम्भीर प्रश्नहरू खडा हुनु स्वाभाविक र अपरिहार्य बन्न पुगेको छ ।

के धर्म अब आत्मशुद्धिको साधना हो कि आत्मप्रदर्शन र सम्पत्ति आर्जनको मञ्च?

के ‘गुरु’ को आसन सेवा, त्याग, वैराग्य र विनम्रताको सर्वोच्च प्रतीक हो कि राजनीतिक प्रभाव, अथाह धन र सस्तो लोकप्रियताको केन्द्र?

जहाँ संवेदनशीलता र करुणा हराउँदै जान्छ । त्यहाँ आत्मप्रचार एवं भौतिक महत्वाकांक्षा बढ्दै जान्छ, त्यहाँ धर्मको आत्मा मृतप्रायः हुन्छ। सत्यलाई नजरअन्दाज गरेर बाह्य आडम्बरको जगमा उभिएको धार्मिक साम्राज्य जतिसुकै भव्य देखिए पनि त्यसले समाजलाई अन्ततः नैतिक अन्धकारतर्फ नै धकेल्छ।

वैदिक सनातन धर्म दर्शन र विश्वका महान् धार्मिक सिद्धान्तहरूले सधैँ ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को उच्च आदर्श प्रस्तुत गरेका छन् । तर, व्यवहारको धरातलमा जब यही आदर्शको रटान लगाउने संकीर्ण मतका सञ्चालकहरू नै समाजमा विभाजन, घृणा, साम्प्रदायिक विद्वेष र आफ्नो श्रेष्ठताको तुच्छ प्रतिस्पर्धामा उत्रिन्छन्, तब धर्म र पाखण्डबीचको सीमारेखा पूर्ण रूपमा धमिलो हुन थाल्छ ।

जहाँ धर्मले समाजका हरेक तप्कालाई जोड्ने पुलको काम गर्नुपर्ने हो, त्यहाँ यदि कुनै विचार, सम्प्रदाय, संस्था वा विशिष्ट घोषित व्यक्तित्वले अरूलाई तुच्छ, अशुद्ध वा शत्रु ठान्ने प्रवृत्तिको विकास गर्छ भने, त्यो आध्यात्मिकता हुँदै होइन । त्यो केवल वैचारिक अहंकार र अधार्मिक कट्टरता हो । अहंकार, जुनसुकै पवित्र पोशाक वा भाषामा प्रकट भए पनि, अन्ततः आध्यात्मिकताको पहिलो बाधक हो। करुणा र घृणा एउटै हृदयमा सँगै बस्न सक्दैनन्। त्यसैले, जो अरूको अस्तित्वप्रति असहिष्णु छ, ऊ कसरी 'धार्मिक' वा 'परमपूज्य धर्मगुरु' हुन सक्छ?

मलाई लाग्छ साँचो गुरु त्यो हो, जसले शिष्यलाई आफूतर्फ होइन, शाश्वत सत्यतर्फ उन्मुख गराउँछ। जसले मानिसलाई व्यक्ति पूजाको चक्रव्यूहबाट मुक्त गरेर विवेकको मार्ग देखाउँछ। जसले विनम्रता सिकाउँछ र शिष्यको मनमा उठ्ने तर्कसंगत प्रश्नहरूलाई निषेध होइन, बरु प्रोत्साहन गर्छ। तर, आजको तथाकथित गुरु परम्परा आत्मप्रशंसा, अन्धअनुकरण, प्रश्नहीन अनुयायित्व र व्यावसायिक सञ्जालमा परिणत भएको छ। परिणामस्वरुप, समाजमा स्वस्थ 'श्रद्धा' होइन, भयानक 'अन्धभक्ति' को जन्म भइरहेको छ।

अन्धभक्तिको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक खतरा यही हो, यसले मानिसको सोच्ने र बुझ्ने विवेकलाई सुस्त बनाउँछ । आलोचनात्मक चेतनालाई निष्क्रिय पार्छ र सही गलत छुट्याउने क्षमताको हरण गर्छ। यस्तो बौद्धिक दासताको अवस्थामा धर्मको नाममा हुने शोषण, ठगी, अभद्र व्यवहार र असामाजिक क्रियाकलापहरू पनि सहजै स्वीकार्य हुन थाल्छन्। समाज जब प्रश्न सोध्न डराउँछ, तब पाखण्डको संस्थागत विकास हुन्छ।

आजको बौद्धिक समाजले आत्मसमीक्षा गर्दै यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नैपर्छ ।

के करुणा, विनम्रता, अपरिग्रह (सम्पत्ति थुपार्ने मोह नहुनु) र सत्यको आधारभूत अभ्यास नै नगरेको व्यक्ति कसैको ‘आध्यात्मिक मार्गदर्शक’ हुन सक्छ?

के अरूको आस्था र अस्तित्वमाथि विषवमन गरेर, समाजमा साम्प्रदायिक विभाजन सिर्जना गरेर कोही व्यक्ति साँचो ‘धार्मिक गुरु’ कहलिन योग्य हुन्छ?

मलाई लाग्छ, धर्म कुनै आकर्षक भाषण होइन । कुनै विशिष्ट पोशाक होइन । न त यो कुनै संस्थागत कर्पोरेट संरचना नै हो। धर्म त मानवको दैनिक व्यवहार र चरित्रमा स्वतः प्रकट हुने चेतना हो। यदि व्यक्तिको आचरणमा करुणा छैन, अरूप्रतिको व्यवहारमा सहअस्तित्वको भावना छैन र सोचमा चरम विनम्रता छैन भने, उसको बाहिरी धार्मिकता केवल एक कुशल अभिनय वा व्यावसायिक आवरण मात्र हो।

साँचो धर्मले मानिसहरू बीचको दूरी बढाउँदैन, यसले त भत्किएका सम्बन्धहरू जोड्छ, घाइते मनहरूलाई मानवीयताको मलम लगाउँछ र समाजमा आपसी अविश्वासको खाडल पुरेर विश्वासको पुनर्निर्माण गर्छ। धर्मको वास्तविक परीक्षा कुनै भव्य मन्दिर, आश्रम, महँगा यज्ञशाला वा प्रवचन मञ्चमा हुँदैन । बरु दैनिक जीवनको साधारण व्यवहारमा, विपदा परेकाहरूलाई गरिने सहयोगमा र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वमा हुन्छ। आचरण विनाको धर्म केवल एक निर्जीव लाश जस्तै हो, जसलाई जतिसुकै सजाए पनि त्यसले सुगन्ध दिन सक्दैन।

अबको समाजले धर्मलाई व्यापारिक र संकीर्ण बन्धनबाट मुक्त गराई पुनः यसको वास्तविक, उदात्त र मानवीय मूल मर्ममा फर्काउने साहस गर्नैपर्छ। केवल बाह्य आडम्बर, चमत्कारको भ्रम, र महँगा अनुष्ठानहरूलाई ‘आध्यात्मिकता’ ठान्ने सामूहिक सम्मोहन (Mass Hypnotism) बाट समाज बाहिर निस्कन आवश्यक छ। धर्मको नाममा पर्दापछाडि चलिरहेको शक्ति, राजनीति, भावनात्मक दोहन, र अनुयायीको संख्या बढाएर गरिने 'इमोसनल ब्ल्याकमेलिङ' लाई साहसका साथ प्रश्न गर्ने समय आइसकेको छ।

यो वैचारिक प्रश्न कुनै एक विशिष्ट व्यक्ति, संस्था वा धार्मिक सम्प्रदायविरुद्धको सङ्घर्ष मात्र होइन; यो त समग्र सामाजिक चेतनाको शुद्धिकरण र जागरणको महाअभियान हो। हामीले आफैलाई सोध्नुपर्ने बेला भएको छ, हामी वास्तवमा के पूजा गर्दैछौँ? सत्य र मानवतालाई, कि केवल भव्य आवरण र अभिनयलाई?

अन्ततः, संसारका तमाम दार्शनिक निष्कर्ष र धार्मिक शास्त्रहरूको सारलाई एउटै वाक्यमा समेट्न सकिन्छ । जसले जगतलाई जोड्छ र कल्याण गर्छ, त्यो धर्म हो । जसले समाज अनि मानवलाई तोड्छ र एकआपसमा घृणा फैलाउँछ, त्यो अधर्म हो । जसले मानवभित्र करुणा र सेवाभाव जगाउँछ, त्यो वास्तविक अध्यात्म हो । जसले मानिसमा अहङ्कार, साम्प्रदायिकता र श्रेष्ठताको उन्माद बढाउँछ, त्यो केवल धार्मिक बजारको व्यापारिक आवरण हो।

आवरणमा जतिसुकै दिव्यता, भव्यता र 'परमपूज्यता' को दाबी गरिए तापनि यदि व्यक्तिको आचरण र व्यवहारमा न्यूनतम मानवता, नैतिकता र इमानदारिता छैन भने, त्यो आध्यात्मिकता होइन । त्यो केवल धर्मको नाममा गरिएको प्रपञ्च र पाखण्ड हो।

इतिहास साक्षी छ, पाखण्ड र भ्रमको आयु कहिल्यै पनि दीर्घकालीन हुँदैन। यसले समाजलाई केही समय दिग्भ्रमित पार्न त सक्ला, तर अन्ततः यसले समाजको जगमा गहिरो अविश्वास र नैतिक स्खलनको घाउ मात्र छोडेर जान्छ। त्यसैले, वर्तमान र आगामी पुस्ताको भविष्य सुरक्षित राख्नका लागि प्रश्न केवल अरूमाथि होइन, आफैभित्र पनि सोधिनु आवश्यक छ । हामी धर्म र नैतिकताको माध्यमबाट उन्नत समाज निर्माण गर्दैछौँ कि धर्मको अन्धअनुकरण गर्दागर्दै आफ्नो मौलिक मानवीय चेतना नै गुमाउँदैछौँ?

बेलैमा चेतना भया ! जयजय गोरख, जयजय काली

नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय, वाल्मीकि विद्यापीठ अन्तर्गतको अनु‌सन्धान व्यवस्थापन एकाइ (RMC) द्वारा विश्वविद्यालय अनुदान आयोग(UGC)को तत्त्वावधानमा संस्कृत शिक्षामा पुस्तागत भिन्नता विषयक त्रिदिवसीय कार्यशाला गोष्ठी आयोजना गरिएको थियो । यही जेठ १२, १३ र १४ गते आयोजित गोष्ठीको उद्घाटन सत्रमा RMC, वाल्मीकिका संयोजक तथा वाल्मीकि विद्यापीठका पूर्वप्राचार्य डा. गणेशप्रसाद घिमिरेको सभाध्यक्षता, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग, नेपालका निर्देशक डा. केदारप्रसाद आचार्यको प्रमुख आतिथ्य, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका परीक्षानियन्त्रक सहप्रा. मुरलीधर दाहालको विशिष्ट आतिथ्य, वाल्मीकि विद्यापीठका प्राचार्य प्राध्यापक अच्युतप्रसाद लामिछानेको विशेष आतिथ्य रहेको थियो भने उक्त उद्घाटन सत्रको सहजीकरण RMC का सहसचिव तथा उपप्राध्यापक डा. शेखर दाहालले गरेका थिए ।

कार्यशाला गोष्ठीमा वाल्मीकि विद्यापीठका सबै विभागका विभागाध्यक्ष तथा विद्यापीठमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूमध्ये सबै विभागका प्रतिनिधिमूलक छात्रछात्राहरूको उल्लेख्य सहभागिता रहेको थियो । उक्त गोष्ठीमा संस्कृत शिक्षासम्बद्ध प्राज्ञिक तथा अनुसन्धानमूलक कार्यपत्रहरू प्रस्तुत गरिएको थियो भने उद्घाटन सत्रका प्रमुख अतिथि डा. केदारप्रसाद आचार्य (निर्देशक-यूजीसी) द्वारा शुभकामना मन्तव्यका क्रममा संस्कृत विश्वविद्यालयलाई पौरस्त्य संस्कृतिको संरक्षणपूर्वक स्थापनागत उद्देश्य परिपूर्तिका लागि पुनःसंरचना गर्नुपर्ने, विश्वस्तरीय विश्वविद्यालय बनाउन आयुर्वेद, योग तथा वास्तु-इन्जिनियरिङजस्ता विश्व/समाजले खोजेको पाठ्यक्रम निर्माण, संस्कृत विश्वविद्यालयले आफ्नो उपादेयता पुष्टिका लागि पठनपाठनलगायत अनुसन्धानकार्यमा अघि बढ्नु पर्ने, पढ़ने पढाउने कार्यमा प्रविधिमैत्री हुनु पर्ने र जेन्जी आन्दोलनका पुस्ता, त्यसपछिका पुस्तालाई कसरी संस्कृत विद्याप्रति आकर्षण गर्ने ? नयाँ पुस्ताले के खोजिरहेका छन् ? त्यसलाई अध्ययन गर्दै नयाँ पुस्ताको रोजाइमा संस्कृतलाई स्थापित गर्नु पर्ने, विद्यालयतहदेखि नै नयाँपुस्तालाई संस्कारशिक्षा प्रदान गर्न संस्कृतविश्वविद्यालयका प्राध्यापकले योगदान पुर्याउनु पर्ने, प्राध्यापक तथा कर्मचारी सबै नैतिकरूपमा उत्तरदायी बन्नुपर्नेतर्फ ध्यानाकर्षण गराइएको थियो ।

त्यसैगरी विशिष्टातिथि परीक्षानियन्त्रक मुरलीधर दाहालद्वारा नवपुस्ताको आकर्षणको केन्द्रका रूपमा संस्कृत विश्वविद्यालयलाई स्थापित गर्न आधुनिक विषयहरूलाई जोड्दै अघि बढ्नु पर्ने र शास्त्रीय विषयहरूमा अनुसन्धान गर्न विद्यार्थीलाई प्रेरित गर्दै रोजगारमूलक शिक्षा प्रदान गर्नु पर्ने गुरुतर दायित्व रहेको विचार प्रकट भएको थियो । उक्त उद्घाटनसत्रमा ने.सं.वि. प्राध्यापक संघका केन्द्रीय सभापति प्रा.डा. मुकुन्दप्रसाद लामिछानेद्वारा समस्त प्राणीको रक्षाका लागि संस्कृतवाङ्मयको योगदान छ र संस्कृत वाङ्‌मयमा निहित जीवनोपयोगी ज्ञान‌राशि पस्किएर विश्वसमाजलाई नै उपकृत गर्ने अभिभारा संस्कृत विश्वविद्यालयको हो र त्यो ज्ञान विश्वविद्यालयका गुरुशिष्यका बीच हुने विचारमन्थनद्वारा उत्खनन गर्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण विचार अभिव्यक्त भएको थियो भने RMC का सदस्य डा.रामप्रसाद पौडेलद्वारा स्वागतमन्तव्य, सहसंयोजक सहप्रा.डा. प्रेम‌प्रसाद न्यौपानेद्वारा धन्यवाद ज्ञापन र संयोजक तथा सभाध्यक्ष डा. गणेशप्रसाद घिमिरेद्वारा प्रमुख अतिथि, विशिष्ट अतिथि, समस्त अतिथि तथा गोष्ठीलाई भव्य बनाउन सहयोग पुर्याउने र सभालाई शोभायमान बनाउन समुपस्थित समस्त प्रशिक्षार्थीलाई स्वागतपूर्वक आभार समर्पण गर्दै उद्घाटनसत्र‌को समापन गरिएको थियो ।

जेठ १२ गते उद्‌घाटन सत्रसमाप्तिपश्चात् वाल्मीकि विद्यापीठ, नेपाली विभागका प्राध्यापक डा. देवी नेपालद्वारा ‘पुस्तागत भिन्नता र शिक्षण पद्धति’ शीर्षक कार्यपत्रको प्रस्तुति गरिएको थियो । प्रस्तुत कार्यपत्र एउटै कक्षामा विभिन्न उमेर समूहका विद्यार्थीहरू छन् भने तिनका लागि गरिने सिकाइ सहजीकरणमा के कस्ता विधि वा पद्धति प्रयोग हुन सक्छन् ? भन्ने मूल समस्या-समाधानमा केन्द्रित रहेको थियो । नेपालमा संस्कृत शिक्षाप्रति आकर्षण बढेसँगै नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका शास्त्री र आचार्य कक्षामा अहिले एउटै कक्षामा २० वर्ष भन्दा मुनि(१८वर्ष) देखि र ६० वर्षभन्दा माथि (८४ वर्षसम्म) का विद्यार्थीहरूलाई एकै ठाउँमा राखेर सिकाउनु पर्ने अवस्था सिर्जना भएको, दुई पुस्तालाई सिकाइ र प्रविधिसँग जोडेर हेर्दा ‘डटपेन पुस्ता’ र ‘डट कम पुस्ता’का बीचमा पुस्तागत सम्बन्ध र दूरी स्पष्ट देखिने अनि सोच्ने र काम गर्ने तरिकामा समेत पुस्तागत भिन्नता भएका कक्षामा प्रयोग गर्न सकिने व्यावहारिक एवम् उपयोगी शिक्षण विधिहरू (आत्मनिर्देशित पद्धति, अनुभवमा आधारित पद्धति, उद्देश्यपूर्ण पद्धति, समस्या समाधानमुखि पद्धति, तत्काल उपयोगिता पद्धति, मिश्रित सिकाइ पद्धति आदि ) को खोजी र विश्लेषण गरी तिनको प्रयोगका लागि डा. नेपालको कार्यपत्रले दिग्दर्शन प्रस्ताव गरेको छ ।

डा. नेपालको प्रस्तुत कार्यपत्रमाथि सहप्रा.डा. विमला शर्माद्वारा गहन समीक्षात्मक टिप्पणी गरिएको थियो । डा. शर्माका अनुसार प्रस्तुतकार्यपत्र सिकाइको सैद्धान्तिक विषयको गहन चर्चा गरिएकाले प्राज्ञिक रूपमा खँदिलो रहेको, कार्यपत्रले डटपेन पुस्तादेखि डटकम पुस्ता भनेर दुई पुस्तालाई आकर्षक ढङ्गले वर्गीकरण गरेको, विभिन्न विधिको चर्चाले कार्यपत्र प्रस्तोता डा. नेपालमा शिक्षण सिकाइको फराकिलो बुझाइ पाइएकोजस्ता सकारात्मक एवम् सबल पक्षले सम्पन्न रहेको छ भने कार्यपत्रले विद्यार्थीबाहेक शिक्षकको पुस्तागत समस्यालाई समेट्न नसकेको, लैङ्गिक र विभिन्न समुदायगत विद्यार्थीको पक्ष नसमेटिएको, लेखकको निजी अनुभवबाट शिक्षणपद्धतिको सैद्धान्तिकीकरण गर्न नसकेको रचनात्मक आलोचना तथा सुधारात्मक पक्षसमेत टिप्पणीकार डा. विमला शर्माबाट प्रस्तुत भएको थियो ।

त्यसैगरी अर्का विद्वान् टिप्पणीकार प्रा.डा. नुरापति पोख्रेलद्वारा प्रस्तुत कार्यपत्र शिक्षण विधिमा बढी केन्द्रित रहेको तर पुस्तान्तरको समाधान कसरी गर्ने तर्फ केन्द्रित हुन नसकेको, पुस्तागत भन्दा पोख्रेलका दृष्टिमा गुरुकुल, संमावि र भाषाप्रशिक्षणबाट आएका विद्यार्थीगत विविधताले शिक्षण प्रक्रियामा समस्या खडा गरेको देखिन्छ । त्यसैगरी भाषाप्रशिक्षणबाट आएका विद्यार्थीलाई लक्ष्य गरेर सरल पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने भन्ने लेखकको विचारमा असहमतिका साथ अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता कायम हुने गरी तथा सरलताका नाममा फितलो नहुने गरी सामञ्जस्यपूर्ण पाठ्यक्रम निर्माण र लागु गर्नु पर्ने विचार डा. पोख्रेलबाट अभिव्यक्त भएको थियो । उक्त सत्रको अध्यक्षता गणित विभागका प्रमुख प्रा.डा. कृष्णकान्त पराजुलीद्वारा गरिएको थियो ।

प्राध्यापक जगत्‌प्रसाद उपाध्यायको अध्यतामा जेठ १३ गते द्वितीय दिवसको कार्यपत्र प्रस्तुतिसत्रमा प्रा. डा. नारायणप्रसाद चालिसेद्वारा ‘संस्कृत शिक्षणका पुस्तागत भिन्नता : सम्भावना र चुनौती’ शीर्षकीय कार्यपत्र प्रस्तुत भयो । सो कार्यपत्रले संस्कृत शिक्षामा युवापुस्ता किन आकर्षित हुन सकेन भन्ने विषयमा विश्वविद्यालयले कार्यदल बनाएर विस्तृत प्रतिवेदन पेस गर्नु पर्नेतर्फ दिशानिर्देश गरेको सङ्केत गर्दै विद्यार्थीको आकर्षण वृद्धिका लागि विद्यार्थीको रूचि र चाहना बमोजिम नयाँ पाठ्यक्रम निर्माण गर्नु पर्नेमा जोड दिइएको थियो ।

त्यसैगरी डा. रेग्मीद्वारा संस्कृत विश्वविद्यालयका प्राध्यापकले आफू अपहेलित भएर पनि आर्थिक प्रलोभनले गर्दा पुरोहित्याइँलाई अँगाल्नाले विश्वविद्यालयको काम नै पुरोहित उत्पादन गर्नु हो कि भन्ने अवधारणा विकसित भएको विचारसमेत अभिव्यक्त भएको थियो । कार्यपत्र प्रस्तुतिसत्रका अध्यक्ष प्राध्यापक जगत्‌प्रसाद उपाध्यायद्वारा सिक्ने र पढ्ने काम जीवनमा कहिल्यै समापन नहुने, ‘स्वाध्याय प्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्’ (तैत्तिरीयोपनिषद्) भन्ने वेद‌वाक्यले पनि हामीलाई पढ्ने र पढाउने काममा कहिल्यै आलस्य गर्न नहुने सन्देश दिने, कार्यपत्र नीतिपत्र हुने र त्यसलाई आयोजक संस्थाले नीतिनिर्माण तथा कार्ययोजनामा लागु गर्नु पर्नेजस्ता महत्त्वपूर्ण विचार प्रस्तुत गर्दै द्वितीयदिवसीय प्रथम कार्यपत्र प्रस्तुतिको समापन गरिएको थियो ।

जेठ १३ गतेकै द्वितीय दिवसको द्वितीय कार्यपत्र प्रस्तुतिसत्रको अध्यक्षता वाल्मीकि विद्यापीठका धर्मशास्त्रविभागका विभागाध्यक्ष प्रा.डा. देवमणि भट्टराईद्वारा गरिएको थियो भने उक्त सत्रमा वाल्मीकि विद्यापीठ वेदान्त विभागका अध्यक्ष प्रा.डा. सुमोधवर्धन कौण्डिन्न्यायनद्वारा ‘संस्कृत शिक्षामा नयाँ पुस्ताको अभिरूचि’ शीर्षक अनुसन्धानमूलक, प्रामाणिक, प्रविधिमैत्री कार्यपत्र प्रस्तुत गरिएको थियो ।

उक्त कार्यपत्रको प्रस्तुतिका क्रममा प्रा.डा. कौण्डिन्न्यायनबाट संस्कृतभाषा विश्वकै प्राचीन, समृद्ध र वैज्ञानिक भाषा भएको, संस्कृत केवल भाषामात्र नभएर सभ्यता, संस्कृति, दर्शन र जीवनपद्धतिको आधारशिला रहेको, वर्तमान समाजमा नैतिकता र शान्ति, शारीरिक र मानसिक स्वस्थता आदिका लागि संस्कृतको सान्दर्भिकता थप बढ्दै गएको, नेपालको संस्कृतशिक्षामा गुरुकुलीय परम्पराको सकारात्मक र नेपाल राज्यको नकारात्मक भूमिका रहेको, संस्कृतकै धुरन्धर विद्वानले नै संस्कृत शिक्षाको विस्थापनका लागि ज्ञात होस् अज्ञातमै हस्ताक्षर गरेको तीतो ऐतिहासिक यथार्थलाई प्रस्तुत गर्दै विश्वविद्यालयका नेतृत्व तथा सम्बन्धित निकायले यसबाट सर्वदैव पाठ सिक्नु अपरिहार्य रहेको विचार अभिव्यक्त भएको थियो ।

प्रा.डा. कौण्डिन्न्यायनको कार्यपत्रमाथि सहप्रा. गोविन्द पौडेल र पूर्वप्राचार्य प्रा.डा. भागवत ढकालद्वारा समीक्षात्मक टिप्पणी गरिएको थियो । टिप्पणीका क्रममा पौडेलद्वारा ‘संस्कृत शिक्षामा नयाँ पुस्ताको अभिरूचि’ बढाउन आयुर्वेद, वास्तु-इन्जिनियरिङ, योगशास्त्र आदि विषयमा पाठ्यक्रम निर्माण गरी पठनपाठनको व्यवस्था विश्वविद्यालयले मिलाउनु पर्ने आवश्यकतामाथि जोड दिइएको थियो । त्यस्तै अर्का समीक्षक प्रा.डा.भागवत ढकालद्वारा संस्कृतमा नवपुस्ताको अभिरूचि वृद्धि गर्न नीतिनिर्माणको तह‌मै पुगेर राज्यलाई सचेत गराउँदै संस्कृतको प्रवर्धनका लागि योज‌ना बनाउनु पर्ने, समाजको रूचि र आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने पाठ्यक्रम निर्माण गरी कक्षामा प्रविधिमैत्री पठनपाठन गर्नु पर्ने, विश्वविद्यालय स्थापनाको उद्देश्य र लक्ष्य परिपूर्तिका लागि अहिलेको पाठ्‌यक्रमले काम गरेको छ कि छैन समीक्षा गर्दै पाठ्यक्रम विश्वविद्यालयको उद्देश्य र लक्ष्यानुरूप समयानुकूल बनाउनु पर्ने, गुरुकुलीय विद्यार्थी र भाषाप्रशिक्षणबाट प्रवेश गरेका विद्यार्थीहरूको उद्देश्य पृथक् भएकाले शास्त्रीय र साधारण संस्कृतको पाठ्यक्रम निर्माण गरी लागु गर्नु पर्ने र कक्षालाई बिहानी सत्र, दिवासत्र र रात्रिसत्र गरी पढाउन सकिनेतर्फ जोड दिइएको थियो ।

गोष्ठीको तृतीय दिवस‌मा कार्यपत्र प्रस्तु‌तिको सत्राध्यक्षता पूर्व प्राचार्य प्रा.डा.भागवत ढकालद्वारा गरिएको थियो र प्रा.डा. शान्तिकृष्ण अधिकारीद्वारा ‘संस्कृत शिक्षणमा प्रविधिको प्रयोग’ शीर्षक कार्यपत्र प्रस्तुत गरिएको थियो । प्रस्तुतिका क्रममा डा.अधिकारीबाट कोरोना महामारीपश्चात् विश्वविद्यालयीय शिक्षामा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग विश्वव्यापीरूपमै तीव्र विस्तार भएको, अनलाइन शिक्षणले औपचारिकता पाएको, परम्परागत शिक्षणशैलीबाट आधुनिक प्रविधिमैत्री शिक्षणतर्फ उन्मुख भएको, पाणिनीय व्याकरणको वैज्ञानिकता, ध्वन्यात्मक स्पष्टता, व्याकरणिक शुद्धता, कम्प्युटेशनल लिङ्गिस्टिक्स उपयुक्तता आदिका कारणले संस्कृत भाषा प्रविधिमैत्री रहेको, यान्त्रिक अनुवाद, वाक्पहिचान, ज्ञान प्रतिनिधित्व, अर्थगत विश्लेषण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आदि क्षेत्रमा संस्कृत भाषाको प्रयोग बढी प्रभावकारी हुने, शिक्षक कर्मचारी तथा विद्यार्थीको नै उपयोग गरी वाल्मीकि, पिण्डेश्वर, यालना मटिहानीजस्ता विद्यापीठ अन्तर्गतका पुस्तकालयका प्राचीन ग्रन्थहरूको डिजिटाइलेसन गर्नुपर्ने, विद्यार्थीलाई युटुव निर्माणको तालिम दिई आय-आर्जनको मार्ग खोलिदिने, वाल्मीकिको वेधशालालाई आधुनिकीकरण गरी कम्प्युटर र प्रविधिसँग जोडेर आकाशीय ग्रहहरूको अध्ययन गर्नु पर्ने, यज्ञबाट निस्केको धुवाँले वर्षा हुनमा के कति प्रभाव पार्छ त्यसको मापन यन्त्रमार्फत गर्नु पर्नेजस्ता महत्त्वपूर्ण सुझाव प्रस्तुत भएको थियो ।

डा. अधिकारीको प्रस्तुत कार्यपत्रमाथि प्रा.डा. लेखप्रसाद निरौलाद्वारा परिपूरक टिप्पणी गरिएको थियो । डा. निरौलाबाट टिप्पणीका क्रममा कार्यपत्रलाई वेद-उपनिषद्-कोष-निरुक्त-स्मृतिग्रन्थसँग जोड्नुपर्ने, आजसम्म भएका संस्कृत क्षेत्रका रिसर्चलाई अध्ययन र प्रयोग गर्दै कमी देखिएमा सुधारका लागि प्रयास गर्नु पर्ने, व्याकरण र भाषाविज्ञानमा प्रविधिलाई प्रयोग गर्नु पर्ने, ज्योतिष, आयुर्वेद, योग, तन्त्र, छन्द-लय र सङ्गीतका क्षेत्रमा भइसकेका व्यापक अध्ययन-अनुसन्धानको प्रयोग गर्नु‌पर्ने, पाण्डुलिपि ग्रन्थहरूको स्क्यान गर्नु पर्ने, मन्त्रध्वनिको अनुसन्धान गर्नु पर्नेतर्फ जोड दिइएको थियो । अधिकारीको प्रस्तुत कार्यपत्रमाथि अर्का समीक्षक प्रा.डा. ध्रुवप्रसाद भट्टराईद्वारा टिप्पणीका क्रममा यस कार्यपत्रले संस्कृत शिक्षामा प्रयोग हुने विधि तथा प्रविधिका बारेमा प्रकाश पारेको, संस्कृत प्रविधिमैत्री भाषा भनेर नासाले समेत स्वीकार गरेको तथ्यलाई उजागर गरेको र विश्वविद्यालयको नवनेतृत्वलाई दिशा-निर्देश गर्ने महत्त्वपूर्ण काम गरेको, विचार, प्रयोजन र पद्धति तीनै पक्ष समेटिएकाले प्राज्ञिक कार्यपत्र बनेको मूल्याङ्कन गर्दै संस्कृत शिक्षणमा प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य हुँदै गएको तर प्रविधिले दिने सूचनाको आधिकारिकतामाथि भने पुनः परीक्षण गर्नु पर्ने, विद्यापीठहरूमा शैक्षणिक कृयाकलापमा आवश्यकमात्रामा प्रविधिको प्रयोग गर्नु आवश्यक रहेको तर्फ जोड दिइ‌एको थियो । प्रस्तुत कार्यपत्र प्रस्तुतिसत्रका अध्यक्ष प्रा.डा. भागवत ढकालद्वारा नयाँपुस्ताले गरेको अपेक्षा अनुरूप पाठ्यक्रम निर्माण गरी लागु गर्नु आजको आवश्यकता रहेको तर्फ जोड दिदैँ कार्यपत्र प्रस्तोता तथा टिप्पणीकारद्वय र सक्रिय सहभागी सबैलाई धन्यवादपूर्वक कार्यपत्र प्रस्तुतिसत्रको समापन गरिएको थियो ।

अनुसन्धान व्यवस्थापन एकाइ (RMC) का संयोजक डा. गणेशप्रसाद घिमिरेको अध्यक्षता तथा ने.सं.वि. परीक्षानियन्त्रक सहप्रा. मुरलीधर दाहालको प्रमुखातिथ्य, ने.सं.वि. केन्द्रीय प्राध्यापक संघका महासचिव डा. नारायण बराल, वाल्मीकि विद्यापीठ, प्राध्यापक संघका सभापति प्राध्यापक घनश्याम भण्डारी, पूर्वप्राचार्य प्राध्यापक ध्रुवप्रसाद ज्ञवाली, पूर्वप्राचार्य प्रा.डा. भागवत ढकाल, ने.सं.वि. प्राध्यापक संघका पूर्वसभापति प्रा.डा. शान्तिकृष्ण अधिकारी, त्रिचन्द्र कलेज नेपाली विभागका प्रमुख डा. अङ्गदमणि गौतमलगायतको विशेष आतिथ्यमा सम्पन्न समापन सत्रको सहजीकरण RMC का सचिव खगेन्द्र नेपाल (ज्ञानु विद्रोही) द्वारा गरिएको थियो । गोष्ठीमा तीनै दिन सहभागीका तर्फबाट विद्यार्थी जुनू मल्लिक, उपप्राध्यापक रेखा शर्मा, विद्यार्थी जगन्नाथ भट्टराई, वृद्धविद्यार्थी चुडामणि लम्साल, डा. विमला शर्मा लगायतको गोष्ठीले पारेको प्रभावका बारेमा प्रतिक्रिया लिइएको थियो ।

प्रमुख अतिथि मुरलीधर दाहाल र RMC का संयोजक डा. गणेशप्रसाद घिमिरेका हातबाट सहभागी सबैलाई प्रमाणपत्र वितरण गरिएको थियो । प्रमुख अतिथि तथा परीक्षानियन्त्रक मुरलीधर दाहालद्वारा विश्वविद्यालयका सबै विद्यापीठमा प्रविधिमैत्री पठनपाठनको अपरिहार्यता रहेको, आर्ष- ज्ञानसम्पदाको उत्खनन गर्दै जीवनमा उतार्नु पर्ने, यस गोष्ठीले सबै सहभागीमा सकारात्मक ऊर्जा भरेको, प्राज्ञिक गोष्ठी आयोजना गरी विश्वविद्यालयीय नेतृत्वलाई दिशानिर्देश गर्न सफल भएकोमा RMC, वाल्मीकि परिवार धन्यवाद तथा बधाइको पात्र बनेको मन्तव्य राखिएको थियो ।

समारोहमा RMC वाल्मीकिका सदस्य उपप्रा. हरिनारायण पाण्डेद्वारा गोष्ठीलाई सफल बनाउन सहयोग पुर्‍याउने सहभागी प्राध्यापक, विद्यार्थी, कर्मचारी सबैप्रति आभार प्रकट गरिएको थियो । अन्तमा समापन सत्रका सभाध्यक्ष तथा RMC का संयोजक डा. गणेशप्रसाद घिमिरेबाट त्रिदिवसीय गोष्ठीमा कार्यपत्र लेख्ने र कार्यपत्रहरुमाथि समीक्षात्मक टिप्पणी गर्ने विद्वज्जनप्रति, सहभागी प्रशिक्षार्थी प्रति, RMC का सक्रिय ऊर्जाशील समितिप्रति, आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउने युजिसी (विश्वविद्यालय अनुदान आयोग) प्रति, वाल्मीकि विद्यापीठ र नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयप्रति विशेष आभार तथा धन्यवाद अर्पण गर्दै आ-आफ्ना विषयमा उच्चशिक्षा ग्रहण गर्दै विभिन्न सरकारी सेवाबाट निवृत्तिपश्चात् संस्कृत विषय‌को ज्ञानार्जनका लागि संस्कृत विश्वविद्यालय प्रवेश गरेका पूर्व सचिव डा. श्रीराम घिमिरे (६५वर्ष) चूडामणि लम्साल (८३ वर्ष) जगन्नाथ भट्टराई (६७ वर्ष), डा. दामोदर कोइराला (६३), पूर्वशिक्षक- दामोदर चालिसे, पूर्वसचिव सूर्य आचार्य(६९ वर्ष) जस्ता वृद्ध जिज्ञासु विद्यार्थीहरूलाई मध्यनजर गर्दै विश्वविद्यालयले छुट्टै विशिष्ट प्रकृतिको शास्त्रीयज्ञानमूलक पाठ्यक्रम निर्माण गरी लागू गर्न ढिला गर्न नहुने तर्फ विशेष जोड दिइ‌एको थियो ।

समग्रमा अनुसन्धान व्यवस्थापन एकाइ (RMC) वाल्मीकिद्वारा आयोजना गरिएको त्रिदिवसीय 'संस्कृत शिक्षामा पुस्तागत भिन्नता' विषयक त्रिदिवसीय कार्यशाला गोष्ठी अत्यन्त भव्य, सभ्य, ज्ञानवर्धक तथा संस्कृत विश्वविद्यालयलाई नै मार्गदर्शक बन्न सफल रहेको मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । उक्त गोष्‍ठीमा संस्कृत विश्वविद्यालयका विशिष्ट अनुभवी प्राध्यापकद्वारा प्रस्तुत गरिएका र विद्वान् समीक्षकद्वारा सुधारात्मक टिप्पणी गरिएका अनि सक्रिय सहभागीद्वारा महत्त्वपूर्ण सुझावसहित पृष्ठपोषण गरिएका सबै कार्यपत्रहरू संस्कृत विश्वविद्यालयका लागि अमूल्य ज्ञाननिधि एवम् पथप्रदर्शक नीतिपत्र बनेका छन् ।

तीन दिनसम्म सरोकारवाला संस्कृत विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, विद्यार्थीहरुका ऊहापोह विचार- मन्थनपूर्वक निकालिएको घृतरूपी ज्ञानराशिलाई विश्वविद्यालयले सदुपयोग गर्न सक्नुपर्छ । गोष्ठी तथा कार्यपत्रहरूले प्रदान गरेका महत्त्वपूर्ण सुझावलाई ग्रहण गरी विश्वविद्यालयले कार्यान्वयनको दिशामा लैजान सके तथा विश्वविद्यालयको नीतिनिर्माण तथा योजना विस्तारमा सदुपयोग गर्न सकेमात्र यस्ता गोष्ठी सार्थक प्रयोजनपूर्ण एवम् उपलब्धिमूलक बन्न सक्छन् ; तसर्थ कार्यपत्रले दिएका सबै सकारात्मक सुझावलाई संस्कृत विश्वविद्यालय तथा सम्बन्धित निकायले व्यवहारमा लागु गर्न सकोस् ! यही नै शुभकामना र सहभागीका तर्फबाट आयोजक संस्था अनुसन्धान व्यवस्थापन एकाइ (RMC)लाई आभार सहित धन्यवाद ! जयतु संस्कृतम् !

प्रत्येक वर्ष जेठ १५ गते देशले गणतन्त्र दिवस मनाउँछ। यो मितिले राष्ट्रको राजनीतिक क्षेत्रमा आएको युगान्तकारी परिवर्तनलाई सम्झाउँछ। यसको इतिहास बुझ्नुभन्दा पहिले ‘गणतन्त्र’ भनेको के हो भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ।

ल्याटिन शब्द ‘Res Publica’ जसको अर्थ ‘सार्वजनिक मामिला’ वा ‘सार्वजनिक सम्पत्ति’ हुन्छ, त्यसबाट साभार गरिएको ‘गणतन्त्र’ को आधारभूत अर्थ राज्य कुनै निजी राजा वा शासकको नभई आम सर्वसाधारणको हो भन्ने हुन्छ। एउटा वास्तविक गणतन्त्रका तीन मुख्य विशेषताहरू हुन्छन्। पहिलो, निर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष : राज्यको सर्वोच्च पद (जस्तै : राष्ट्रपति) वंशानुगत (रगतको नाता) आधारमा नभई जनताद्वारा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा निर्वाचित हुन्छ। दोस्रो, विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको अनुपस्थिति : जन्मका आधारमा विशेष अधिकार प्राप्त गर्ने कुनै पनि कुलीन वा सम्भ्रान्त वर्गलाई राज्यले कानुनी मान्यता दिएको हुँदैन। तेस्रो, सबैका लागि खुला सार्वजनिक पद : हरेक सरकारी वा सार्वजनिक पद बिना कुनै भेदभाव सम्पूर्ण नागरिकका लागि खुला रहन्छन्, जसलाई केवल योग्यता र प्रतिस्पर्धाको आधारमा प्राप्त गर्न सकिन्छ।

आजभन्दा १८ वर्षअघि, वि.सं. २०६५ सालमा पहिलो संविधानसभाले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्रलाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्‍यो। यससँगै अन्तिम राजा रहेका ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह देवको शासन अन्त्य भयो। यो परिवर्तन दरबारको ढोकामा हिंसात्मक विद्रोहमार्फत नभई, कुल ५६४ सांसद उपस्थितमध्ये ५६० ले पक्षमा र केवल ४ ले विपक्षमा मतदान गरेको स्तब्ध पार्ने संसदीय निर्णयमार्फत सम्पन्न भएको थियो, जसले नेपाललाई स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्तासम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी र सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य घोषणा गर्‍यो।

नेपालको गणतान्त्रिक यात्रालाई गम्भीर रूपमा बुझ्न समाजमा रहेका गहिरा विभाजनहरू, रणनीतिक राजनीतिक पुनर्समीकरण, र दशक लामो द्वन्द्वको खरानीबाट परिभाषित गरिएको संविधान निर्माण प्रक्रियालाई अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ।

शाह राजतन्त्रको दैवी अधिकारको अन्त्य
शाह वंशले आफ्नो वैधता सैन्य विजय र धार्मिक परम्परामाथि आधारित राखेको थियो, जहाँ राजा ऐतिहासिक रूपमा भगवान विष्णुको अवतारका रूपमा पूजनीय मानिन्थे। यद्यपि २०४६ सालको जनआन्दोलन (जनआन्दोलन-१) ले निरंकुश राजतन्त्रलाई संवैधानिक राजतन्त्रमा रूपान्तरण गर्‍यो, तर केन्द्रीकृत, एकात्मक नेपाली राज्यका संरचनात्मक असमानताहरू दृढ रूपमा यथावत् रहे।

यो विभाजनलाई हिंसात्मक रूपमा प्रयोग गरियो जब नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले २०५२ साल फागुन १ गते सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्‍यो। राज्यको पुनर्संरचना र संविधानसभा निर्वाचनको माग गर्दै सुरु गरिएको दशक लामो द्वन्द्वले १७ हजारभन्दा बढी जीवनको बलि लियो। यो घटनाले ग्रामीण, आदिवासी तथा उत्पीडित समुदायलाई न्याय र सेवा दिन तत्कालीन राज्य संयन्त्र पूर्ण रूपमा असफल भएको तथ्यलाई स्पष्ट पार्‍यो।

२०५८ जेठ १९ गतेको राजदरबार हत्याकाण्डले राजा वीरेन्द्रको वंश नाश गर्‍यो, जसका कारण राजतन्त्रको नैतिक आधार सधैँका लागि समाप्त भयो। उनका उत्तराधिकारी राजा ज्ञानेन्द्रले शासनसत्तामा आफ्नो प्रत्यक्ष नियन्त्रण बढाउँदै लगे। तत्कालीन लोकतान्त्रिक दलहरू विद्रोह दबाउन असफल भएको तर्क अघि सार्दै उनले २०६१ माघ १९ गते निर्वाचित सरकार विघटन गरी पूर्ण कार्यकारी शक्ति आफ्नो नियन्त्रणमा लिए।

रणनीतिक पुनर्संरचना र जनआन्दोलन-२
राजा ज्ञानेन्द्रको निरंकुश सत्ता विस्तार अन्ततः उनको पतनको कारण बन्यो। उनले संसदीय दलहरूलाई कमजोर पार्ने र विद्रोहलाई सैन्य बल प्रयोग गरेर दबाउने प्रयास गर्दा दरबारले अनचाहिँदै संसदीय लोकतन्त्रवादी र सशस्त्र विद्रोहीबीच सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्‍यो।

वि.सं. २०६२ मङ्सिर ७ मा नयाँदिल्लीमा भएको ऐतिहासिक १२ बुँदे समझदारीबाट यो रणनीतिक गठबन्धन मूर्त रूपमा अगाडि आयो। सात दलीय गठबन्धन र नेकपा (माओवादी) निरंकुश राजतन्त्र अन्त्य गर्ने, संविधानसभाको निर्वाचन गर्ने, र विद्रोहीहरूलाई लोकतान्त्रिक मूलधारमा सहभागी गराउने साझा मार्गचित्रमा सहमत भए। यो सम्झौताले वि.सं. २०६२ चैत २४ मा भएको दोस्रो जनआन्दोलनका लागि आधार तयार गर्‍यो। गठबन्धनको नेतृत्वमा सुरु भएको विरोध प्रदर्शन १९ दिने विशाल नागरिक विद्रोहमा परिणत भयो। लाखौँ नागरिकले ‘देख्नेबित्तिकै गोली हान्ने’ आदेश जारी गरिएको कर्फ्यु र राज्यको बल प्रयोगलाई चुनौती दिए। संस्थागत रूपमा पूर्णतया एक्लिएपछि राजाले वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते संसद् पुनर्स्थापना गर्दै घुँडा टेके। सोही वर्षको मङ्सिर ५, २०६३ मा हस्ताक्षर भएको विस्तृत शान्ति सम्झौताले औपचारिक रूपमा युद्धको अन्त्य गर्‍यो।

ऐतिहासिक २०६५ सालको जनादेश
वि.सं. २०६४ चैत २८ गते भएको पहिलो संविधानसभाको निर्वाचनसँगै शान्ति प्रक्रिया एउटा निष्कर्षमा पुग्यो। यो निर्वाचन राजनीतिक समावेशीकरणका लागि एक युगान्तकारी क्षण थियो। करिब १ करोड ७६ लाख दर्ता भएका मतदातामध्ये ६० प्रतिशतभन्दा बढीले मतदान गरे। व्यापक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न ६०१ सदस्यीय सभाले मिश्रित निर्वाचन प्रणाली अपनाएको थियो, जसमा २४० सदस्य प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीबाट र ३३५ सदस्य समानुपातिक प्रतिनिधित्वमार्फत निर्वाचित भएका थिए भने २६ जना मन्त्रिपरिषद्बाट मनोनित भएका थिए।

निर्वाचनको नतिजाले परम्परागत राजनीतिक संरचनालाई आमूल परिवर्तन गर्‍यो। २२० सिट प्राप्त गर्दै नेकपा (माओवादी) प्रमुख शक्तिका रूपमा उदायो। नयाँ सभा ऐतिहासिक रूपमा विविधतापूर्ण थियो। दलित, जनजाति र मधेसीलगायत ऐतिहासिक रूपमा सीमान्तकृत समूहहरूको उल्लेख्य समानुपातिक प्रतिनिधित्वका साथै महिलाहरूले १९७ सिट (सभाको करिब ३३ प्रतिशत) सुरक्षित गरे।

वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते बसेको आफ्नो पहिलो बैठकमा पहिलो संविधानसभाले जनआन्दोलनको मुख्य जनादेशलाई कार्यान्वयन गर्‍यो। उपस्थित ५६४ सदस्यमध्ये ५६० जनाको अत्यधिक बहुमतले राजतन्त्र अन्त्य गर्ने प्रस्तावको पक्षमा मतदान गरे भने ४ जनाले मात्र विपक्षमा मतदान गरे। साढे दुई शताब्दी लामो राजवंशीय शासनको अन्त्य गर्दै राजा ज्ञानेन्द्रले शान्तिपूर्ण रूपमा नारायणहिटी दरबार छाडे।

गणतन्त्रको घोषणा गर्नु एक महत्त्वपूर्ण प्रतीकात्मक विजय भए तापनि यसलाई संस्थागत गर्ने कार्य अत्यन्त जटिल साबित भयो। नयाँ राज्यको आधारभूत संरचना, शासकीय स्वरूप र सङ्घीयताको स्वरूपमा दलबीच गहन मतभेद रह्यो। विशेष गरी सङ्घीय प्रदेशहरूको सीमाङ्कनको आधार र पहिचानमा आधारित स्वायत्तताको मात्राबारे पहिलो संविधानसभा नराम्ररी गतिरोधमा फस्यो। सहमतिमा पुग्न नसकेपछि संविधान नै जारी नगरी वि.सं. २०६९ जेठ १४ गते पहिलो संविधानसभा विघटन भयो।

वि.सं. २०७० मङ्सिरमा दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन भयो र नेपाली कांग्रेस सबैभन्दा ठूलो दल बन्यो। वि.सं. २०७२ वैशाखको विनाशकारी भूकम्पसम्म राजनीतिक गतिरोध कायम रह्यो। करिब ९ हजार जनाको ज्यान लिने उक्त भूकम्पले पुनर्निर्माणको व्यवस्थापन गर्न एक कार्यशील र वैधानिक राज्य संयन्त्रको आवश्यकतालाई उजागर गर्‍यो। यही संकटको दबाबका कारण प्रमुख राजनीतिक दलहरूले १६ बुँदे सहमतिलाई द्रुत गतिमा अगाडि बढाए। विनाशकारी भूकम्पले गति दिएपछि दोस्रो संविधानसभाले वि.सं. २०७२ असोज ३ गते ‘नेपालको संविधान’ औपचारिक रूपमा जारी गर्‍यो। ३०८ धारा, ३५ भाग र ९ अनुसूची समावेश भएको यस ऐतिहासिक दस्तावेजले राष्ट्रको गणतान्त्रिक हैसियतलाई स्थायी रूपमा संस्थागत गर्‍यो। यसले देशलाई सात प्रदेशमा विभाजन गर्दै स्थानीय तथा प्रादेशिक सरकारहरूलाई एकल र साझा विधायिकी अधिकार हस्तान्तरण गर्‍यो, जसबाट दुई शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि काठमाडौंबाट मात्र शासन गरिँदै आएको राज्य व्यापक रूपमा विकेन्द्रीकृत भयो।

गणतन्त्रको संस्थागत यात्रा : उपलब्धि र चुनौतीहरू
आज गणतन्त्रको समीक्षा गर्दा संरचनागत उपलब्धिहरू विशाल छन्। शक्तिलाई कानुनी रूपमा विकेन्द्रीकृत गरिएको छ। पहाडे मूलका सम्भ्रान्त वर्गको ऐतिहासिक प्रभुत्वलाई व्यवस्थित रूपमा भत्काउँदै राजनीतिक क्षेत्र अपरिवर्तनीय रूपमा अझ बढी समावेशी बनेको छ। पूर्व माओवादी लडाकुहरूको नेपाली सेनामा गरिएको सफल व्यवस्थापन र समायोजन मौलिक शान्ति निर्माणको क्षेत्रमा विश्वव्यापी रूपमा मान्यता प्राप्त एक कोसेढुङ्गाका रूपमा खडा छ।

यद्यपि संक्रमणकालीन चरणले गहिरा प्रशासनिक र सामाजिक टकरावहरू छोडेको छ। वि.सं. २०७२ को संवैधानिक सम्झौताले थुप्रै सीमान्तकृत समुदायहरू, विशेष गरी मधेस क्षेत्रलाई सङ्घीय सीमाङ्कन र नागरिकताका प्रावधानहरूप्रति असन्तुष्ट बनायो, जसले पहिचान र राज्यमाथिको स्वामित्वसम्बन्धी निरन्तर तनावलाई उजागर गर्दै विरोध प्रदर्शनहरू निम्त्यायो।

यसबाहेक, संक्रमणकालीन न्यायका संयन्त्रहरू अझै सुस्त छन्। गृहयुद्धका क्रममा बेपत्ता पारिएका वा मारिएका व्यक्तिका हजारौँ परिवार अझै पनि सत्य र क्षतिपूर्तिको प्रतीक्षामा छन्। आर्थिक रूपमा नयाँ सङ्घीय संरचना प्रशासनिक लागतको भारी बोझ र भ्रष्टाचारले थिचिएको छ, र निरन्तरको राजनीतिक अस्थिरताले युवाहरूको ठूलो सङ्ख्यामा हुने विदेश पलायनलाई बढावा दिइरहेको छ, जसले गर्दा वैदेशिक विप्रेषण (रेमिट्यान्स) मा अत्यधिक निर्भर अर्थतन्त्र निर्माण भइरहेको छ।

नेपालले गणतन्त्र दिवस मनाइरहँदा, वि.सं. २०६५ जेठ १५ का घटनाहरूलाई कुनै अन्तिम गन्तव्यका रूपमा नभई आधुनिक राज्यको आधारभूत प्रस्थान-बिन्दुका रूपमा हेरिनुपर्छ। राजतन्त्रको अन्त्यले असमानताको सबैभन्दा ठूलो प्रतीकलाई त हटायो, तर समतामूलक समाज निर्माण गर्ने संवैधानिक बाचा पूरा गर्नुमा नै गणतन्त्रको वास्तविक परीक्षा निहित छ।

नेपालले लामो समयसम्म अभावको कथा बोकेको छ। कहिले रोजगारीको अभाव, कहिले उद्योगको अभाव, कहिले पूँजीको अभाव, कहिले अवसरको अभाव। यही अभावको बीचमा लाखौं नेपाली युवाहरूले आफ्नै पसिना परदेशमा बगाए। गाउँ खाली हुँदै गए, परिवारहरू टुक्रिए, र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र रेमिटेन्सको भरमा टिकिरह्यो। तर आज नेपाल अगाडि एउटा यस्तो अवसर उभिएको छ, जसले यो अभावको कथालाई सम्भावनाको कथामा बदल्न सक्छ। त्यो अवसर हो-स्वदेशी बिजुली।

ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्षहरू ऊर्जा विज्ञ, इन्जिनियर, नीति निर्माता र लगानीकर्ताहरूले अझ गहिराइमा व्याख्या गर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, बजार निर्माण, औद्योगिकीकरण र राष्ट्रिय समृद्धिको दृष्टिले हेर्दा, नेपालको बिजुली अब केवल उत्पादनको विषय मात्र रहेन। यो हाम्रो विकास सोच, आर्थिक संरचना र भविष्यको राष्ट्रिय दिशासँग जोडिएको विषय बनिसकेको छ।

नेपालले बिजुली उत्पादन गर्ने बाटो समातिसकेको छ। अब मूल प्रश्न हो-त्यो बिजुलीले नेपालभित्रै कति मूल्य सिर्जना गर्छ? कति उद्योग चलाउँछ? कति रोजगारी बनाउँछ? कति आयात घटाउँछ? कति परिवारको जीवन सजिलो बनाउँछ? र कति युवालाई विदेश जानुपर्ने बाध्यताबाट रोक्छ?

मेरो बुझाइमा अब नेपालको ऊर्जा बहसलाई मेगावाटको संख्याबाट समृद्धिको परिणामतर्फ सार्नुपर्ने समय आएको छ।

बिजुली उत्पादन उपलब्धि हो, तर अन्तिम लक्ष्य होइन

केही वर्षअघिसम्म लोडसेडिङ नेपालको दैनिक जीवनको हिस्सा थियो। उद्योगीले जेनेरेटर चलाउँथे, विद्यार्थीले बत्तीको प्रतीक्षा गर्थे, घरपरिवारले तालिकाअनुसार जीवन चलाउँथे। त्यो समयबाट आज हामी विद्युत् उत्पादन, खपत र निर्यातको नयाँ चरणमा प्रवेश गरेका छौं। यो आफैंमा ठूलो राष्ट्रिय उपलब्धि हो।

तर अब हामीले आफैंसँग एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्छ-के हाम्रो ऊर्जा नीति केवल बिजुली उत्पादन गरेर बेच्नेमा सीमित हुने हो? कि स्वदेशी बिजुलीलाई स्वदेशी समृद्धिको आधार बनाउने हो?

विद्युत् निर्यात आवश्यक छ। यसले विदेशी मुद्रा ल्याउँछ, लगानीकर्ताको विश्वास बढाउँछ र बजार विस्तार गर्छ। तर दीर्घकालीन राष्ट्रिय समृद्धिको दृष्टिले निर्यात मात्र पर्याप्त हुँदैन। वास्तविक आर्थिक छलाङ तब हुन्छ, जब स्वदेशमै उत्पादित बिजुलीले स्वदेशकै उद्योग, यातायात, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, घरायसी जीवन र सेवा क्षेत्रलाई नयाँ उत्पादक शक्तिमा बदल्छ।

बिजुली केवल तारमा बग्ने ऊर्जा होइन; सही व्यवस्थापन भयो भने यो रोजगारी, उत्पादन, उद्यमशीलता र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरतामा बदलिने शक्ति हो।

अब चाहिन्छ खपतको राष्ट्रिय रणनीति

नेपालमा लामो समयसम्म ऊर्जा बहस उत्पादनमा केन्द्रित रह्यो। कुन नदीमा आयोजना बन्ने? कति मेगावाट उत्पादन हुने? कति लगानी आउने? यी प्रश्न स्वाभाविक थिए, किनभने देशलाई बिजुली चाहिएको थियो। तर अब अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बन्दैछ-उत्पादित बिजुली कहाँ खपत हुन्छ?

विद्युत् खपत बढाउने कुरा नेपाल विद्युत् प्राधिकरण वा ऊर्जा मन्त्रालयको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो राष्ट्रिय व्यवस्थापनको विषय हो। यसमा उद्योग मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय, भौतिक पूर्वाधार, यातायात, कृषि, शहरी विकास, स्थानीय तह, बैंक तथा वित्तीय संस्था, निजी क्षेत्र, मिडिया र नागरिक सबै जोडिनुपर्छ।

भान्सामा विद्युतीय चुलो प्रयोग बढ्नु पनि ऊर्जा रणनीति हो। सार्वजनिक यातायात विद्युतीय बन्नु पनि ऊर्जा रणनीति हो। कृषि प्रशोधन उद्योगमा बिजुली प्रयोग हुनु पनि ऊर्जा रणनीति हो। होटल, रिसोर्ट, कोल्ड स्टोर, साना उद्योग, डेटा सेन्टर, उत्पादनमूलक कारखाना र विद्युतीय उपकरणमा स्वदेशी बिजुलीको प्रयोग बढ्नु पनि ऊर्जा रणनीति हो।

त्यसैले अब नेपाललाई केवल विद्युत् उत्पादन नीति होइन, विद्युत् खपत नीति चाहिन्छ। यो नीति कागजमा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

स्वदेशी बिजुलीबाट आयात घटाउने अवसर

नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो कमजोरी भनेको आयातमा अत्यधिक निर्भरता हो। पेट्रोलियम पदार्थ, एलपी ग्यास, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, निर्माण सामग्री, उपभोग्य वस्तु-हामी धेरै कुरा बाहिरबाट ल्याउँछौं। यसले व्यापार घाटा बढाउँछ र विदेशी मुद्रामाथि दबाब सिर्जना गर्छ।

स्वदेशी बिजुलीले यो संरचनालाई विस्तारै बदल्न सक्छ। खाना पकाउन एलपी ग्यासको सट्टा विद्युतीय चुलो, यातायातमा पेट्रोल-डिजेलको सट्टा विद्युतीय सवारी, उद्योगमा आयातित इन्धनको सट्टा विद्युत्, कृषि प्रशोधनमा डिजेल उपकरणको सट्टा विद्युतीय प्रणाली-यी सबै केवल प्रविधि परिवर्तन होइनन्। यी आर्थिक आत्मनिर्भरताका साना तर महत्त्वपूर्ण कदम हुन्।

तर नागरिकलाई केवल ‘विद्युत् प्रयोग गर’ भनेर पुग्दैन। त्यसका लागि विश्वसनीय आपूर्ति, सहज उपकरण, किस्ताबन्दी सुविधा, मर्मत सेवा, उपयुक्त महसुल संरचना र स्पष्ट जनचेतना चाहिन्छ। व्यवहार परिवर्तन व्यवस्थापनबिना हुँदैन। ऊर्जा रूपान्तरण पनि अन्ततः मानवीय व्यवहार र बजार विश्वाससँग जोडिएको विषय हो।

उद्योग नबनेसम्म बिजुलीको पूर्ण मूल्य बन्दैन

नेपालको भविष्य केवल बिजुली बेचेर सुरक्षित हुँदैन। बिजुली प्रयोग गरेर वस्तु र सेवा उत्पादन गर्न सकियो भने मात्र त्यसको गुणात्मक मूल्य बढ्छ। एक युनिट बिजुली निर्यात गर्दा एउटा मूल्य आउँछ, तर त्यही बिजुली प्रयोग गरेर उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ, सेवा, डिजिटल पूर्वाधार वा पर्यटन सुविधा सिर्जना गर्दा त्यसले धेरै गुणा आर्थिक प्रभाव पार्न सक्छ।

स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी उद्योगको विकास गर्न सकियो भने नेपालले तीनवटा उपलब्धि सँगसँगै हासिल गर्न सक्छ-आयात प्रतिस्थापन, रोजगारी सिर्जना र निर्यातयोग्य उत्पादन। यही नै नयाँ विकास मोडेलको आधार हो।

नेपालले अब औद्योगिक करिडोर, विशेष आर्थिक क्षेत्र, कृषि-प्रशोधन केन्द्र, कोल्ड चेन, विद्युतीय यातायात नेटवर्क, डेटा सेन्टर, पर्यटन पूर्वाधार र हरित उत्पादन उद्योगलाई ऊर्जा योजनासँग जोड्नुपर्छ। उद्योगलाई बिजुली चाहिन्छ, तर बिजुलीलाई पनि उद्योग चाहिन्छ। यी दुईलाई अलग-अलग सोचेर समृद्धि सम्भव छैन।

व्यवस्थापनको मूल प्रश्न : समन्वय कसले गर्ने?

नेपालको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी स्रोतको अभाव मात्र होइन, समन्वयको अभाव पनि हो। एउटा मन्त्रालयले उत्पादनको कुरा गर्छ, अर्कोले उद्योगको, अर्कोले यातायातको, अर्कोले राजस्वको, अर्कोले वातावरणको। तर समृद्धि भने अलग-अलग फाइलबाट होइन, साझा राष्ट्रिय प्राथमिकताबाट आउँछ।

ऊर्जालाई समृद्धिको आधार बनाउने हो भने अब एकीकृत सोच चाहिन्छ। उत्पादन, प्रसारण, वितरण, खपत, औद्योगिकीकरण, वित्तीय सुविधा, जनचेतना र निर्यात-यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय व्यवस्थापन फ्रेममा हेर्नुपर्छ।

निजी क्षेत्रले लगानी गर्न विश्वास खोज्छ। उद्योगले स्थिर नीति खोज्छ। बैंकले व्यावहारिक परियोजना खोज्छ। नागरिकले सजिलो विकल्प खोज्छ। सरकारलाई परिणाम चाहिन्छ। यी सबै पक्षलाई एउटै दिशामा लैजानु नै व्यवस्थापन हो। यही ठाउँमा नेपालको ऊर्जा यात्रालाई प्राविधिक बहसबाट राष्ट्रिय समृद्धि व्यवस्थापनको बहसमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

बिजुलीलाई राष्ट्रिय ब्रान्ड बनाउने समय

आज विश्व जलवायु परिवर्तन, हरित अर्थतन्त्र र स्वच्छ ऊर्जाको बहसमा अघि बढिरहेको छ। नेपालले आफ्नो जलविद्युत् र स्वच्छ ऊर्जा क्षमतालाई केवल आन्तरिक स्रोतको रूपमा होइन, राष्ट्रिय ब्रान्डको रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।

‘स्वच्छ बिजुलीबाट उत्पादित नेपाल’ भन्ने विचार भविष्यमा हाम्रो औद्योगिक र व्यापारिक पहिचान बन्न सक्छ। पर्यटन, कृषि उत्पादन, हस्तकला, डिजिटल सेवा, हरित उद्योग, विद्युतीय यातायात-यी सबैमा नेपालले स्वच्छ ऊर्जाको कथा जोड्न सक्छ।

राष्ट्रहरू केवल वस्तु बेचेर धनी हुँदैनन्; उनीहरू आफ्नो कथा बेचेर पनि बलिया हुन्छन्। नेपालले हिमाल, प्रकृति र संस्कृतिको कथा संसारलाई सुनाएको छ। अब स्वच्छ ऊर्जा र हरित समृद्धिको कथा पनि सुनाउने समय आएको छ।

तर यो कथा नाराले मात्र बन्दैन। यसका लागि नीति चाहिन्छ, कार्यान्वयन चाहिन्छ, लगानी चाहिन्छ, बजार चाहिन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण-विश्वास चाहिन्छ।

नागरिक जीवनसँग जोडिएको ऊर्जा

कुनै पनि राष्ट्रिय अभियान सफल हुन जनजीवनसँग जोडिनुपर्छ। स्वदेशी बिजुलीको कुरा ठूला आयोजनामा मात्र सीमित रह्यो भने नागरिकले त्यसलाई आफ्नो विषय ठान्दैनन्। तर जब बिजुलीले घरको खर्च घटाउँछ, विद्यार्थीको पढाइ सहज बनाउँछ, साना व्यवसाय चलाउँछ, किसानको उत्पादन जोगाउँछ, यातायात सस्तो बनाउँछ, स्वास्थ्य सेवा सुधार्छ र युवालाई काम दिन्छ-त्यसपछि ऊर्जा राष्ट्रिय भावनाको विषय बन्छ।

त्यसैले अब ऊर्जा संवाद जनताको भाषामा हुनुपर्छ। मेगावाट, ग्रिड, पीपीए, प्रसारण लाइन जस्ता शब्दहरू आवश्यक छन्, तर ती शब्दहरूलाई नागरिकको जीवन, रोजगारी र भविष्यसँग जोडेर बुझाउनुपर्छ। यही काम मिडिया, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र र नीति निर्माताहरूले मिलेर गर्न सक्छन्। ऊर्जा रूपान्तरण केवल सरकारी कार्यक्रम होइन, यो व्यवहार परिवर्तनको अभियान पनि हो।

नयाँ विकास मोडेलको आधार

नेपालले लामो समयसम्म विकासलाई सडक, भवन, पुल र आयोजनामा मात्र नाप्यो। ती सबै आवश्यक छन्। तर अब विकासको नयाँ प्रश्न हो-हामीले उपलब्ध स्रोतलाई आर्थिक मूल्यमा कसरी बदल्छौं? स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धि भन्ने विचार यही प्रश्नको उत्तर हो। यसको अर्थ हो, नेपालको बिजुलीले नेपाली उद्योग चलाओस्। नेपाली उद्योगले नेपाली रोजगारी बनाओस्। नेपाली रोजगारीले नेपाली परिवारलाई स्थिरता देओस्। नेपाली उत्पादनले आयात घटाओस्। नेपाली बजारले आत्मविश्वास पाओस्। र नेपालले स्वच्छ ऊर्जा आधारित नयाँ आर्थिक पहिचान बनाओस्। यो केवल ऊर्जा मोडेल होइन; यो समृद्धिको व्यवस्थापन मोडेल हो।

निष्कर्ष : उज्यालोबाट समृद्धितर्फ

नेपालले अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फको यात्रा गरिसकेको छ। अब उज्यालोबाट समृद्धितर्फको यात्रा सुरु गर्नुपर्ने समय आएको छ। यो यात्रा केवल ऊर्जा मन्त्रालयको होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा जिम्मेवारी हो।

अबको बहस ‘कति बिजुली उत्पादन भयो?’ मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। अबको बहस ‘त्यो बिजुलीले कति नेपालीको जीवन बदल्यो?’ भन्ने हुनुपर्छ। ‘कति मेगावाट थपियो?’ भन्दा पनि ‘कति उद्योग चल्यो, कति रोजगारी बन्यो, कति आयात घट्यो, कति युवा देशमै अडिए?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुनुपर्छ।

स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धि सम्भव छ। तर त्यसका लागि उत्पादनलाई खपतसँग, खपतलाई उद्योगसँग, उद्योगलाई रोजगारीसँग, रोजगारीलाई राष्ट्रिय आत्मविश्वाससँग र राष्ट्रिय आत्मविश्वासलाई दीर्घकालीन विकास मोडेलसँग जोड्नुपर्छ।

नेपालसँग स्रोत छ। सम्भावना छ। निजी क्षेत्रको ऊर्जा छ। युवाको आकांक्षा छ। अब चाहिएको कुरा हो-साझा दृष्टि, व्यवस्थापन क्षमता र समृद्धितर्फ केन्द्रित राष्ट्रिय संकल्प।

यदि हामीले स्वदेशी बिजुलीलाई केवल बिक्रीयोग्य वस्तु होइन, राष्ट्रिय समृद्धिको आधारका रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्यौं भने नेपालले आउने दशकमा विकासको नयाँ कथा लेख्न सक्छ। त्यो कथा हुनेछ-स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धिको कथा।

मानिसलाई केवल शारीरिक संरचनाले मात्र ‘मान्छे’ बनाउँदैन। उसलाई वास्तविक अर्थमा मानिस बनाउने कुरा उसका संस्कार, व्यवहार, अनुशासन र जिम्मेवारीबोध हुन्। संस्कार भएको मानिस सीमाभित्र बस्न जान्दछ, अरूको सम्मान गर्न सिक्छ र आफ्नो कर्तव्यलाई गम्भीरतापूर्वक ग्रहण गर्छ। तर संस्कारविहीन मानिस भने पद, शक्ति वा अवसर पाएपछि छाडा बन्न सक्छ। उसले आफूलाई नियमभन्दा माथि ठान्न थाल्छ। यही कारणले समाजले प्राचीनकालदेखि नै संस्कारलाई सभ्यताको आधार मानेको हो।

नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिका लागि संस्कार झन् बढी आवश्यक हुन्छ। किनकि नेतृत्वकर्ताको व्यवहार केवल उसको व्यक्तिगत विषय हुँदैन, त्यसले समाजलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको हुन्छ।

घरमा अभिभावकको बोली र व्यवहारले बालबालिकाको संस्कार निर्माण गरेझैँ राज्यमा नेतृत्वकर्ताको आचरणले नागरिकको मनोविज्ञान निर्माण गर्छ। जनता नेताका भाषणभन्दा बढी उनका व्यवहारबाट प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले नेतृत्वको एउटा सानो कमजोरीले पनि समाजमा गलत सन्देश प्रवाह गर्न सक्छ।

सभ्य शासन प्रणालीको विकासक्रम हेर्दा पनि संसारले धेरै पहिलेदेखि नै मर्यादा, नियम र संस्कारको महत्व बुझेको देखिन्छ। बेलायतले सन् १२१५ मा जारी गरेको ‘म्याग्ना कार्टा’ केवल कानुनी दस्तावेज मात्र थिएन, त्यो शासक पनि नियमभित्र बस्नुपर्छ भन्ने सन्देश थियो।

शक्ति जतिसुकै ठूलो भए पनि विधिभन्दा माथि हुन सक्दैन भन्ने चेतनाको सुरुवात त्यहीँबाट भएको मानिन्छ। नेपालकै इतिहासमा पनि जङ्गबहादुर राणाले बेलायत भ्रमणपछि शासन सञ्चालनलाई व्यवस्थित बनाउन मुलुकी ऐन लागू गरेका थिए।

निरङ्कुश शासन व्यवस्थामा पनि नियमको आवश्यकता महसुस गरिएको थियो भने लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा त झन् राजनीतिक संस्कार अनिवार्य विषय बन्नुपर्छ।

तर विडम्बना, आज लोकतन्त्रको अभ्यास गरिरहेको हाम्रो समाजमा नेतृत्व तहबाट देखिने कतिपय व्यवहारले राम्रो संकेत गरिरहेका छैनन्। सरकारको नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत गर्ने जस्तो गम्भीर कार्यक्रममा प्रधानमन्त्रीले सामान्य ड्रेसको मर्यादा पनि पालन नगर्नु, आफ्नै कार्यक्रम प्रस्तुत भइरहँदा बीचमै उठेर हिँड्नु वा सांसदहरूले उठाएका प्रश्नको प्रत्यक्ष जवाफ दिनुको सट्टा अर्थमन्त्रीलाई अगाडि सार्नु जस्ता गतिविधिलाई सामान्य रूपमा लिन मिल्दैन। संसदीय नियमावलीले कतिपय कुरा वैधानिक मान्ला, तर लोकतन्त्र केवल कानुनको शब्दले मात्र चल्दैन। त्यसलाई राजनीतिक संस्कार र नैतिक जिम्मेवारीले पनि बलियो बनाइरहेको हुन्छ।

संसदीय लोकतन्त्रमा प्रधानमन्त्री संसद्प्रति उत्तरदायी हुन्छ। संसद् भनेको जनताको सार्वभौम प्रतिनिधि संस्था हो। त्यसैले संसद्लाई केवल औपचारिकता ठान्ने वा आफूभन्दा तलको संरचना जस्तो व्यवहार गर्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक मूल्यसँग मेल खाँदैन।

लोकतन्त्रमा व्यक्ति कहिल्यै सर्वोपरि हुन सक्दैन। व्यक्ति अस्थायी हुन्छ, संस्था स्थायी हुन्छ। यदि नेतृत्वकर्ताले आफूलाई संस्थाभन्दा माथि ठान्न थाले भने त्यसले विस्तारै लोकतान्त्रिक संस्कारलाई कमजोर बनाउँछ।

आज आम नागरिक तत्काल सडकमा निस्किएर विरोध नगरेका होलान्, तर उनीहरू सबै कुरा गम्भीर रूपमा नियालिरहेका छन्। नेपाली समाज अहिले ‘पर्ख र हेर’ को अवस्थामा छ। विगतका राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र निराशापछि जनताले केही नयाँ अपेक्षाका साथ नेतृत्वप्रति विश्वास गरेका छन्। तर त्यो विश्वासलाई यदि नेतृत्वकै व्यवहारले कमजोर बनायो भने जनताको निराशा झन् गहिरो बन्न सक्छ। नागरिकहरू अहिले धैर्य गरिरहेका छन्, तर उनीहरूले हरेक व्यवहारको हिसाब राखिरहेका छन्। इतिहासले पनि देखाएको छ, जनताको विश्वास गुमेपछि शक्ति टिकाउन कठिन हुन्छ।

वास्तवमा समस्या केवल एउटा ड्रेसकोड वा संसद्मा उठेर हिँडेको विषय मात्र होइन। यो त सोच र संस्कारसँग जोडिएको प्रश्न हो। यदि नेतृत्वकर्ताले नै ‘पुरानो परम्परा तोड्ने’, ‘क्रमभंग गर्ने’ वा ‘आधुनिक बन्ने’ नाममा संस्थागत मर्यादालाई हल्का बनाउने हो भने त्यसको असर समाजभर फैलिन्छ।

आज प्रधानमन्त्री औपचारिक कार्यक्रममा टी–सर्ट लगाएर उपस्थित हुनुलाई सामान्य मान्ने हो भने भोलि मुख्य सचिव, सेना, प्रहरी, शिक्षक वा निजामती कर्मचारीले पनि त्यही अभ्यासलाई पछ्याउन सक्छन्। त्यसपछि संस्थागत अनुशासन कसरी टिक्छ ?

कतिपयले ‘लुगाले के फरक पर्छ ?’ भन्ने तर्क गर्न सक्छन्। तर कुरा केवल कपडाको होइन, त्यसले दिने सन्देशको हो। पोशाकले जिम्मेवारी र मर्यादाको प्रतिनिधित्व गर्छ। एउटा सैनिकको पोशाकले अनुशासन देखाउँछ, न्यायाधीशको पोशाकले गरिमा झल्काउँछ, शिक्षकको प्रस्तुतीकरणले विद्यार्थीलाई प्रभाव पार्छ। त्यसरी नै राष्ट्र सञ्चालन गर्ने नेतृत्वको व्यवहारले पनि समाजलाई दिशा दिइरहेको हुन्छ। नेतृत्वले जे गर्छ, समाजले विस्तारै त्यसैलाई सामान्य मान्न थाल्छ।

संस्कार भनेको परिवर्तनको विरोध होइन। समाज समयसँगै बदलिन्छ, सोच बदलिन्छ र धेरै पुराना अभ्यासहरू परिवर्तन हुनु स्वाभाविक पनि हो। तर परिवर्तनको नाममा मर्यादा नै भत्काउन थालियो भने त्यो प्रगतिशीलता होइन, उच्छृंखलता हुन्छ। आधुनिकता र अनुशासनविहीनता एउटै कुरा होइनन्। विकसित लोकतान्त्रिक मुलुकहरूमा पनि संसद्, अदालत, सेना र प्रशासनिक संरचनामा निश्चित मर्यादा किन कायम छन् ? किनकि संस्थागत संस्कार कमजोर भयो भने प्रणाली नै कमजोर हुन्छ भन्ने उनीहरूले बुझेका छन्।

राजनीतिमा सबैभन्दा खतरनाक कुरा घमण्ड हो। शक्ति र लोकप्रियता सधैं स्थायी रहँदैन। इतिहासमा जनताको ठूलो समर्थन पाएका धेरै नेताहरू आफ्नै व्यवहारका कारण चाँडै कमजोर बनेका उदाहरण प्रशस्तै छन्। जनताको मौनतालाई कमजोरी ठान्नु ठूलो भूल हो। जनता कहिलेकाहीँ चुप लाग्न सक्छन्, तर उनीहरूले देखेको र भोगेको कुरा बिर्संदैनन्। त्यसैले लोकतान्त्रिक नेतृत्वले आफूलाई शासक होइन, जनताको सेवकका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

आज नेपालको आवश्यकता केवल नयाँ भाषण र आकर्षक नाराहरू होइनन्। देशलाई अहिले संस्कारयुक्त नेतृत्व चाहिएको छ। यस्तो नेतृत्व, जसले कानुन पालना गर्नुअघि आफैं उदाहरण प्रस्तुत गरोस्। जसले संस्थागत मर्यादालाई व्यक्तिगत इच्छा वा सुविधाभन्दा माथि राखोस्। जसले लोकतन्त्रलाई केवल चुनाव जित्ने माध्यम होइन, जिम्मेवारीपूर्ण संस्कारको अभ्यास ठानोस्।

लोकतन्त्रको वास्तविक सौन्दर्य शक्ति प्रदर्शनमा होइन, मर्यादित व्यवहारमा देखिन्छ। नेतृत्व जब अनुशासनभित्र रहन्छ, तब मात्र समाज पनि अनुशासित बन्छ। तर नेतृत्व नै मर्यादाविहीन बन्न थाल्यो भने त्यसले विस्तारै समाजमा पनि उच्छृंखलता बढाउँछ। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता व्यक्तिप्रधान सोचबाट माथि उठेर विधि, संस्कार र संस्थालाई केन्द्रमा राख्ने राजनीतिक चेतना निर्माण गर्नु हो।

अन्ततः, राज्यलाई बलियो बनाउने कुरा केवल विकासका योजना वा ठूला भाषणहरू होइनन्। राज्यलाई दीर्घकालीन स्थिरता दिने आधार भनेको संस्कारयुक्त राजनीति हो। जब नेतृत्वले मर्यादा पालन गर्छ, तब नागरिकमा पनि प्रणालीप्रति विश्वास बढ्छ। जब नेतृत्वले आफूलाई नियमभन्दा माथि राख्न खोज्छ, तब निराशा विस्तार हुन थाल्छ। यही निराशा विस्तारै लोकतन्त्रप्रतिको वितृष्णामा बदलिन सक्छ। त्यसैले आज आवश्यक कुरा व्यक्तिको महिमामण्डन होइन, संस्कार, अनुशासन र संस्थागत मर्यादाको संरक्षण हो। यही संस्कारले लोकतन्त्रलाई जीवित राख्छ र समाजलाई सभ्य बनाउँछ।

विश्व तीव्र गतिमा डिजिटल युगतर्फ अघि बढिरहेको छ। सूचना प्रविधि अथार्त आईटी क्षेत्र केवल एउटा व्यवसायिक क्षेत्र मात्र होइन, राष्ट्रको आर्थिक विकास, रोजगारी सिर्जना, नवप्रवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको मुख्य आधार बनिसकेको छ। विश्वका धेरै राष्ट्रहरूले आईटीको विकास लाई आर्थिक समृद्धिको इन्जिनका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्।

दक्षिण एसियाली धेरै मुलुकहरू विश्वको सूचना प्रविधि बजारमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेका बेला नेपाल पनि अब यस दिशामा गम्भीर रुपमा अघि बढ्नुपर्ने मोडमा पुगेको छ।

नेपालसँग आईटी क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना पनि छ। युवा जनशक्ति, कम लागतमा दक्ष मानव स्रोत उत्पादन गर्ने क्षमता, बढ्दो इन्टरनेट पहुँच, प्रविधिप्रति युवाको आकर्षण र रणनीतिक भौगोलिक अवस्थाले नेपाललाई आईटी क्षेत्रमा अगाडि बढ्ने आधार प्रदान गरेको छ। यदि सरकार, निजी क्षेत्र र शैक्षिक संस्थाहरुबीच दीर्घकालीन सोचसहित प्रभावकारी सहकार्य हुन सकेमा आगामी ५ देखि १० वर्षभित्र नेपाल दक्षिण एसियाकै उदाउँदो आईटी हवको रुपमा विकास हुन सक्छ ।

नेपाललाई आईटी हब बनाउने पहिलो आधार भनेको स्थिर नीति र विश्वासिलो कर प्रणाली नै हो। सरकारले संघीय संसदमा भर्खरी नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत गरेको छ । यद्यपी अझै आईटीको विकासका लागि नीतिगत रुपमै प्रभावकारी व्यवस्था र रणनीतिक कार्ययोजना पुर्णरुपमा बन्न सकेको छैन । आगामी जेठ १५ मा आउने बजेटबाट आईटीको विकासका लागि बजेटमै व्यवस्था होस भन्ने चाहना निजी क्षेत्रको छ ।

लगानीकर्ता तथा उद्यमीहरूलाई बारम्बार परिवर्तन हुने नीति, झन्झटिलो प्रशासनिक प्रक्रिया र अस्पष्ट कर व्यवस्थाले निरुत्साहित बनाउने गरेको छ । आईटी क्षेत्र अत्यन्त गतिशील भएकाले यसलाई प्रोत्साहन गर्ने स्पष्ट र दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ। सरकारले आईटी उद्योगलाई प्राथमिकतामा राखेर लगानीमैत्री वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।

त्यसैगरी, उच्च गतिको इन्टरनेट, भरपर्दो विद्युत् आपूर्ति, सुरक्षित डेटा पूर्वाधार र आधुनिक डिजिटल संरचना सूचना प्रविधि विकासका आधारभूत आवश्यकता हुन्। विश्व बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नेपालले केवल सस्तो श्रममा निर्भर भएर होइन, दक्ष जनशक्ति र गुणस्तरीय सेवामार्फत आफ्नो पहिचान स्थापित गर्नुपर्छ। डिजिटल पूर्वाधार मजबुत नभएसम्म ठूलो आईटी उद्योग निर्माण सम्भव हुँदैन।

नेपालले सफ्टवेयरको विकास, आउटसोर्सिङ, आर्टिफिसिएल इन्टेलिजेन्स एआई, डेटा एनालाईसिस, साईबर सेक्युरिटी, क्लाउड सर्भिसलगायतका क्षेत्रमा काम गनुपर्छ ।

अहिले विश्वभरका कम्पनीहरु कम लागतमा गुणस्तरीय आईटी सेवा खोजिरहेका छन्। सूचना प्रविधि क्षेत्रमा नेपालका हजारौं युवा स्वतन्त्र रुपमा अहिले नै सफ्टवेयर विकास तथा आउटसोर्सिङका रुपमा कार्यरत रहेका छन । तर उनीहरूको क्षमता राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग व्यवस्थित रूपमा जोडिन सकेको छैन। यदि सरकारले नेपाललाई आइटी क्षेत्रको विकासका लागि ब्राण्डिङ मार्फत सुरक्षा प्रत्याभूति सहित अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार गर्न सके विदेशी कम्पनीहरुको आकर्षण नेपालतर्फ बढ्न सक्छ।

नेपालले अहिले सामना गरिरहेको ठूलो चुनौतीमध्ये एक हो । दक्ष जनशक्तिको विदेश पलायन। हरेक वर्ष हजारौं प्रतिभाशाली युवा अवसरको खोजीमा विदेश गइरहेका छन्। यसको प्रमुख कारण नेपालमा पर्याप्त अवसरको अभाव, कम तलब, अस्थिर भविष्य र सीमित करियर सम्भावना नै हो।

यदि नेपालले प्रतिस्पर्धात्मक पारिश्रमिक, दुर्गम क्षेत्रमा पनि कामको अवसर, उद्यमशिलताको संस्कृति, स्वामित्वमा आधारित प्रोत्साहन जस्ता व्यवस्था विकास गर्न सक्यो भने धेरै युवा देशमै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका लागि काम गर्न इच्छुक हुनेछन्। आफु अनुकुल स्थानमै बसेर काम गर्ने संस्कृति विश्वभर तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ, जसले नेपालका युवालाई देशमै बसेर विश्व बजारसँग जोडिने अवसर दिन सक्छ।

नवप्रवद्धन पर्यबरणीय प्रणालीको विकास सूचना प्रविधि क्षेत्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपालमा सिर्जनशील र ऊर्जावान युवा प्रशस्त छन्, तर पूँजी, उपयुक्त मार्गदर्शन र नेटवर्किङको अभावले धेरै सम्भावनाहरू अधुरा रहने गरेका छन्।

विउ पूँजिको उपलव्धता, नवप्रर्वतनमा लगानी, व्यवसायीक विकास कार्यक्रमको पहुँच विस्तार गर्न सके नयाँ प्रविधि कम्पनीहरू जन्मिन सक्छन। कम्पनी दर्ता प्रक्रिया सरल बनाउने, कर छुट दिने र नवप्रवर्तन मैत्री नियमन लागू गर्ने नीति आवश्यक छ। एउटा सफल स्टार्टअपले केवल व्यापारिक सफलता मात्र होइन, नयाँ रोजगारी, नयाँ प्रविधि र नयाँ आर्थिक सम्भावना पनि सिर्जना गर्छ।

सूचना प्रविधि क्षेत्रमा ठूलो छलाङ मार्न शिक्षा प्रणाली सुधार अपरिहार्य छ। अहिले पनि धेरै शैक्षिक संस्थाको पढाइ बजारको आवश्यकतासँग मेल खाँदैन। उद्योग र उद्यमशिलता विकास पाठ्यक्रम, प्रयोगात्मक सिकाई, परिक्षणकालिन कार्यअनुभव, योजनामा आधारित शिक्षामा जोड दिन आवश्यक छ।

विद्यालय तहदेखि नै एआई कोर्स, कोडिङ, रोबर्टिक्स, साईबर सुरक्षा जस्ता विषयमा व्यवहारिक अनुभूती गराउन सकियो भने भविष्यका दक्ष आईटी जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिन्छ। आजको युगमा डिग्रीभन्दा सीपको मूल्य बढ्दो छ, त्यसैले सीप केन्द्रित शिक्षा नै समयको आवश्यकता हो।

सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सहकार्य पनि सूचना प्रविधि क्षेत्रको विकासका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । सार्वजनिक निजी साझेदारी पीपीपी मोडलमार्फत ठूला आईटी परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। नीति निर्माण प्रक्रियामा सूचना प्रविधि क्षेत्रमा काम गरिरहेका उद्यमी, तथा आईटी डेभलपर तथा उद्योगीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

उनीहरूको व्यावहारिक अनुभवलाई नीतिमा समावेश गर्न सके निर्णयहरू अझ प्रभावकारी बन्न सक्छन्। नियमित संवाद र संयुक्त संयन्त्रले सरकार र उद्योगबीचको दूरी कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

डाटा सेन्टरको विकास नेपालका लागि रणनीतिक आवश्यकता बनिसकेको छ। देशको डेटा देशभित्रै सुरक्षित राख्ने क्षमता राष्ट्रिय सुरक्षासँग समेत सम्बन्धित विषय पनि हो। आधुनिक डाटा सेन्टर निर्माण गर्न सकियो भने क्लाउड सेवा विस्तार हुन्छ, विदेशी कम्पनी आकर्षित गर्न सकिन्छ र डिजिटल अर्थतन्त्र अझ सुरक्षित बन्छ। विश्व अहिले डेटा–आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको अवस्थामा डेटा पूर्वाधारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

नेपालको सूचना प्रविधिको विकास काठमाडौं वा सीमित शहरी क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित हुनु हुँदैन। ग्रामिण नेपालमा ब्रोडव्याण्ड पूर्वाधार विकास, दुर्गममा पनि इन्टरनेटको व्यवस्था र डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके ग्रामीण क्षेत्रका युवाले पनि आइटी क्षेत्रबाट आयआर्जन गर्न सक्छन्। यसले गाउँबाट शहरतर्फको पलायन कम गर्नुका साथै समावेशी आर्थिक विकासलाई बल पुर्‍याउँछ।

साईबर सुरक्षा अहिलेको डिजिटल युगको सबैभन्दा संवेदनशील विषयमध्ये एक हो। नेपालको डिजिटल प्रणाली विस्तार हुँदै जाँदा साइबर आक्रमण, डेटा चोरी र वित्तीय ठगीको जोखिम पनि बढ्दै जान्छ। त्यसैले सुरक्षित डिजिटल वातावरण निर्माण गर्न साईबर सुरक्षालाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। सुरक्षित प्रणालीले विदेशी लगानीकर्ताको विश्वास बढाउनुका साथै नागरिकको डेटा संरक्षण सुनिश्चित गर्छ।

नेपालले आईटी सेवाको निर्यात वृद्धि गर्न निर्यात अनुदान तथा राहत, अन्तराष्ट्रिय सर्टिफिकेसनका लागि सहिजकरण जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

महिलाको सहभागिता बिना आईटी क्षेत्रको विकास पूर्ण हुन सक्दैन। आईटी अध्ययनका लागि छत्रवृत्ति, समावेशी नीति, कार्यस्थलमा सहजीकरण मार्फत महिलालाई प्रविधि क्षेत्रमा प्रोत्साहन गर्न आवश्यक छ।

आज विश्वलाई नेपालले दिनुपर्ने सन्देश स्पष्ट हुनुपर्छ, हाम्रोमा दक्ष जनशक्ति र लागत कम छ ।

भारत र चीनबीचको रणनीतिक स्थान, ऊर्जावान युवा जनशक्ति र विस्तार हुँदै गएको डिजिटल भअयकथकतझ नेपालका सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन्। यदि नीति, पूर्वाधार, शिक्षा र लगानीलाई सही दिशामा अगाडि बढाउन सकियो भने आगामी ५ देखि १० वर्षभित्र नेपाल आईटी सेवा उपभोक्ता मात्र होइन, दक्षिण एसियाको उदाँउदो आईटी हव तथा अर्बो डलर बराबरको आईटी सेवा निर्यात गर्ने राष्ट्र बन्न सक्छ। यो सपना चुनौतीपूर्ण अवश्य छ, तर असम्भव भने होइन।

श्रेष्ठ, नेपाल चेम्बर अफ कमर्सका आईटी तथा सफ्टवेर निर्यात समिति सभापति हुन् ।

नेपाल केवल एउटा भौगोलिक देशमात्र होइन, यो ऋषिहरूको तपोभूमि हो, देवीदेवताहरूको क्रीडास्थल हो र सनातन सभ्यताको जीवित केन्द्र हो । यही पुण्यभूमिमा विराजमान पशुपतिनाथलाई केवल एक मन्दिरका देवताका रूपमा मात्र नभएर समस्त नेपालीका राष्ट्रदेवका रूपमा सम्मान र प्रतिष्ठा प्रदान गर्दै आइएको छ ।

हजारौँ वर्षदेखि बागमतीको किनारमा अवस्थित भगवान् श्रीपशुपतिनाथ नेपालको केवल धार्मिक पहिचान मात्र दिएको नभएर राष्ट्रिय आत्मा नै बनेको छ । संसारका असंख्य शिवालयमध्ये पशुपति विशेष छ । पुराणहरूले पशुपतिनाथलाई समस्त ज्योतिर्लिङ्गहरूको शिरोभाग भनेका छन् । अर्थात् जहाँ समस्त शिवशक्तिको ऊर्जा एउटै दिव्यकेन्द्रमा अभिव्यक्त भएको छ ।

तर आज प्रश्न उठेको छ, के हामीले आफ्नै राष्ट्रदेवको सम्मान जोगाउन सकेका छौँ ?

आदिमकालदेखि अमृतसरह पवित्र मानिएकी वागमती आज अत्यधिक मानवीय अत्याचारको पराकाष्ठारूप प्रदूषणले गर्दा क्रन्दनपूर्वक चिच्याइरहेकी छिन्, कराइरहेकी छन् । जहाँ ऋषिहरू स्नान र ध्यान गर्थे, त्यहाँ आज फोहोरको डङ्गुर बगिरहेको छ । जहाँ आध्यात्मिक साधना हुन्थ्यो, त्यहाँ राजनीतिक भागबण्डा र स्बार्थको छाया परेको छ । यो केवल नदीको प्रदूषणमात्र होइन, यो हाम्रो चेतनाको प्रदूषण हो । यो केवल धार्मिक संकट होइन, राष्ट्रिय आत्माको सङ्कट हो ।

हामीले विकासका नाममा धेरै कुरा बनायौँ तर आफ्नै सभ्यता बिर्सियौँ । आधुनिकताको दौडमा हामीले आफ्नै जरा काट्न थालेका छौँ र हामी खोक्रिँदै गएका छौँ ।

यही पीडाले आज एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ, यदि राष्ट्रको आत्मा नै घायल भयो भने समृद्धिको अर्थ के रहन्छ ?

यही आत्मबोधको क्षणमा बृहत् पाशुपत पदयात्रा केवल धार्मिक यात्रा बनेर आएको होइन । यो एउटा राष्ट्रिय जागरण हो , एउटा आध्यात्मिक आन्दोलन हो र एउटा सामूहिक क्षमायाचनाको अभियान हो ।

यो पदयात्रा ६४ सिद्धलिङ्गहरूको दर्शन गर्दै हजार किलोमिटरभन्दा लामो यात्रा गरी सम्पन्न भएको छ । सिन्धुलीस्थित आदिलिङ्ग कुशेश्वरदेखि पशुपतिका उपलिङ्ग रहेका सबै सिद्धस्थल (११ जिल्लाका ६४ ज्योतिर्लिङ्ग) मा पुगी पूजाअर्चना तथा रुद्राभिषेक गर्न सफल यो पदयात्रा केवल पैदल हिँडाइमात्र होइन , यो त नेपाली आत्माको पुनर्जागरणयात्रा हो ।

महेश सन्न्यास आश्रम तथा महेश संस्कृत गुरुकुलका अध्यक्ष श्री १००८ स्वामी रमणानन्द गिरिको सत्सङ्कल्प तथा नेतृत्वमा नेपाल-भारतका साधक, साधुसन्त, भक्तजनहरूको विशाल सहभागितामा ‘हर हर महादेव’ को उद्घोष गर्दै सिद्धस्थल रहेका गाउँगाउँ पुग्न सफल भए तब त्यो केवल धार्मिक ध्वनिमात्र भएन अपि तु समस्त सनातनी नेपाली समाजलाई आफ्नो मौलिकता सम्झाउने पुकार बन्यो । विद्यालय, चौतारा, मठमन्दिर र जनजनको आँगन हुँदै अघि बढेको यो अभियान एउटा सत्य पुनः स्मरण गराउँन सफल बनेको छ - नेपाल तबसम्म बलियो रहन्छ, जबसम्म आफ्नो धर्म, संस्कृति र सभ्यतासँग गाँसिएर रहन्छ ।

यो पाशुपत पदयात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो, ‘क्षमायाचना!’

सन्तानले आफ्ना मातापितासँग गल्ती गर्दा जसरी शिर झुकाएर क्षमा माग्छ, त्यसरी नै समस्त नेपाली जनताका तर्फबाट राष्ट्रदेवसँग क्षमा माग्ने भाव यस अभियानको केन्द्रमा रहेको छ । यो एक किसिमको श्रद्धा, आस्था र विनम्रता हो । यही विनम्रताभित्र नै भगवत्प्रसन्नताको सम्भावना लुकेको हुन्छ ।

आज संसार धार्मिक द्वन्द्व, हिंसा, मानसिक अशान्ति र मूल्यहीनताबाट थाकिरहेको छ । यस्तो समयमा नेपालले फेरि विश्वलाई एउटा नयाँ सन्देश दिन सक्छ- आध्यात्मिक समन्वयको सन्देश । यही भूमि हो जहाँ शिवलाई किरातहरूले पारुहाङ माने, बौद्धहरूले अवलोकितेश्वर देखे, नाथयोगीहरूले गोरखनाथको ऊर्जा अनुभूत गरे । यही विविधताको केन्द्रबाट विश्वलाई सहअस्तित्वको शिक्षा दिन सकिन्छ तर त्यसका लागि पहिला हामी आफैँ जाग्नुपर्छ ।

पशुपतिलाई केवल मन्दिरभित्र सीमित देवता नठानौँ । उहाँ हाम्रो गौरवमय इतिहास हुनुहुन्छ, हाम्रो पहिचान हुनुहुन्छ, हाम्रो आत्मा हुनुहुन्छ । त्यसैगरी रुद्राभिषेकका लागि पशुपतिनाथकै जिह्वाबाट प्रकट भएकी वागमतीलाई केवल नदी नठानौँ; त्यो हाम्रो सभ्यताको उद्गमबिन्न्दु र मूल आधार हो ।

अब समय आएको छ, राजनीतिक विभाजनभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय चेतनामा जोडिने ! आलोचनाभन्दा अघि आत्मपरीक्षण गर्ने ! राष्ट्रदेवसँग क्षमा माग्दै नयाँ सङ्कल्प गर्ने !

यदि हामीले आज पनि आफ्ना मूल्यमान्यता, तीर्थ, नदी र संस्कृतिलाई जोगाउन सकेनौँ भने भोलिको पुस्ताले हामीलाई क्षमा गर्नेछैन ।

त्यसैले आउनुहोस्-

बृहत् पाशुपत पदयात्रालाई केवल एउटा कार्यक्रम नसम्झौँ ।

यसलाई राष्ट्रको आत्मा बचाउने अभियानका रूपमा हेरौँ ।

बागमती फेरि स्वच्छ बगून् ।

पशुपतिक्षेत्र फेरि ध्यान र साधनाको केन्द्र बनोस् ।

नेपाल फेरि विश्वसामु आध्यात्मिक गुरुराष्ट्रका रूपमा उभियोस् । हामी सबैले यही कामना, यही प्रार्थना, यही सङ्कल्प गरौँ- राष्ट्रदेव पशुपतिनाथको आशु प्रसन्नतामा नै राष्ट्रको सर्वाङ्गीण समुन्नति सम्भव छ!

अन्तमा पुराणोक्त द्वादश ज्योतिर्लिङ्गमा गणना नभए पनि समस्त ज्योतिर्लिङ्गहरूको शिरोभागका रूपमा 'शिरोभागस्वरूपेण शिवलिङ्गं तदस्ति हि' भन्दै शिवपुराणादि शास्त्रद्बारा समादर गरिएको श्रीपशुपतिनाथ नेपालमा रहनु र उनै राष्ट्रदेवद्बारा परिपालित र संरक्षित राष्ट्रको नागरिक हुन पाउनु हामी समस्त नेपालीका लागि अहोभाग्य एवम् गौरवको विषय हो । प्रस्तुत पौराणिक साक्ष्य-उद्धरणले पशुपतिनाथको महिमा, गरिमा, सर्वोच्चता, सर्वश्रेष्ठता तथा सर्वमान्यतालाई प्रमाणीकरण गरेको छ ।

चौसट्ठी कला, चौसठ्ठी योगिनी, चौसठ्ठी तन्त्र र चौसठ्ठी संस्कृत व्याकरणका वर्णहरूसँग अन्तर्सम्बन्धित रहस्यमूलक चतु:षष्टी ज्योतिर्लिङ्गहरूद्बारा परिवेष्टित महाज्योतिर्लिङ्ग श्रीपशुपतिनाथ समस्त ऊर्जाको केन्द्र हो भन्ने तथ्य विभिन्न वैदिक, तान्त्रिक, पौराणिक ग्रन्थहरूका सन्दर्भहरूले तथा आध्यात्मिक साधकको साधनाजन्य सिद्धि वा अपरोक्ष अनुभवले परिपुष्ट गर्दै आएको छ । राष्ट्रकल्याणको सामूहिक उद्देश्य बोकेर राष्ट्रवासी समस्त नेपालीको प्रतिनिधि बनेर सन्तको अन्तश्चेतनामा उद्बुद्ध क्षमायाचनाको शुभसङ्कल्पले आज पूर्णता प्राप्त गरेको छ ।

२०८२ चैत्र १५ गते बाबा पशुपतिनाथ र वाग्ववती गङ्गामाताको विशेष पूजा-अर्चना तथा महाआरतीसहित शुभारम्भ सभा-आयोजना गरिएको अनि १६ र १७ गते आदिलिङ्ग कुशेश्वरको क्षमापनपूजा सम्पन्न गरी यात्रारम्भ गरिएको बृहत्-पाशुपत परिक्रमा आज ०८३-वैशाख २७ गते बैयालिसौँ दिनमा आएर ६४ सिद्धलिङ्गको दर्शन तथा रूद्राभिषेक गर्न सफल भएको छ र वैशाख-२८ गते पशुपतिको प्रियबार सोमबारका दिन प्रात:कालदेखि नै चतुष्षष्टी ज्योतिर्लिङ्गका नाममा रुद्री, चण्डी , हवन आदि धार्मिक अनुष्ठानका साथै पशुपतिनाथको विशेष पूजाहित गङ्गामहाआरती पूर्वक पाशुपत परिक्रमाका पूर्ण पदयात्रीको दर्शन सन्त-महात्माका करकमलबाटबाट प्राप्त हुने आशीर्वाद तथा महाप्रसाद-ग्रहणका लागि पशुपति, शंकराचार्य मठमा समुपस्थित हुन समस्त महानुभावलाई बृहत् पाशुपत पदयात्रा मूल आयोजक समितिका तर्फबाट सादर प्रार्थना छ! ॐ नम: शिवाय !

हर हर महादेव ! जय श्रीपशुपतिनाथ !

हाम्रो विद्यालय शिक्षामा अंग्रेजी, गणित र विज्ञानलाई अत्यधिक प्राथमिकता दिइने चलन पहिले देखिकै हो। यी विषयले मानिसलाई पेशागत रूपमा सक्षम बनाउने भएकोले ती विषयहरुको महत्व उच्च छ । अझ, गणित र विज्ञान भनेको त मानव सभ्यता विकासको मेरुदण्ड नै हो भन्दा फरक पर्दैन । तर जहाँसम्म साहित्यको प्रश्न छ– मानिसलाई सही अर्थमा मानिस बनाउने शक्ति भने साहित्यमै निहित हुन्छ।

साहित्यले जीवनका जटिल पक्ष बुझ्न, समाजका संरचना पहिचान गर्न, मानवीय पीडा र सौन्दर्य महसुस गर्न र आत्म–अन्वेषण गर्न प्रेरित गर्छ। यही कारणले विद्यालय पाठ्यक्रममा साहित्यलाई पनि उच्च महत्वमा राखिनु अत्यावश्यक छ, तर पठन-पाठन व्यवहारमा साहित्यको उपस्थिति अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, साहित्यिक धरोहर अत्यन्त समृद्ध छ। लेखनाथ पौड्यालका ऋतु विचार र सत्य–सन्देश जस्ता कविताहरूले प्रकृति, नैतिकता र जीवनदर्शनलाई सरल तर गहिरो ढंगले प्रस्तुत गर्छन्। यस्ता कृतिहरू विद्यार्थीलाई केवल भाषा सिकाउने माध्यम होइनन्; यी कविताले प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, समयको चक्र, सत्यको मूल्य र मानवीय कर्तव्यबोध जस्ता विषयहरू जीवनभरका लागि मनमा रोपिदिन्छन्।

तर यति महत्वपूर्ण कृतिहरू विद्यालय पाठ्यक्रममा पर्याप्त रूपमा समावेश नहुनु साहित्यप्रतिको बेवास्ताको उदाहरण हो। त्यस्तै, महाकवि देवकोटाका बाल–कविताहरू सरल, रमाइला र बाल–मनोविज्ञानअनुसार अत्यन्त प्रभावकारी छन्। यस्ता कविताहरूले बाल–मस्तिष्कमा भाषा, लय, कल्पनाशक्ति र संवेदनशीलता विकास गराउने अद्भुत क्षमता राख्छन्, तर विद्यालयमा देवकोटाका बाल–कविताहरू थोरै मात्र पढाइ हुनु दुर्भाग्यपूर्ण छ। साहित्यिक सम्पदाको यस्तो अवमूल्यनले विद्यार्थीको भावनात्मक र बौद्धिक विकासमा बाधा पुर्‍याउँछ।

विद्यालयका पाठ्यक्रममा भाषा र व्याकरणलाई अत्यधिक जटिल बनाएर पढाउने चलन पनि साहित्यप्रतिको रुचि घटाउने अर्को कारण हो। व्याकरणका जटिल नियम बुझ्दै नबुझी रटेर केही फाइदा हुँदैन। समासका कति प्रकार हुन्छन्, परिभाषा के हो, कुन नियम कहाँ लागू हुन्छ– यी सबै कुरालाई अत्यधिक जोड दिँदा विद्यार्थी भाषा सिक्ने होइन, भाषा बाट डराउने बन्छन्। व्याकरणलाई सामान्य जानकारीको स्तरमा सीमित राखेर भाषालाई अभिव्यक्तिको अभ्यासमा केन्द्रित गरिनु आवश्यक छ। विद्यार्थीले लेख्ने, बोल्ने, तर्क गर्ने, विश्लेषण गर्ने र समालोचनात्मक दृष्टिकोण सहित विचार व्यक्त गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ। तर अभ्यासको नाममा फेरि एकाएक जटिल बनाइदिनु पनि हुँदैन; सिकाइ क्रमशः, सहज र अनुभव–आधारित हुनुपर्छ। यस्तो अभिव्यक्ति–कला विकास गर्न चेतनामा निरन्तर केही निवेश चाहिन्छ, र त्यो निवेश साहित्य पढ्ने बानीले नै दिन्छ।

आजकल “घोक्नु राम्रो होइन” भन्ने धारणा अत्यधिक फैलिएको छ। बुझेर पढ्नु महत्त्वपूर्ण छ– यो सत्य हो। तर यसै बहानामा कण्ठस्थ गर्ने अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा नकार्नु गलत हुन्छ। केही साहित्यिक कृतिहरू कण्ठस्थ गर्नु अनिवार्य हुन्छ, किनकि कण्ठस्थ कविताले दिमागमा दीर्घकालीन न्यूरोलोजिकल कनेक्शन बनाउँछ। जब विद्यार्थीले कविता कण्ठस्थ गर्छ, उनीहरूको स्मरणशक्ति, भाषिक लय, भावनात्मक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचान मजबुत बन्छ। जीवनका कठिन क्षणहरूमा पनि कण्ठस्थ कविता मनमा झल्किन्छ र मार्गदर्शन दिन सक्छ। उदाहरणका लागि, लेखनाथका “सत्य–सन्देश” जस्ता कविताहरूले सत्य, कर्तव्य र नैतिकताको मूल्य जीवनभर सम्झाइरहन्छन्। त्यसैले “घोक्नु गलत” भन्ने एकपक्षीय धारणा भन्दा “बुझेर घोक्नु” भन्ने सन्तुलित दृष्टिकोण आवश्यक छ।

साहित्यले व्यक्तित्व विकासमा पार्ने प्रभाव केवल भावनात्मक वा सांस्कृतिक तहमा सीमित हुँदैन; यसले न्यूरोलोजिकल स्तरमै दिमागलाई सक्रिय बनाउँछ। साहित्य पढ्दा दिमागका भाषिक क्षेत्र मात्र होइन, कल्पनाशक्ति, सहानुभूति, विश्लेषण, स्मरणशक्ति र भावनात्मक प्रसंस्करणसँग सम्बन्धित क्षेत्रहरू एकसाथ सक्रिय हुन्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा बौद्धिक क्षमता, निर्णय–क्षमता र सामाजिक संवेदनशीलता बढाउँछ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन् कि कथा पढ्दा दिमागले वास्तविक अनुभवजस्तै प्रतिक्रिया दिन्छ, जसले सहानुभूति र सामाजिक बुझाइलाई गहिरो बनाउँछ। यसरी हेर्दा साहित्य केवल मनोरञ्जन होइन– यो मानसिक व्यायाम, भावनात्मक उपचार र बौद्धिक विस्तारको माध्यम हो।

यससँगै इतिहास, भूगोल, समाज, मानव सभ्यता, दर्शनजस्ता विषयहरूको अध्ययन पनि अत्यावश्यक छ। यी विषयहरूले मानिसलाई समय, स्थान, समाज र मानव विकासको यात्रा बुझ्न मद्दत गर्छन्। यदि गणित र विज्ञानलाई मात्र केन्द्रमा राखियो भने मानिस केवल कार्य–यन्त्रजस्तै बन्छ– सक्षम तर संवेदनाहीन। मान्छे हुनका लागि विविध ज्ञान, फराकिलो दृष्टिकोण, समालोचनात्मक सोच, सांस्कृतिक चेतना र मानवीयता आवश्यक हुन्छ। व्यक्तित्व विकासका लागि सकारात्मक सोच, पूर्वाग्रह-रहित, निष्पक्ष दृष्टिकोण, सहानुभूति र विवेक पनि सिकाउनुपर्छ, र यी सबै गुणहरूको मूल स्रोत साहित्य र मानविकी विषयहरू नै हुन्।

विद्यालय शिक्षाको उद्देश्य केवल परीक्षा पास गराउने होइन; जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्षम, संवेदनशील, विवेकी र जिम्मेवार नागरिक तयार गर्नु हो। विज्ञानले तथ्य दिन्छ, गणितले तर्क दिन्छ, अंग्रेजीले विश्वसँग जोड्छ– तर साहित्यले यी सबैलाई अर्थ दिन्छ। साहित्यले नैतिकता, मानवीयता, सौन्दर्यबोध, सहानुभूति र आत्म–अन्वेषण सिकाउँछ र मानिसको चेतना, संवेदना, मूल्यबोध र व्यक्तित्वलाई जरा–जरा सम्म रूपान्तरण गर्छ । त्यसैले विद्यालय पाठ्यक्रममा साहित्यलाई केन्द्रमा राखेर लेखनाथ, देवकोटा, सम, भूपी, माधवप्रसाद घिमिरे, गुरु प्रसाद मैनाली, झमक घिमिरे जस्ता स्रष्टाहरूका कृतिहरू व्यापक रूपमा समावेश गर्नुपर्छ जसले गर्दा विद्यार्थीले साहित्यसँग गहिरो सम्बन्ध बनाउने वातावरण सिर्जना हुन्छ, जसले उनीहरूको सोच, व्यवहार र जीवनदृष्टिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ।

तर यसो भन्दै गर्दा, यो पंक्तिकार साहित्य पठन-पाठनलाई कठिन र परिश्रमयुक्त सिकाइको वस्तु बनाउनु पर्छ भन्ने पक्षमा चाहिं छैन । साहित्यिक अभ्यासलाई परिक्षा उत्तीर्ण गर्न कठिन र अनावश्यक रुपमा जटिल बनाउनु हुँदैन । सरल र सरस तरिकाले जीवन र जगतलाई बुझ्ने मौकाको रुपमा साहित्यलाई पाठ्यक्रममा पस्किनु पर्छ ।

अन्ततः, साहित्य केवल विषय होइन– यो जीवन बुझ्ने कला हो। त्यसैले, नागरिकलाई संवेदनशील, विवेकी, सृजनशील र मानवीय बनाउने दिशामा अगाडि बढ्दा साहित्यलाई केन्द्रमा राखेर शिक्षाको संरचना पुनःपरिकल्पना गर्न सके मात्र समग्र व्यक्तित्व विकास सम्भव हुन्छ।

नेपाल प्रकृतिले उदारतापूर्वक वरदान प्रदान गरेको एक अनुपम भूमि हो। नेपालमा हिमाल, पहाड र तराईको त्रिवेणी मिलनले अद्वितीय भौगोलिक संरचना निर्माण गरेको छ। उत्तरतर्फ आकाश छुने हिमश्रृंखलाहरू, मध्यभागका हरिया पहाडी भू–भागहरू तथा दक्षिणका उर्वर मैदानहरूले नेपालको भूगोललाई विविधतामय मात्र नभई जीवन्त बनाएका छन्।

यहाँको जैविक विविधता, जलवायुको परिवर्तनशीलता, वनस्पति र जीवजन्तुको समृद्ध उपस्थिति विश्वमै दुर्लभ मानिन्छ। प्रकृतिको यो समृद्धि केवल सौन्दर्यको विषय मात्र होइन, यसले यहाँका नागरिकहरूको जीवनशैली, संस्कृति र अर्थतन्त्रलाई समेत गहिरो रूपमा प्रभाव पार्दछ। हिमालको सुन्दरता, पहाडको हरियाली र तराईको उर्वरता मिलेर नेपाललाई प्राकृतिक स्वर्गका रूपमा स्थापित गर्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि यो भूमि केवल जन्मभूमि मात्र नभई आत्माको आधार हो। संसारका विकसित मुलुकहरूमा बसोबास गरे पनि नेपालका डाँडाकाँडा, खोलानाला र हिमालहरूको सम्झना उनीहरूको मनमा गहिरो रूपमा अंकित हुन्छ।

नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता केवल आँखाले देखिने दृश्य होइन, यो हृदयले महसुस गर्ने अनुभूति हो। नेपालको भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक सुन्दरता विश्वमञ्चमा सकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसले विदेशमा रहेका नेपालीहरूमा गौरव र स्वदेश फर्कने चाहनालाई थप प्रगाढ बनाउँछ।

नेपाल बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय समाजको उत्कृष्ट उदाहरण हो, जहाँ विभिन्न भाषा, परम्परा, रीतिरिवाज र जीवनशैलीहरूको सहअस्तित्व पाइन्छ। यहाँ बोलिने सयौँ भाषाहरू र मनाइने विविध चाडपर्वहरूले नेपालको सांस्कृतिक धरोहरलाई विश्वमै विशिष्ट बनाएका छन्। सामाजिक संरचनामा विविधता हुँदाहुँदै पनि नेपाली समाजमा एकता, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको भावना गहिरो रूपमा स्थापित छ। विभिन्न जाति, समुदाय र धर्मका मानिसहरू आपसी सम्मानका साथ सहजीवन बिताइरहेका छन्, जुन विश्वका लागि अनुकरणीय उदाहरण हो।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परालाई जोगाएर राखेका छन्, जसले उनीहरूलाई आफ्नो पहिचानसँग जोडेर राख्छ। नेपाली गीत, नृत्य, पर्व र संस्कारहरू विदेशमा पनि उत्तिकै उत्साहका साथ मनाइन्छन्। यस विविधतामा निहित एकता नै नेपालको वास्तविक शक्ति हो। यदि यसलाई सकारात्मक रूपमा प्रचार–प्रसार गर्न सकियो भने विदेशमा रहेका नेपालीहरूमा आफ्नो मौलिक पहिचानप्रति गर्व र स्वदेशसँगको भावनात्मक सम्बन्ध अझ मजबुत हुनेछ।

नेपाल विभिन्न जातजातिहरूको साझा घर हो, जहाँ प्रत्येक जातिको आफ्नै मौलिक संस्कृति, परम्परा र जीवनशैली रहेको छ। उदाहरणका लागि ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, भुजेल, गुरुङ, नेवार, थारू, लिम्बू, तामाङ, राईलगायतका समुदायहरूले नेपालको सामाजिक संरचनालाई समृद्ध बनाएका छन्। प्रत्येक जातिको आफ्नै भाषा, भेषभूषा, खानपान र संस्कार छन्, जसले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई अझ गहिरो र रोचक बनाउँछ। यिनै विविधताहरूले नेपाललाई सानो संसारभित्रको एउटा ठूलो संसार बनाएका छन्।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि यो जातीय विविधता आफ्नो पहिचानको अभिन्न अङ्ग हो। उनीहरूले आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई जोगाएर राख्दा नेपालको माटोसँगको सम्बन्ध अझ सुदृढ हुन्छ। यस विविधतालाई विभाजनका रूपमा नभई एकताको प्रतीकका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ। जब हामी सबै नेपाली एउटै राष्ट्रका नागरिक भएको भावना राख्छौँ, तब जातीय विविधता हाम्रो शक्ति बन्छ, कमजोरी होइन।

नेपाल धार्मिक सहिष्णुता र समन्वयको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यहाँ हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, किरात, इसाईलगायतका विभिन्न धर्मावलम्बीहरू आपसी सम्मानका साथ बसोबास गर्छन्। यहाँका मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद र चर्चहरू केवल पूजा–स्थल मात्र होइनन्, ती आपसी सद्भाव र सहिष्णुताका प्रतीक पनि हुन्। एउटै समाजमा विभिन्न धर्मका मानिसहरू मिलेर चाडपर्व मनाउने परम्परा नेपालमा विशेष रूपमा पाइन्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि यही सहिष्णुता र सद्भावको सन्देश विश्वभर फैलाइरहेका छन्। उनीहरूका लागि धर्म केवल आस्था मात्र नभई संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। यस धार्मिक विविधतालाई सकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दा नेपाल विश्वमा शान्ति, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

नेपालको संविधानले देशको विविधतालाई सम्मान गर्दै सबै नागरिकलाई समान अधिकार प्रदान गरेको छ। मौलिक हक, समावेशी नीति र समान अवसरका सिद्धान्तहरूले राष्ट्रलाई लोकतान्त्रिक र समावेशी बनाएका छन्। संविधानले भाषा, संस्कृति, धर्म र जातीय पहिचानको संरक्षण गर्न विशेष व्यवस्था गरेको छ, जसले देशको विविधतालाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्दछ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि यो संवैधानिक संरचना आशाको किरण हो। यसले उनीहरूलाई आफ्नो देशमा न्याय, समानता र अवसरको सुनिश्चितता भएको विश्वास दिलाउँछ।

नेपालीहरूको सरलता, आतिथ्य सत्कार र दयालु स्वभाव विश्वभर चर्चित छ। यहाँका मानिसहरू ‘अतिथि देवो भवः’ को भावनामा विश्वास गर्छन्, जसले नेपाललाई केवल भौगोलिक देश मात्र नभई भावनात्मक घर बनाउँछ। विदेशमा रहेका नेपालीहरू पनि यही मानवीय मूल्यहरूलाई साथमा लिएर अघि बढिरहेका छन्। मानवीय सम्बन्ध, सहयोग र सहानुभूति नै नेपाली समाजको वास्तविक शक्ति हो।

नेपालमा पछिल्लो समय राजनीतिक स्थायित्व र प्रशासनिक सुधारका प्रयासहरू तीव्र रूपमा अघि बढिरहेका छन्। सुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वका सिद्धान्तलाई संस्थागत गर्ने प्रयास भइरहेको छ, जसले देशलाई विकास र समृद्धिको मार्गमा अघि बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि यी परिवर्तनहरू आशा र विश्वासका संकेत हुन्।

यद्यपि, केही नकारात्मक टिप्पणीहरू तथा भ्रामक समाचारहरूले देशको छवि कमजोर बनाउन सक्छन्। यसकारण तथ्यमा आधारित, सकारात्मक र जिम्मेवार सञ्चार अत्यावश्यक छ। आमसञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवार प्रयोगले विदेशमा रहेका नेपालीहरूमा स्वदेशप्रति सम्मान, आस्था र विश्वास बढाउन सक्छ।

नेपालमा देखिएका सकारात्मक परिवर्तन, राजनीतिक स्थायित्वतर्फका प्रयास र प्रशासनिक सुधारले स्वदेश फर्किने प्रेरणा जगाएका छन्। म करिब नौ वर्षअघि क्यानडा पुगेको हुँ र हाल रेष्टुरेन्ट व्यवसायमा संलग्न छु। भौगोलिक दूरी भए पनि मेरो मन, भावना र आत्मा सधैँ नेपालमै केन्द्रित छ।

सन् २०२६ जनवरी ३१ मा स्वदेश फर्की मार्च ९ सम्म बस्दा नेपालको आर्थिक–सामाजिक परिवर्तन नजिकबाट अवलोकन गर्ने अवसर पाएँ। विशेषगरी रेष्टुरेन्ट, होटल तथा पर्यटन क्षेत्रमा बढ्दो उपभोगले बजार विस्तार र सेवा क्षेत्रको सम्भावना देखाएको छ। उपभोक्ताको खर्च गर्ने क्षमता बढ्दै गएको अनुभवले उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जनाका नयाँ अवसरहरू उजागर गरेको छ।

यद्यपि, पूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण अझै सुदृढ भइनसकेको देखिन्छ। यसका लागि पारदर्शी नीतिगत व्यवस्था, नियामक निकायको सुदृढता र कर प्रणालीको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक देखिन्छ। समग्रमा नेपाल लगानी र उद्यमका लागि सम्भावनायुक्त गन्तव्यका रूपमा उदाउँदै गएको छ।

“जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी” भन्ने भावनाले मेरो जीवनमा गहिरो अर्थ बोकेको छ। विदेशमा आर्जित अनुभव र सीपलाई मातृभूमिमा प्रयोग गर्ने दृढ संकल्प विकसित भएको छ। नेपाल केवल जन्मभूमि मात्र नभई ‘देवभूमि’का रूपमा परिचित पवित्र भूमि हो—भगवान बुद्धको जन्मस्थल, माता सीताको जन्मभूमि र ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको गौरव बोकेको देश।

नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, स्वच्छ वातावरण र सांस्कृतिक सम्पदाले यसलाई अद्वितीय बनाएको छ। संसारका जुनसुकै स्थानमा पुगे पनि नेपालको हिमश्रृंखला र हरियालीसँग तुलना गर्न सकिने दृश्य दुर्लभ छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूलाई स्वदेश फर्कन प्रेरित गर्नु आजको रणनीतिक आवश्यकता हो। राज्य, समाज, सञ्चार माध्यम र निजी क्षेत्रबीचको समन्वयले सकारात्मक वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ। उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र सफलताका कथाहरूले स्वदेशमै अवसर खोज्ने संस्कृतिलाई बलियो बनाउँछन्।

अन्ततः, मेरो सोच, भावना र आकांक्षा नेपालप्रति केन्द्रित छन्। स्वदेश फर्केर आफ्नो ज्ञान, सीप र अनुभवमार्फत राष्ट्र निर्माणमा योगदान पुर्‍याउनु मेरो दीर्घकालीन लक्ष्य हो। नेपालको सकारात्मक रूपान्तरण र सुदृढ हुँदै गएको प्रशासनिक संरचनाले स्वदेशप्रति पुनः आकर्षण सिर्जना गरेको छ। विदेशमा आर्जित ज्ञानलाई मातृभूमिको समृद्धिमा रूपान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

मोरङ मिक्लाजुङकी मगर हाल क्यानडामा बसोबास गर्दै आएकी छन्।

सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय

बुद्धं शरणं गच्छामि ।

विश्वका मानवसमुदायलाई चेतनाको ज्योतिद्वारा जगाउने देश हो नेपाल । आध्यात्मिक चिन्तनको विकासद्वारा मानव जीवन सजाउने देश हो नेपाल!सृष्टिको आदिमकालदेखि नै वेदमन्त्र तथा शान्तिपाठ घन्काउने देश हो नेपाल । मानवमात्रलाई आफ्नो कर्तव्यबोधको नैतिक पाठ पढाउने गुरुदेश हो नेपाल । हिमालयको काखमा विराजमान ज्ञानभूमि, पावनभूमि, शान्तिभूमि, साधनाभूमि, तपोभूमि , देवभूमि आदिका रूपमा विश्वसामु सुपरिचित छ,सम्मानित र सुप्रतिष्ठित छ नेपाल ।

ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि, महात्मा तथा दिव्यात्माहरूको साधनाभूमिका रूपमा विश्वविख्यात छ यो देश ; वस्तुतः जीवनका शाश्वत रहस्यहरू खोतलेर मानवजीवन सार्थक बनाउनका लागि महत्त्वपूर्ण पावनस्थल हो नेपाल । पौराणिक महिमाले भरिपूर्ण, ऐतिहासिक गरिमाले परिपूर्ण, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले ओजपूर्ण यसदेशले सभ्यताको आदिमकालदेखि न‌ै त्यस्ता सपुतहरूलाई जन्माएको छ ; जसका कारण विश्वसामु हिमाली राष्ट्रका रूपमा स्वत:स्थापित बनेको छ नेपाल!

वाल्मीकि, विश्वामित्र, व्यास, पाणिनि, वशिष्ठ, अगस्त्य, लोमश, च्यवन, ऋष्षशृङ्ग आदि ऋषिमहर्षिको साधनास्थल, नेमुनि तथा राजर्षि जनकको शासनस्थल , जगज्जननी सीता माताको जन्मस्थल अनि विष्णु भगवानको नवौँ अवतार मानिने भगवान गौतम बुद्धको अवतारस्थल बन्ने सौभाग्य पाएको पुण्य देवस्थल हो नेपाल । अनेकौँ पुण्यात्मा महात्मा तथा दिव्यात्माहरूको पादार्पणस्थल तथा पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, सीता, पार्वती आदि देवीदेवताको निवासस्थल बनेको स्वयंमा एउटा अनुपम तीर्थस्थल हो नेपाल ।

पौराणिक महिमाले भरिपूर्ण, ऐतिहासिक गरिमाले परिपूर्ण, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले ओजपूर्ण देश हो नेपाल । यसले सभ्यताको आदिमकालदेखि नै त्यस्ता विभूतिहरूको साथ पाएको छ ; त्यस्ता सपुतहरूलाई जन्माएक‍ो छ , जसका कारण विश्वसामु स्वतःसथापित बनेको छ नेपाल । एकातर्फ विश्वकै शिरका रूपमा सर्वोच्च शिखर सगरमाथालाई अँगाल्न पाएर विश्वकै उचाइमा चुलिएको छ नेपाल ।

अर्कातर्फ यहाँ अवतीर्ण दिव्यात्मा महात्माहरूको चिन्तनद्वारा प्रस्फुटित ज्ञानचेतनाले विश्वकै मनमस्तिष्कलाई घच्घच्याइ रहेको देश हो नेपाल । भोगमा होइन योगमा सुख छ भन्दै अति भौतिकवादमा होइन अध्यात्ममा चुर्लुम्म डुबुल्की मार्न सिकाउने देश हो नेपाल । जसको प्रशंसा यतिबेला विश्वले नै गरिरहेकाले धेरै शब्द-खपतकै आवश्यकता नराख्ने स्वयंप्रकाशशील देश हो नेपाल ।

आज हामी त्यस्तो महत्त्वपूर्ण क्षणको स्मरण गरिरहेका छौँ, हामी नेपालीले मात्र होइन यतिबेला विश्व नै हिमाल/नेपालतर्फ फर्किएर दुईहात जोडी विश्वशान्तिका लागि प्रार्थना गरिरहेको छ, पुरै विश्वले नेपाल सम्झिरहेको छ,श्रद्धा आस्थाले भरिएको छ,नतमस्तक बनिरहेको छ। विश्वलाई नै आफूतर्फ आकर्षित पार्न सक्ने अद्भूत ज्ञानात्मक चुम्बकीय सामर्थ्य भएका विश्वका पथप्रदर्शक महामानव जगद्गुरु भगवान गौतमबुद्धको जन्मदिन!

आज २५७०आौँ बुद्धजयन्ती! आज हाम्रालागि राष्ट्रिय गौरवको पर्व हो, अझ महोत्सव नै हो। आज विश्वका करोडौँ बौद्धधर्मावलम्वीका लागि मात्र होइन अपितु विश्वकै लागि विशेष दिन हो , आज साँच्चै भन्ने हो भने मानवमात्रका लागि ´स्वतन्त्रतादिवस` तथा ´विश्वशान्ति-दिवस` नै हो। वैशाखपूर्णिमाको तिथिमा आजभन्दा २५७० वर्षपूर्व (ई.पू.५६३) नेपालको लुम्विनीमा राजा शुद्धोदन(पिता) र रानी मायादेवी (माता मायावती) को पुत्रत्नका रूपमा राजकुमार सिद्धार्थ गौतमको जन्म भएको हो ।

जन्मिएको हप्तादिनमै आमालाई गुमाएका सिद्धार्थ सौतेनीमाता प्रजावतीको वात्सल्यमा हुर्कन्छन् । त्यस समयका ख्यातिप्राप्त ज्योतिर्विद्ले उनको जन्मकुण्डली अध्ययन गरेर कि अविजेय चक्रवर्ती राजा बन्ने कि त महान् योगी (साधु-महात्मा) बन्ने विलक्षण योग परेको छ , जे भएपनि विश्वविख्यात हुने भविष्यवाणी गरेकाले उनका पिता शुद्धोदन आफ्नो राज्यको राजकुमार सिद्धार्थ पराक्रमी राजा बनोस् भन्ने चाहन्थे, त्यसैले उनी राजकुमारका अगाडि मनोरञ्जन र भोगविलासका सुन्दर सामग्रीमात्र राखिदिन्थे र मनमा खिन्नता तथा विरक्ति जगाउने कुनैपनि व्यक्ति वस्तु र सामग्री सकेसम्म उनको सामुमै नपरोस् भन्ने कुरामा विशेष निगरानी राख्थे!

आफ्नो छोराको चञ्चल स्वभावभन्दा पनि शान्त स्वभावले उनी वारम्वार झस्किन पुग्थे। आफ्नो छोरो संसारमै रमाओस् भनेर अत्यन्त रूपवती कन्या यशोधरा (दण्डपाणिकी सुपुत्री) सँग १६ वर्षकै उमेरमा उनको विवाह गराइदिन्छन् , जसबाट सिद्धार्थको पुत्र जन्मिन्छन् । चन्द्रमाको प्रकाशलाई राहुले ढाकिदिएझैँ आफ्नो ज्ञानज्योति प्राप्तिका लागि बाधक बन्ने ठानेरै उनले छोराको नाम नै राहुल राखिदिन्छन् ।

रूपवती श्रीमती र पुत्ररत्न पाएर पनि राजकुमार सिद्धार्थ अलिकति पनि रमाउन सक्दैनन्,उनलाई भोगको इच्छा नै छैन केवल ज्ञानको भोकले सताइरहन्छ । सांसारिक दुःखलाई राम्ररी हृदयङ्गम गरेका उनी सर्वथा दुःखनिवृत्ति गर्ने महान् उद्देश्य बोकेर वालक छोरा, तरुणी श्रीमती र राजकीय वैभवलाई चटक्कै भुलेर मध्यरातमा घरबाट जङ्गलतर्फ लाग्छन् । गृहत्यागका यसबेला उनी मात्र २९ वर्ष पुगेका थिए ।

जङ्गलमा उनी सुरुसुरुमा पानीसमेत नपिई निराहार घनघोर तपस्या गर्न पुग्छन्, कठोर तपस्याबाट समेत उनले ज्ञान प्राप्त गर्न नसकेपछि ´अति सर्वत्र वर्जयेत्` भन्ने मान्यतालाई आत्मसाथ गर्दै अतिवादलाई त्यागेर मध्यमार्गी बन्ने निश्चयका साथ अन्न ग्रहण गर्दै चिन्तनलाई निरन्तरता दिने निर्णयमा पुग्छन् । उनको कठोर तपस्याबाट प्रभावित बनी उनको अनुयायी बनेका शिष्यहरूपनि अन्नग्रहणपश्चात् उनलाई विश्वास गर्न नसकेर छाड्न पुगेपनि उनी अविचलित रूपमा एक्लै चिन्तन गर्दै अघि बढ्छन् र अन्ततोगत्वा ७ वर्षको तपस्यापश्चात् ३६ वर्षको उमेर तथा ई.पू.५२८- वैशाखपूर्णिमाकै दिन ज्ञान (बुद्धत्व) प्राप्त गर्न सफल हुन्छन् र उनी बुद्ध बन्छन् ।

सिद्धार्थ गौतम आफू बुद्ध बनेपछि चुप लागेर बस्दैनन् । त्यसपछि उनी आफ्नो उमेरको ८० वर्षसम्मको आयुमा ´बहुजनहिताय बहुजनसुखाय` लाई आफ्नो जीवनको आदर्श बनाई देशदेशान्तर पुगेर आफूले पाएको ज्ञान बाँड्न थाल्छन् । उनको ज्ञानले तत्कालीन राजामहाराजादेखि लिएर विद्वान् सम्म र महाजनदेखि लिएर सामान्यजन सम्म लाभान्वित हुन पुग्छन् । त्यसैले त उनको सान्निध्य पाएका सबै नै हजारौँको सङ्ख्यामा उनका अनुयायी तथा शिष्य बन्न थाल्छन् ।

३६ वर्षदेखि ८० वर्षको उमेरसम्ममा उनी ८४ हजारपटक उपदेश/प्रवचन गर्छन् जुन प्रवचन/उपदेशहरू ´विनय-सुत्त-अभिधम्म-पिटक` आदि ग्रन्थहरूमा आजपनि सुरक्षित छन् ।

बुद्धको जीवनमा लाग्ने गरेको मुख्य आरोप भनेकै श्रीमती र छोरा छाडेर हिँड्ने भगौडा भन्ने छ। वस्तुत: यो त झिङ्गाको टाउकोजत्रो सानो मस्तिष्कको उपजमात्र ह‍ो । लोककल्याणको महान् लक्ष्य तथा विराट-चेतना बोकेर अघि बढेका बुद्धलाई त्यति सामान्य प्रपञ्चले के छेक्न सक्थ्यो र ? उनले श्रीमती र छोरामात्रै कहाँ छाडेका हुन् र अपितु राजकीय वैभवयुक्त सारा सुखसुविधा , मानप्रतिष्ठा , रवाफ, घमण्ड, अहङ्कारको प्रतीक राजगद्दी सबै त्यागिदिएका हुन्।

वस्तुतःमहान् उद्देश्य लिएर अघि बढ्ने व्यक्ति कहिल्यै घिसिडपिसिडमा अलमलिँदैन पनि । अतः वैश्विक तथा सामाजिक हितका लागि गौतमबुद्धले वैयक्तिक स्वार्थलाई तिलाञ्जलि दिएका हुन्, त्यही त्याग र तपस्या कै कारण आज विश्व लाभान्वित बनेको छ र उनी लाइट अफ एशियामात्र होइन विश्वकै ज्योति बनेर जगमगाइ रहेका छन्। मानवमात्रका लागि महामानव बनेका छन् , वन्दनीय , पूजनीय एवम् स्मरणीय भएर जनजनका हृदयलाई आफ्नो घर/दरवार/निवास बनाएर आसीन छन्। सर्वपूज्य र सर्वसम्मानित भएर ´स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते` तथा ´विद्वान् भुवो भूषणम्` जस्ता संस्कृतका सूक्तिहरू सार्थक भएका छन्।

उनको त्यतिबेलाको साहसीपूर्ण त्याग कै कारणले उनी भगवान गौतम बुद्धका रूपमा समाद्रित तथा सम्पूजित भएका हुन् र हामी नेपाली पनि उनको ज्ञानबाट प्रत्यक्ष लाभ लिन नसकेपनि (ज्ञानमा हाम्रो रुचि नै जाग्न सकेन ?) गौतमबुद्धको देशका नागरिकका रूपमा परिचित हुने अवसर पाएका छौँ । पछि उनले छोडेर आएका श्रीमती यशोधरा र छोरा राहुलसमेत बुद्धदर्शनबाट प्रभावित भई उनकै शिष्यत्वग्रहण गरी भिक्षु भएका छन् तर हामी फेरि त्यही कुरालाई लिएर कतै विरोधका लागि नै विरोध त गरिरहेका छैनौँ ? हामीमा चेतनाको ज्योति जाग्ने कहिले हो र हामी बुद्धु बन्न छाडेर बुद्ध बन्ने कहिले हो ?

भगवान् बुद्धका दृष्टिमा पनि कृष्णकै ´दुखालयमशाश्वतम्` (गीता) झैँ यो संसार दुःखमय र अनित्य छ । बाह्य तथा आन्तरिक जगत्का सबै स्थूलसूक्ष्म पदार्थहरू नाशवान् छन्, अनित्य छन्, क्षणक्षणमा परिवर्तनशील छन् । यसलाई हेर्दा ज्ञानमात्र शाश्वत तथा एउटै हुने रहेछ, चाहे त्यो गीताको उपदेश होस् चाहे ´नेति नेति` , ´नेह नानास्ति किञ्चन`आदि उपनिषद्का आदेश होस् वा ´सर्वम् दुःखम् ,सर्वम् क्षणिकम् , सर्वमनित्यम्` बुद्धको सन्देश होस् , सबैमा समानता छ , एकरूपता छ। हिन्दुसंस्कृतिमा हुर्किएका र वैदिक दर्शनलाई गहिरिएर अध्ययन गरेका ( गुरु विश्वामित्रसँग बुद्धले उपनिषद पढेका थिए भन्ने प्रमाण पाइने ) बुद्धमा संसारको दुःखमयता तथा मिथ्यात्वप्रतिपादक वैदिकदर्शन तथा उपनिषद्चिन्तनको स्पष्ट प्रभाव पनि परेको देखिन्छ भन्न कुनै हिच्किचाहट गरिरहनु पर्ने देखिँदैन ।

यद्यपि बुद्धको दर्शन अनीश्वरवादी नै हो जसले गर्दा नास्तिक दर्शनका रूपा गणना गरिन्छ । उपनिषदले आत्मवादको सिद्धिमा जोड दिएको छ भने बुद्धले अनात्मवादको अडान लिएका छन् यही नै यी दुईथरीको लडाइँ हो । उपनिषददर्शनले ´ सर्वं खल्विदं ब्रह्म`( जे जति छन् ती सबै ब्रह्म/आत्मा नै हो ) भन्ने निष्कर्ष निकालेको छ भने बौद्धदर्शनले पनि ´सर्वम् शून्यम्`(जे जति छ ती सबै शून्य छन्) भन्ने निष्कर्ष निकालेको छ । त्यसैले चिन्तनको शैलीमा केही मतमतान्तर तथा केही मार्गान्तर अवश्य हुन्छ नै तर वस्तुतःसूक्ष्म विश्लेषण गर्दै जाँदा दर्शन दर्शनका बीच आपसी समन्वय छ ।

त्यसैले दर्शन दर्शनका बीचको लडाइँ जे देखिन्छ त्यो त केवल ´ म कुटेजस्तो गर्छु तँ रोएजस्तो गर है` भनेझैँ मात्र हो भन्ने लेखकीय अभिमत रहेकोछ। संसारमा दुःख छ, दुःखको कारण छ, दुःख हटाउने उपाय पनि छ भन्ने बुद्धको सिद्धान्त कपिलको साङ्ख्यदर्शनसँग समेत सामीप्य राख्दछ , त्यसैले पौरस्त्य चेतनाद्वारा परिपोषित बुद्धचिन्तन तथा बौद्धदर्शन पौरस्त्य दर्शनक्षेत्रमा अग्रणी अग्रणी दर्शनका रूपमा स्थापित छ ! समग्रमा दार्शनिक क्षेत्रमा बुद्धले क्षणिकवाद, अनात्मवाद , प्रतीत्यसमुत्पादजस्ता मुख्य सिद्धान्तको प्रतिपादन गरेका छन् , जुन दार्शनिक चिन्तनको ऊहापोह विश्लेषण यहाँ असम्भवप्राय: भएकाले यति सङ्केतमात्र पर्याप्त हुन आउँछ ।

सामाजिक दृष्टिले गौतमबुद्धलाई नियाल्दा उनी तत्कालीन समाजमा विद्यमान बेथिति र विसङ्गतिको निर्मूल गरी स्वस्थ,समुन्नत समतामूलक समाज निर्माणको चाहना बोकेका सुधारवादी अभियन्ताका रूपमा चिनिन्छन् । समाजमा विद्यमान लैङ्गिक तथा जातीय भेदभावलाई उनले हटाउन चाहेका छन्, त्यसको प्रमाणका रूपमा उनीद्वारा स्थापित भिक्षुसङ्गठन/संघ लैङ्गिक तथा जातीय विभेदमुक्त संघका रूपमा चिनिएको छ, त्यहाँ उनले सबै जातिका नरनारीलाई समान रूपमा प्रवेश दिएका छन् , कुनै भेदभावविना आफ्नो शिष्यका रूपमा दीक्षा दिएर भिक्षु बनाएका छन्। त्यसैगरी संघमा आपसी मैत्रीपूर्ण समान व्यवहार गर्न सिकाएका छन् ।

त्यसैगरी आर्थिक दृष्टिले पनि उनी साम्यवादी चिन्तकका रूपमा चिनिएका छन् । आफ्नो संघमा रहेका भिक्षुहरूको लाउने वस्त्र,खाने र भिक्षा लिने पात्र बाहेक सबै संघकै सम्पत्ति रहने व्यवस्था मिलाएकाले उनी साम्यवादका पक्षपोषक प्रथम अभियन्ताका रूपमा चिनिएका छन् र उनक‌ै साम्यवादी दर्शनबाट अनुप्राणित रहेर तत्कालीन वैशाली राज्य आदर्श गणराज्यका रूपमा स्थापित देखिन्छ ।

नैतिकताका दृष्टिले समेत बुद्धको योगदान महत्त्वपूर्ण छ । नैतिक आचरणका माध्यमले समाजलाई सुसंस्कृत एवम् अनुशासित बनाउन चाहेका छन् । त्रिपिटकमा ´सिगालोवाद सुत्त` का नामले चिनिने उपदेश नै बुद्धले देखाएका आचारशास्त्र वा विनयनियम हो ।

प्रात:कालमा उठेर ६ दिशालाई नमन गर्ने परम्परालाई समेत उनले मानवीय जीवनसँग जोडेर पुनर्व्याख्या गरेका छन् अर्थात् कर्तव्यबोधको शिक्षा प्रदान गरेका छन्-

१.पूर्वदिशा=मातापिता ,

२.दक्षिणदिशा=आचार्यगुरु,

३.पश्चिमदिशा=स्त्रीपुत्रादि ,

४.उत्तरदिशा =मित्र अमात्य,

५.अधो भाग=सेवक कर्मचारी,

६.ऊर्ध्वभाग=साधुसन्त महात्मा ।

यसप्रकार ६ दिशामा जीवनका सहयोगी मनुष्यलाई लिएर कर्तव्य पालना गर्नु पर्ने मीठो नैतिकताको पाठ पढाएका छन्। यसप्रकार संघका भिक्षु र समाजका गृहस्थ सबैका लागि उनले विशेष कर्तव्यको उपदेश गरेका छन् त्यसैले उनी नीतिवादी चिन्तकका रूपमा पनि चिनिन्छन्।

राज्यसम्बन्धका दृष्टिले पनि भगवान् गौतमको विचार अनुसरणीय छ । उनी प्रजतन्त्रवादी , जनतान्त्रिक अभियन्ताका रूपमा चिनिन्छन् । राष्ट्रिय विपद तथा महामारी आदिबाट राज्यले बहुमतको कदर गर्नुपर्ने विचार राखेका छन्। सफल तथा अजेय राज्य हुनका लागि निम्नानुसार ७ सूत्रहरू (गुणहरू) को पालना गर्नुपर्ने विचार राखेका छन् ।

जुन आज पनि जुनसुकै राष्ट्का लागि अनुसरणीय छन् -

१.राष्ट्र सञ्चालक संसद/सरकार एकत्रित भएर सामूहिक छलफलबाट निर्णय गर्नु ,

२.सामूहिक निर्णय अनुसार कार्यान्वयन गर्नु ,

३.कानून तथा विधानलाई मानेर अघि बढ्नु ,

४. वृद्ध-वृद्धा तथा बुझ्रुक/विज्ञजनलाई समुचित सम्मान गर्नु ,

५.स्त्रीजातिप्रति अपराध/अन्याय (नारीहिंसा) नगर्नु ,

६.जातीय धर्म तथा स्थानीय रीतिरिवाजको पालना गर्नु,

७.साधुसन्त,धर्माचार्य,गुरुहरूको सुरक्षा तथा सम्मानका लागि उचित प्रबन्ध मिलाउनु ।

[स्रोत-महामानव- पृ०४९; राहूल साङ्कृत्यायन]

यसप्रकार राज(क्षत्रीय)कुलमा जन्म लिएका राजकुमार सिद्धार्थ गौतम राजकाज त्यागेर जङ्गल छिरी तपश्चर्याबाट बुद्ध बनेपनि राज्यसञ्चालनका बारेमा ज्ञाता तथा कुशल राजनीतिज्ञका रूपमा चिनिन्छन्! त्यसैले राजनीतक क्षेत्रमा प्रजातान्त्रिक गणराज्य बुद्धका लागि प्रिय देखिन्छ र प्रस्तुत सफलराज्यका सूत्रहरूको प्रतिपादनबाटै पनि उनको राजनीतिक क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान देखिन्छ ।

धार्मिकदृष्टिले नियाल्दा बुद्ध भगवान् सबै धर्ममा समभाव राख्छन् , छुट्टै धर्मको स्थापना गर्नु बुद्धको उद्देश्य र लक्ष्य केही पनि देखिदैन । उनले आफ्नो धर्मलाई सनातन धर्म नै मानेका छन् र भनेका पनि छन्- ´एष धम्मो सनातनः।` पछि गएर उनका केही अनुयायीले बुद्धलाई बौद्धधर्मका प्रतिपादकका रूपमा ग्रहण गरिदिएका हुन् अझ ´आपसमा फुटाऊ र राज गर`को नीति लिएर अघि बढेको पाश्चात्त्य (विधर्मी) ले वैदिक सनातनधर्मबाट अलग्याउँनका लागि पृथक् धर्मका रूपमा धूर्ततापूर्ण व्याख्या गरिदियो। हामीले आफ्नो परम्परा, रीतिरिवाज के हो ? त्यसको विश्लेषण गरेनौँ , कुनै खोजी र अनुसन्धानमा लाग्न सकेनौँ , आफ्नो मूलस्रोत ग्रन्थहरूको अध्ययन अनुसन्धान गर्न सकेनौँ , अङ्ग्रेजी भाषामा विदेशीले जे जे भन्छ त्यसैलाई महामन्त्र मानेर घोक्न र बोल्न थाल्यौँ, कागले कान लग्यो भन्नासाथ आफ्नो कान छाम्नभन्दा कागको पछि दगुर्ने प्रवृत्तिले हामीलाई गाँज्दै लग्यो जसका कारण हामीले आफ्नै खुट्टामा वञ्चरो प्रहार गरेझैँ स्वकीय अस्तित्वलाई सङ्कटको घडीमा पुर्यायौँ। विधर्मी/विदेशीको छद्मनीति र चाललाई हामीले अझै बुझेका छैनौँ र बुझ्ने जमर्को पनि गरेका छैनौँ !

जसले गर्दा विदेशी आफ्नो नीतिमा सफल हुँदै गएको छ भने हामी निरन्तररूपमा असफल हुँदै गएका छौँ। जहाँ जन्मिएका गौतमबुद्धले सनातन धर्मलाई विश्वकै मानव धर्मका रूपमा विकास गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याए तर ठूलो विडम्बना - यही बुद्धको भूमिलाई विदेशीकै इसारामा धर्मविहीन राष्ट्रका रूपमा संविधानमै उल्लेख गर्यौँ! तथापि हामीले बत्तीमात्रै बालेर भएपनि वुद्धजयन्तीको कर्मकाण्ड निर्वाह गरिटोपलेकै छौँ ! ´छातीमाथि ढुङ्गा राखी हाँस्नु पर्या छ` भनेझैँ विदेशीको नाङ्गो हस्तक्षेप, दमन तथा उत्पीडनलाई चुपचाप सहेका छौँ तर पनि स्वतन्त्रता र शान्तिदिवसलाई एकैदिन भएपनि (दिवस भनेको दिन त हो नि भनेझैँ) मानिरहेका छौँ।

हामीले बुद्धले दिएको उपदेश के हो ? कहिल्यै चिन्तन गरेनौँ मात्र गौतम बुद्ध नेपालमा जन्मिएका हुन् भन्नेमात्र घोकिरह्यौँ त्यसैले बुद्धको दर्शन तथा वैचारिक हिसावले हामी विश्वमै पछि पर्दै गयौँ। सिद्धार्थ गौतम जन्मिएको, उनले बुद्धत्व हाँसिल गरेको र महानिर्वाण प्राप्त गरेको विशेषपर्व बुद्धपूर्णिमाको पावन अवसरमा सबैलाई बुद्धत्व प्राप्तिका लागि जागरण तथा प्रेरणा मिलोस् , हामी सबै बुद्ध बन्न सकौँ यही नै मङ्गलमय शुभकामना ! जय होस् !!ॐ!!

-´सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय `-बुद्धं शरण गच्छामि !!-

लेखक- घिमिरे नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय वाल्मीकि विद्यापीठका उपप्राध्यापक हुन् ।

पहिले भत्काउने, त्यसपछि बनाउने-बालेन्द्र शाहको विकास मोडल यस्तै देखिन्छ। जब उनी स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरमा निर्वाचित भए, शपथ लिएकै दिनदेखि सार्वजनिक जग्गा फिर्ता गराउने अभियानमा जुटे। आफैं डोजर लिएर मैदानमा उत्रिएका उनले सडक, चौक तथा विभिन्न स्थानमा अतिक्रमण गरी बनाइएका संरचना हटाए। त्यसपछि ती स्थानलाई चौतारा, विसौनी, पार्क वा खुला सडकका रूपमा विकास गरियो। यही “भत्काएर बनाउने” शैली जनताले रुचाएपछि उनी जनविश्वाससहित प्रधानमन्त्रीसम्म पुगेका छन्।

प्रधानमन्त्री बनेको एक महिना पुग्दा फेरि उनी सार्वजनिक सम्पत्ति फिर्ता गराउने अभियानमा सक्रिय देखिएका छन्। मेयर हुँदा अधुरा रहेका राजधानीका तीन घना सुकुम्बासी बस्तीमा शनिबार डोजर चलाइयो। यसपटक स्थानीय सुकुम्बासीले समेत साथ दिएपछि विगतका धेरै सरकारले गर्न नसकेको काम सम्भव भयो। पूर्वसूचना दिएर सञ्चालन गरिएको अभियानमा त्यहाँ बसोबास गर्ने परिवारका लागि खानेबस्ने व्यवस्था गर्ने र वास्तविक सुकुम्बासीलाई जग्गा उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता सरकारले दोहोर्‍याएको छ। सुकुम्बासीका नाममा हुकुम्बासीलाई हटाउने र वास्तविक भूमिहीनको लगत संकलन गरी व्यवस्थित बसोबासको व्यवस्था गर्ने कदम उचित मान्न सकिन्छ।

सुकुम्बासी क्षेत्रमा मात्र होइन, बालेन सरकार बनेयता विकृति र विसंगतिका धेरै क्षेत्रमा ‘डोजर’ चलेको छ। स्वतन्त्र बुद्धिजीवीहरूले सरकारले एकैपटक धेरै विकृतिमाथि प्रहार गरेको बताएका छन्। केहीले भने क्रमशः सुधार गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन्। तर सरकारले विसंगतिमाथि चलाएको डोजरले पुराना दलहरूलाई दबाबमा पारेको देखिन्छ। उनीहरूले खुला विरोध गर्न सकेका छैनन्, समर्थन गर्ने कुरा त परै जाओस्।

यसको उदाहरण, सरकारले आफ्नै दुई मन्त्रीमाथि कारबाही गर्नु हो। सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठेपछि र बाहिर आएका तथ्यहरूले आशंका जन्माएपछि उद्योग मन्त्री दीपक शाह र गृहमन्त्री सुधन गुरुङलाई राजीनामा गराइएको छ। विगतका सरकारहरू यस्तो कदम चाल्न सहजै तयार हुँदैनथे। तथ्यसहित प्रश्न उठेपछि पदमा बसिरहनु उपयुक्त हुँदैन, सत्यतथ्य छानबिन आवश्यक हुन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कदम भने २०६३ सालयताका उच्चपदस्थ व्यक्तिहरूको सम्पत्ति छानबिन गर्न छुट्टै आयोग गठन गर्नु हो। आयोगले कति काम गर्न सक्छ वा सक्दैन, त्यो अलग विषय हो। तर आयोग सफल भयो भने देश र जनताको पसिनाको करमाथि भ्रष्टाचारको आतंक मच्चाउनेहरूका लागि यो ठूलो झट्का हुनेछ। राज्यबाट घुमाइफिराइ लुटिएको सम्पत्ति फिर्ता ल्याउने वातावरण बन्न सक्छ।

सरकारले नापी, मालपोत तथा सवारी लाइसेन्स कार्यालयमा रहेका बिचौलिया र कमिशनखोरमाथि पनि डोजर चलाएको छ। सामान्य कामका लागि पनि घुस र कमिशन मागेर सेवाग्राहीलाई हैरान पार्ने धेरै व्यक्तिहरू पक्राउ परेका छन्। ठूला भ्रष्टाचारका फाइलहरू पनि खुल्न थालेका छन्। दीपक भट्ट, सुलभ अग्रवालजस्ता चर्चित बिचौलियाको सञ्जालमाथि कारबाही गरिएको छ। उनीहरूसँग मिलेर वित्तीय क्षेत्रमा अपराध गर्ने व्यापारीहरू पनि समातिएका छन्। यो स्वागतयोग्य कदम हो।

एकातिर दिनरात पसिना बगाएर दुई छाक टार्न नसक्ने जनता छन्, अर्कातिर अवैध कमाइको थुप्रो लगाउनेहरू छन्। त्यस्ता व्यक्ति जतिसुकै शक्तिशाली वा धनी किन नहून्, कारबाहीको दायरामा आउनैपर्छ। कानुन सानो–ठूलो सबैका लागि समान हुनुपर्छ। वित्तीय अपराधमाथि नियन्त्रण नगर्ने हो भने नेपाल सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीमा झन् जोखिममा पर्न सक्छ। त्यसैले सरकारले थालेको शुद्धीकरण अभियान सही दिशामा छ, तर त्यसलाई निष्कर्षमा पुर्‍याउनुपर्छ।

यद्यपि, निर्दोष व्यक्तिमाथि अन्याय हुनुहुँदैन। राज्यले पहिला पक्राउ गर्ने, प्रतिष्ठा ध्वस्त पार्ने अनि प्रमाण नपुगेर छोड्ने प्रवृत्ति घातक हुन्छ। दोषीलाई कारबाही गर्नु आवश्यक छ, तर निर्दोषमाथि हुने धरपकड झन् ठूलो अन्याय हो।

शेयर बजारमा पनि सरकारले हस्तक्षेप थालेको छ। ६३ लाखभन्दा बढी लगानीकर्ता आबद्ध रहेको बजारमा केही बिचौलियाहरूको साम्राज्य चलेको आरोप छ। सामान्य नागरिकले दुःख गरेर कमाएको पैसा थोपा–थोपा लगानी गरेका हुन्छन्। त्यस्ता लगानीकर्तामाथि अन्याय गर्नेहरूविरुद्ध कारबाही जरुरी थियो। विभिन्न कम्पनीमार्फत तिकडम गरी बजार चलखेल गर्नेहरूलाई नियन्त्रण गर्नु सकारात्मक कदम हो। छानबिनपछि ठगिएका लगानीकर्ताले न्याय पाउने अवस्था बन्नुपर्छ।

त्यसैले शेयर बजारका बिचौलियामाथि डोजर चल्दा आम लगानीकर्ता आत्तिनु पर्दैन। बजारमा सबै चोर वा फटाहा हुँदैनन्। यस्ता सीमित तत्व हटेपछि बजार अझ स्वच्छ र सबल बन्न सक्छ। अहिले केही अस्थिरता देखिए पनि भविष्यमा बजार अझ मजबुत भएर उठ्ने सम्भावना रहन्छ।

सरकारले ठूला ठेक्का अनियमित ढंगले हात पारेर काम नगर्ने ठेकेदारमाथि पनि कारबाही थालेको छ। शुक्रबार ठूला ठेकेदार तथा राप्रपा नेता बन्दी पाण्डेलाई पक्राउ गरिएको घटना त्यसैको उदाहरण हो। यस क्षेत्रको शुद्धीकरण पनि आवश्यक छ।

निजी विद्यालय तथा कलेजमा पनि सरकारले नयाँ नियम ल्याएको छ। गरिब जनताको ढाड सेक्ने गरी अत्यधिक शुल्क लिने र घुमाएर रकम असुल्ने प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण आवश्यक छ।

अहिलेसम्मका कामकारबाही हेर्दा सरकार सही दिशातर्फ अघि बढेको देखिन्छ। तर केही निर्णय-जस्तै विद्यार्थी संगठन खारेज गर्ने वा सरकारी विज्ञापन निजी क्षेत्रलाई नदिने-अलोकतान्त्रिक देखिन्छन्। यस्ता कदम खुला बजार अर्थतन्त्र र लोकतान्त्रिक मूल्यविरुद्ध छन्। लोकतान्त्रिक संविधान भएको देशमा निषेधको बाटो रोज्नु उचित हुँदैन।

सरकारले विद्यार्थी संगठन वा विज्ञापन क्षेत्रका विकृतिमाथि कारबाही गरोस्, तर पूर्ण बन्देज होइन, नियमनसहित सुधारको बाटो अपनाओस्। संविधानले दिएको लोकतान्त्रिक अधिकार कुण्ठित गर्ने अधिकार कसैलाई छैन।

समग्रमा हेर्दा, बालेन सरकारको विसंगतिमाथिको ‘डोजर अभियान’ शुद्धीकरणतर्फको सार्थक पहलका रूपमा देखिएको छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा कतिपय घटनाहरू केवल संयोग मात्र नभई ग्रह-नक्षत्रको एउटा दुर्लभ र अर्थपूर्ण संयोजनका रूपमा प्रकट हुने गर्दछन्।

काठमाडौं महानगरपालिकाको पूर्व मेयर हुँदै हालैको निर्वाचनमा प्रचण्ड बहुमतका साथ प्रधानमन्त्रीको पदमा आसीन हुनुभएका बालेन्द्र शाहको सूर्यको गति अनुसार आज वैशाख १४ गते जन्मदिन परेको शुभ अवसरमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछु। उहाँ जन्मिनुभएको दिन, त्यस दिनको नाम, नक्षत्र तथा प्रधानमन्त्री पदको शपथ ग्रहण गर्नुभएको दिन ज्योतिषशास्त्र अनुसार पञ्चाङ्गमा देखिएका केही विशेष लक्षण र संक्षिप्त शास्त्रीय विश्लेषण यहाँ प्रस्तुत गर्दछु।

जन्मकालीन असाधारण संयोग
बालेन्द्र शाहको जन्म वि.सं. २०४७ साल वैशाख १४ गते भएको तथ्य विभिन्न विश्वसनीय स्रोतहरूबाट पुष्टि हुन्छ। त्यस दिनको पञ्चाङ्ग गणना गर्दा एक अत्यन्त दुर्लभ संयोग देखिन्छ-अक्षय तृतीया र परशुराम जयन्ती। शास्त्रीय मान्यता अनुसार अक्षय तृतीयाकै दिनदेखि सत्य युगको प्रारम्भ भएको मानिन्छ भने भगवान् विष्णुका छैटौँ अवतार परशुरामको प्राकट्य पनि यसै दिन भएको थियो।

तीन अवतारको त्रिवेणी
वि.सं. २०४७ सालको पात्रो अनुसार वैशाख १४ गते सूर्योदय र साँझ प्रदोष कालमा पनि तृतीया तिथि रहेकाले अक्षय तृतीया र परशुराम जयन्ती दुवै एकै दिन परेका थिए। यस्तो संयोग केही वर्षको अंतरालमा मात्र हुने गर्दछ। उहाँको राशि वृष र नक्षत्र रोहिणी हो। विशेष संयोग के छ भने-उहाँको जन्म विष्णुका छैटौँ अवतार परशुराम जयन्तीका दिन भयो, शपथ ग्रहण सातौँ अवतार श्रीरामको जन्मजयन्ती (रामनवमी) का दिन भयो र उहाँको जन्म नक्षत्र (रोहिणी) आठौँ अवतार भगवान् श्रीकृष्णको पनि जन्म नक्षत्र हो।

यस प्रकार बालेन्द्र शाहको जीवन र नेतृत्वलाई विष्णुका तीन अवतारका शक्तिसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ:
परशुराम (जन्म): न्याय र संहारको प्रतीक, जसले बेथितिको अन्त्य गर्छ।
राम (शपथ): सुशासन र 'रामराज्य' को आदर्श।
कृष्ण (नक्षत्र): कूटनीति र रणनीतिका प्रतीक।

यी तीन अवतारको ऊर्जा-न्याय, नीति र रणनीति-को सम्मिश्रण उहाँको कार्यकालका लागि एउटा आध्यात्मिक शक्तिको स्रोत बन्न सक्छ। अर्को रोचक पक्ष, प्रधानमन्त्री भएपछिको उहाँको पहिलो औपचारिक जिल्ला भ्रमण (विष्णुको नवौँ अवतार मानिने) बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीमा बुद्ध पूर्णिमाकै दिन हुने समाचारहरूले यस संयोगलाई थप बल पुर्‍याएका छन्।

जन्मकालीन आकाशीय नक्सा
उहाँको जन्म समयको ग्रह स्थिति विचार गर्दा राज्यकारक ग्रह सूर्य मेष राशिमा उच्च र मनको कारक चन्द्रमा वृष राशिमा उच्च अवस्थामा रहेका छन्। मकरमा स्वगृही शनिका साथ राहु, कुम्भमा मंगल र शुक्र, मिथुनमा गुरु र कर्कटमा केतुको अवस्थिति छ। कुण्डलीमा सूर्य र चन्द्रमा दुवै उच्च हुनुले उहाँको व्यक्तित्वमा अद्भुत दृढता र प्रशासनिक कौशलको संकेत गर्दछ। शनि स्वगृही हुनु र पञ्चाङ्ग शुद्धि (तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण सबै शुभ हुनु) ले उहाँलाई एक 'भाग्यमानी' र 'कर्मठ' नेतृत्वका रूपमा स्थापित गरेको छ।

राम जयन्ती र अभिजित् मुहूर्तको शक्ति
गत चैत १३ गते रामनवमीको पवित्र दिनमा 'सर्वार्थ सिद्धि योग' र 'रवि योग' को दुर्लभ संयोगका बीच उहाँले शपथ ग्रहण गर्नुभएको थियो। शपथका लागि दिनभरिकै सबैभन्दा शुभ मानिने मिथुन लग्न (बिहान १०:२७ देखि १२:४१ सम्म) रोजिएको थियो। यस लग्नको स्वामी बुध हुनु र त्यसमा बृहस्पतिको शुभ उपस्थिति रहनु अत्यन्त बलवान् योग हो।

वाल्मीकि रामायण अनुसार भगवान् श्रीरामले सैन्य संचालन र विजय यात्राका लागि 'अभिजित् मुहूर्त' कै चयन गर्नुभएको थियो। बालेन्द्र शाहको शपथ कार्यक्रम ठीक १२:३३ मा सुरु भएर १२:३४ मा सम्पन्न हुनुले उहाँले ठ्याक्कै अभिजित् मुहूर्तको सदुपयोग गरेको देखिन्छ। यस समयमा गरिने कार्यले 'विजयश्री' प्राप्त गराउने शास्त्रीय विश्वास छ। यस क्रममा राहुकाल र चर लग्नलाई समेत सावधानीपूर्वक छलिएको देखिन्छ।

ग्रह गोचरको अनुकूलता र भविष्यको संकेत
शपथ ग्रहणको समयमा वृष राशिका बालेन्द्र शाहका लागि एघारौँ भावको सूर्यले 'जय, स्थान लाभ र सत्कार' दिने देखिन्छ। दशौँ भावको मंगलले प्रशासनिक दृढता र बुधले शत्रुनाशक शक्ति प्रदान गर्नेछ। मिथुनको गुरुले राज्यभावमा पूर्ण दृष्टि दिइरहेकाले उहाँको कार्यकालमा देशमा विकास र आर्थिक सुधारका नयाँ लहरहरू आउने संकेत गर्दछ।

नेपाली राजनीतिक इतिहासमा सम्भवतः पहिलो पटक कुनै प्रधानमन्त्रीले शास्त्रीय विधि र पञ्चाङ्गको यति सूक्ष्म विश्लेषण गरेर साइतको सम्मान गरेको देखिएको छ। प्राचीन कालमा पृथ्वीनारायण शाह, राजा विक्रमादित्य वा भोज परमार जस्ता सफल शासकहरूले पनि समयको गति र ज्योतिषीय परामर्शलाई उच्च महत्त्व दिने गर्दथे।

निष्कर्ष
वराहमिहिरले 'बृहत्संहिता' मा ज्योतिर्विद् नभएको शासकलाई "दियोबिनाको रात" वा "सूर्यबिनाको आकाश" सँग तुलना गरेका छन्। बालेन्द्र शाहले समयको महत्त्व र शास्त्रीय विधिलाई आत्मसात् गर्नु देश र जनताका लागि शुभ संकेत हो। समयको सही पहिचान गर्ने शासकले नै सफलता (जय), ख्याति (यश), समृद्धि (श्री) र जन-कल्याण (श्रेय) प्राप्त गर्न सक्छ। यो शुभ प्रस्थानविन्दुले देशलाई नयाँ दिशा दिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

सुनका कुरा धेरै सुनिए। इतिहासमा, मिथकमा, साहित्यमा। सुनले सधैं लोभ, शक्ति र समृद्धिको प्रतीक बनेर स्थान पाएको छ। बागमती प्रदेश सभाका सांसद सुरेन्द्रराज गोसाईंले लेखेको एउटा वाक्य निकै अर्थपूर्ण छ, ‘हातले जे छोए पनि सुन बन्ने वरदान पाएका राजा मिदासहरू नेपालमा जिउँदै रहेछन्।’

राजा मिदासको कथा हामी सबैले सुनेका छौं। उनले देवताबाट पाएको वरदान हातले छोएका सबै वस्तु सुन बन्ने थियो। पहिलो दृष्टिमा आशीर्वादजस्तो लाग्यो तर त्यो वरदान चाँडै अभिशापमा परिणत भयो। खाना छोए, सुन बन्यो। पानी छोए, सुनै बन्यो। अन्ततः आफ्नै छोरीलाई छोए, त्यो पनि सुनै बन्यो। त्यसपछि उनले बुझ्न सके, सुन सबैभन्दा ठुलो धन होइन, जीवन, माया र सन्तुलन नै वास्तविक सम्पत्ति हुन्।

आजको नेपालमा पनि ‘आधुनिक मिदास’ हरूको चर्चा हुन थालेको छ। मन्त्रीहरूको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक हुँदा सुन, जग्गा, बैंक ब्यालेन्स र लगानीका अंकहरू देख्दा प्रश्न उठ्छ, के हाम्रो विकासका मापदण्ड यिनै हुन ?

के राज्य सञ्चालन गर्नेहरूको सफलताको मापन सुनका तोलाले गरिन्छ ? प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह र मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरूको सार्वजनिक सम्पत्ति विवरणले यही बहसलाई फेरि उठाएको छ।

कसैसँग सयौं तोला सुन छ, कसैसँग करोडौंको सेयर, कसैसँग विशाल जग्गाजमिन। यी विवरणहरू कानुनी पारदर्शिताको हिस्सा हुन्। तर नेपालजस्तो देशमा सुनको चमक कहिलेकाहीँ आँखामा बिझ्ने प्रकाशजस्तो लाग्छ। किनकि यो देशमा अझै पनि किसान मल नपाएर छटपटाइरहेका छन्। युवाहरू रोजगारीको खोजीमा खाडी देशतर्फ बगिरहेका छन्। स्वास्थ्य सेवाको अभावमा मानिसहरूले अकालमै ज्यान गुमाइरहेका छन्।

सुन आफैंमा खराब होइन। यो श्रम, व्यापार र इतिहासको एउटा हिस्सा हो तर जब सुनको महत्व मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकताभन्दा माथि पुग्छ तब समस्या सुरु हुन्छ। हामीले आफैंलाई सोध्नुपर्छ, के सुनको थुप्रोले भोक मेट्छ ? के सुनले शिक्षा दिन्छ ? अब भन्नुपर्छ, सुनका कुरा छाडिदेऊ, समयमा मल देऊ अनि पो किसानका खेतमा सुनौला धानका बाला झुल्ने छन्।

यो नेपाली किसानको आत्माको आवाज हो। हाम्रो देशको वास्तविक ‘सुन’ खेतमा फल्ने धान हो, पहाडमा बग्ने पानी हो र श्रम गरेर पसिना बगाउने किसान हो।

तर विडम्बना के छ भने किसान मल नपाएर उत्पादन घटाइरहेका छन्, बजारमा मूल्यको सुनिश्चितता छैन र कृषि पेसा छाडेर युवा विदेश जान बाध्य छन्।

राज्यले सही समयमा मल, सिँचाइ र बजार सुनिश्चित गर्न सक्यो भने नेपालले आयात होइन, निर्यातको सपना देख्न सक्छ। त्यो दिन सुनका गहना होइन, खेतका बाला नै हाम्रो गर्व बन्नेछन्।

अनि नेपालीको अर्को चाहना हो, सुनौलो भविष्य जोखिममा राखेर सुनको खोजीमा कोही खाडी जानु नपरोस्। नेपालमा दैनिक दुई हजारभन्दा बढी युवा खाडी मुलुक जान्छन्।

उनीहरूको सपना सरल हुन्छ, केही वर्ष कष्ट गरेर पैसा कमाउने, घर बनाउने, परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्ने। तर वास्तविकता प्रायः फरक हुन्छ। असुरक्षित काम, न्यून तलब, मानसिक तनाव, र कहिलेकाहीँ मृत्युसम्म।

अब हामीले सोच्नुपर्छ, किन आफ्नै देशमा अवसर छैन। नेपालले शिक्षा, उद्योग र रोजगारीमा लगानी गर्न सके युवा बिदेसिनुपर्ने बाध्यता हट्न सक्छ।

त्यो बेला ‘सुन कमाउन विदेश जानु’ होइन, ‘सुनौलो भविष्य नेपालमै बनाउनु’ सम्भव हुने छ। त्यस्तै शिक्षाको अभावमा बालबालिकाको सुनौलो भविष्य नबिग्रियोस् भन्ने आम नेपालीको चाहना हो।

नेपालको भविष्य विद्यालयमा बसिरहेका बालबालिकाको आँखामा देखिन्छ। तर अझै पनि गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच असमान छ, ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षकको अभाव छ र डिजिटल विभाजनले नयाँ खाडल सिर्जना गरेको छ।

शिक्षा केवल प्रमाणपत्रमा सीमित भयो भने हामीले पुस्ता गुमाउँछौं। तर शिक्षा जीवनोपयोगी, समावेशी र व्यवहारिक भयो भने त्यही बालबालिकाले भोलि ‘सुनौलो नेपाल’ निर्माण गर्नेछन्।

त्यसैगरी स्वास्थ्य नै वास्तविक धन भनेर हामीले सानैमा रटेका हौं। उपचारको अभावमा अबदेखि सुनौलो शरीरले मृत्युवरण गर्नु नपरोस्। स्वास्थ्य सेवा कुनै विलासिता होइन, आधारभूत अधिकार हो।

तर नेपालमा अझै पनि मुलुकमा सामान्य उपचारका लागि मानिसहरू सहर धाउन बाध्य छन्, महँगा अस्पतालहरूले धेरैलाई पहुँचभन्दा बाहिर राखेका छन् र ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य चौकीहरू कमजोर छन्। जब एउटा गरिब परिवारले उपचारको खर्च जुटाउन घर बेच्नुपर्छ तब त्यो समाज कति न्यायपूर्ण छ ? राज्यले स्वास्थ्यमा लगानी नगरेसम्म कुनै पनि आर्थिक समृद्धि अधुरो रहन्छ।

समृद्धि भनेको केवल जिडिपी वृद्धि होइन। मानिसको जीवनस्तर, सुरक्षा, अवसर र सम्मान। जब नागरिक खुसी हुन्छन्, तब मात्र राष्ट्र समृद्ध हुन्छ। जब राज्यले जनताको विश्वास जित्छ तब मात्र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। राज्य र नागरिकबिचको सम्बन्ध केवल कर र सेवाको होइन, विश्वास र आशीर्वादको पनि हो। राज्यले जनतालाई दिए जनताले राज्यलाई आशीर्वाद दिन्छन्।

सत्ता बलले टिक्दैन, विश्वासले टिक्छ र विश्वास कमाउन पारदर्शिता, जवाफदेहिता र संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ।

हामीले राज्य सञ्चालनमा पनि यही कुरा बुझ्नुपर्छ। जनताको सानो अपेक्षा पूरा गर्नु, उनीहरूको पीडा बुझ्नु र साँचो सेवा गर्नु त्यही नै सबैभन्दा ठुलो ‘सुन’ हो।

अन्ततः प्रश्न एउटै हो, हामी सुन खोज्दै छौं कि सुनौलो भविष्य ? सुन थुपार्न सकिन्छ तर त्यो सीमित हुन्छ तर सुनौलो बिहानी, त्यो सामूहिक हुन्छ, साझा हुन्छ, दिगो हुन्छ। हामी यस्तो नेपाल चाहन्छौं, जहाँ किसानको खेतमा सुनौला बाला झुलुन्, युवा आफ्नै देशमा अवसर पाऊन्, बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाऊन्।

अबको नेपालमा कुनै पनि नागरिक उपचारको अभावमा मर्न नपरोस्। त्यो दिन हामीलाई सुनका गहना देखाएर समृद्धि प्रमाणित गर्नुपर्नेछैन। किनभने हाम्रो समाज, हाम्रो जीवन र हाम्रो भविष्य आफैं ‘सुनौलो’ हुनेछ। नयाँ वर्षसँग सुन होइन, सुनौलो बिहानी ल्याउने आशा गरौं।

२६ माघ २०८२- मेरो जीवनको एउटा अविस्मरणीय दिन। छोराको शुभविवाह सम्पन्न भएपछि पारिवारिक कर्तव्य पूरा भएको क्षण, परिवारमा नयाँ सदस्यको आगमनसँगै नयाँ खुशी, नयाँ उमंग र नयाँ जिम्मेवारी थपिएको क्षण। घरआँगनमा बजेको बाजागाजा, आफन्तजनको भीड, शुभेच्छा र आशीर्वादबीच मैले एउटा नयाँ अध्याय सुरु हुँदै गरेको महसुस गरिरहेको थिएँ। यही पारिवारिक उल्लासको बीचमा अर्को महत्वपूर्ण योजना तयार हुँदै थियो । छोरा–बुहारीको हनिमुन र मेरो निमन्त्रणा भ्रमण।

देशभित्रको राजनीतिक परिस्थिति पनि त्यसै समय असामान्य मोडमा थियो। २०८२ साल भदौ २३ र २४ गतेको जेन–जी आन्दोलन (मुभमेन्ट) पछि उत्पन्न परिस्थितिले सबैलाई गम्भीर बनाएको थियो। त्यसकै जगमा टेकेर बनेको अन्तरिम सरकारले फागुन २१ गते गर्न लागेको संसदीय दलको निर्वाचनलाई पूर्ण बहिष्कार गर्ने ४८ राजनीतिक दलको पूर्वनिर्धारित निर्णय लिँदै, आफ्नो वैचारिक अडानलाई कायम राख्दै, मैले देशबाहिरको यो यात्रा तय गरें। त्यसैले २२ फागुनका दिन, श्रीमती सुजना, छोरा समिन र नवदुलही आयुषासँगै हामी परदेशको यात्रामा निस्कियौँ। मलेसिया हुँदै भियतनामको दानाङ शहरको निमन्त्रणा हाम्रो भ्रमणको गन्तव्य थियो।

२२ गते राति काठमाडौंबाट करिब ४ घण्टा ४५ मिनेटको उडानपछि मलेसिया अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, त्यहाँको ३ घण्टे विश्राम (ट्रान्जिट) पछि फेरि २ घण्टा १५ मिनेटको अर्को उडान पार गर्दै हामी दानाङ अवतरण भयौँ। यात्रा लामो थियो, थकान पनि उत्तिकै, तर मनमा उत्साह अझै ताजा थियो। किनभने यो यात्रा केवल घुमफिर मात्र होइन, अनुभव, अध्ययन र प्रतिनिधित्वको यात्रा थियो। हामीलाई दानाङ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाटै भव्य स्वागत–सम्मानका साथ हान नदी किनारमा अवस्थित इडन पाँचतारे होटलमा पुर्‍याइयो, जहाँ भियतनामी कलाकार र भियतनाम सरकारको तर्फबाट गरिने स्वागत, सम्मान र अनुपम सेवाले हामी पुलकित बन्यौँ।

त्यहाँ भाषा बुझिँदैन थियो। संस्कार र संस्कृति बिल्कुलै फरक थिए। यद्यपि रंगमञ्चीय आकाशमा अडेको संसार र रंगमञ्चको मञ्चबाट बोलिने भाषा र गरिने कर्मको कुनै सिमाना थिएन। हामी शब्दले भन्दा बढी कर्म र भावनाले जोडिएका थियौँ। भावनात्मक भाषाले जोडिएर फरक भूमि, फरक अनुहार भए पनि एउटै मञ्चका सहकर्मीका रूपमा परिचित हुन पुग्यौँ।

दोस्रो दिन बिहान जब हामी हान नदीको किनारमा उभियौँ, त्यो दृश्यले मलाई केही क्षण मौन बनायो। नदीको शान्त बहाव, किनारमा फैलिएको हरियाली, र शहरलाई दुई भागमा विभाजन गर्दै बगिरहेको त्यो जलधाराले दानाङलाई जीवित बनाएको जस्तो लाग्थ्यो। साँझ पर्नासाथ नदीमाथिका ड्रागन पुलहरूमा बल्ने बत्तीहरूले शहरलाई झिलिमिली बनाउँछन्, पुलबाट निस्कने आगोका मुस्ला र ज्वाला देख्दा मानौँ आकाशका ताराहरू धरतीमा झरेका छन्।

नदी किनारमा मानिसहरूको चहलपहल देख्दा लाग्थ्यो: यो केवल प्राकृतिक स्रोत होइन, यहाँको जीवनशैलीको अभिन्न अङ्ग हो। पार्क, होटल, क्याफे र मनोरञ्जन स्थलहरूले नदीलाई घेरिरहेका थिए। त्यही क्षण मैले महसुस गरें । विकास भनेको केवल ठूला संरचना होइन, प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलन पनि हो। मेरो देशका नदी किनारमा बनेका होटल र पर्यटन स्थलहरू चल्न नसकेर धराशायी हुँदै गएको अवस्था र भियतनामको पर्यटन प्रवर्द्धन र विकासको चमत्कारी खेल मैले दुवैलाई मनमनै तुलना गरें। मन केही खिन्न र ग्लानी बन्न पुग्यो।

दानाङ नजिकै रहेको थु बोन नदीले कृषि क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेछ। धानका फाँटहरू, हरियाली खेतहरू र स्थानीय जीवनशैलीमा नदीको प्रभाव स्पष्ट देखिन्थ्यो। समुद्र र नदीको संगमले दानाङलाई आर्थिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक रूपमा सम्पन्न बनाएको रहेछ।

तर भियतनामको वास्तविक शक्ति यसको वर्तमान मात्र होइन, यसको इतिहास पनि उत्तिकै गहिरो छ। हजारौँ वर्षसम्म चीनको प्रभावमा रहेको यो देशले अन्ततः स्वतन्त्रता हासिल गर्‍यो। पछि फ्रान्सको उपनिवेश बन्यो, जहाँबाट स्वतन्त्रताको लागि संघर्ष सुरु भयो। पहिलो इन्डोचाइना युद्ध, त्यसपछि लामो भियतनाम युद्ध । यी सबैले भियतनामलाई कठोर बनायो, तर कहिल्यै कमजोर बनाएन।

सन १९५५ देखि सन् १९७५ सम्म करिब २० वर्ष उत्तर भियतनाम र दक्षिण भियतनाम युद्धमा फस्न पुग्यो। सन १९७५ मा एकीकरणपछि समाजवादी शासन स्थापना भयो। त्यसपछि १९८६ मा ‘डोई मोई’ सुधार नीति लागू गरियो, जसले भियतनामलाई आर्थिक रूपमा नयाँ उचाइमा पुर्‍यायो।

आजका दिनमा, फाम मिन्ह चिन्हको नेतृत्वमा रहेको यो देश एशियाकै तीव्र गतिमा विकास गर्ने राष्ट्रमध्ये एक बनेको छ, र यसको राजधानी हानोईले आधुनिकता र इतिहासलाई एकसाथ बोकेको भेटियो।

यसै ऐतिहासिक र विकसित भूमिमा, मैले एउटा विशेष क्षण अनुभव गरें । मेरो जीवनकै महत्वपूर्ण उपलब्धि। दानाङ ललितकला सङ्घद्वारा मलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्रदान गरियो। यो केवल मेरो व्यक्तिगत सम्मान थिएन, यो सम्पूर्ण नेपाली कला, साहित्य र संस्कृतिको सम्मान थियो।

८ मार्च २०२६ मा दानाङको बाना हिल्समा आयोजित कार्यक्रममा विश्वका विभिन्न देशका कलाकारहरूको उपस्थितिबीच मलाई सम्मान गरिएको थियो। विगत ३ दशकभन्दा लामो समयदेखि निरन्तर आफूलाई समाहित गरी नेपाली कला, साहित्य र संस्कृतिको निरन्तरता, संरक्षण र संवर्द्धनमा पुर्‍याएको योगदानको उच्च कदर गर्दै नेपालको तर्फबाट मलाई र मैले नेतृत्व गरेको क्षितिज नाट्य प्रतिष्ठान नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्रदान गरिएको थियो।

मैले महसुस गरें:- पूर्वी नेपालको झापा जिल्ला, त्यसभित्र रहेका १५ पालिकामध्ये बिर्तामोड नगरपालिका र त्यसभित्र रहेका १० वटा वडामध्ये १ नम्बर वडामा रहेको एउटा सानो समूहले गरेको सानो ‘एक इट्टा अभियान’ को प्रयास आज अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म पुगेको रहेछ। हामीले त यति परसम्म सोचेकै थिएनौँ।

हाम्रो प्रतिष्ठान र विशेषतः मेरो ‘एक इट्टा अभियान’ जसले बहुजातीय सांस्कृतिक सङ्ग्रहालयसहित ‘झापा नाटक घर’ निर्माणको परिकल्पना मात्र गरेन, सात वर्षको निरन्तर प्रयासमा सुविधासम्पन्न नाटकघर निर्माण गर्‍यो। अब यो हामी र हाम्रो मात्र विषय बनेन, यसले अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा बटुल्यो, इतिहासमा स्थापित भयो र नेपाली रंगमञ्चलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म चिनाउन सफल भयो।

यसले अब इट्टा, बालुवा, सिमेन्ट, काठ र फलाम मात्र बोकेन । सिंगो नेपाल र नेपाली रंगमञ्चको पहिचान बोकेर आकाशमा चन्द्र-सूर्य रहेसम्म आफू पनि रहिरहने संकल्पका साथ उभिन सफल भयो। हामीले सडकमा मागेर बनेको एक इट्टाको झापा नाटकघर । त्यही अभियानले मलाई यहाँसम्म ल्याएको रहेछ।

यो अभियान केवल भवन निर्माण होइन, यो संस्कृति जोगाउने आन्दोलन नै बनिसकेको रहेछ। मैले भियतनाम पुगेर नेपाली भूमिमा मागेको एक इट्टाको मूल्य र महिमालाई झन् गहिरो रूपमा बुझेँ।

भ्रमणका क्रममा हामीले ड्रागन पुल, मार्बल पर्वतमाला, क्याम थान नारिवल वन, होइ आन प्राचीन सहर, दानाङ शहर, बानाहिल लगायतका स्थानहरूको अवलोकन गर्‍यौँ। प्रत्येक स्थानले एउटा कथा सुनायो । इतिहासको, संघर्षको र पुनर्जागरणको स्मरण गरायो।

विशेषगरी होइ आन प्राचीन शहरले मलाई गहिरो प्रभाव पार्‍यो। साँघुरा गल्ली, पुराना भवन र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिएको त्यो शहरले समयलाई जस्तै रोकिदिएको अनुभूति हुन्थ्यो।

यस क्रममा स्थानीय कलाकारसँग गरिएको सांस्कृतिक आदान–प्रदान अत्यन्तै अर्थपूर्ण रह्यो। मैले नेपाली मौलिक कला, साहित्य र संस्कृतिको प्रस्तुति दिएँ। विशेषतः बानाहिल साइटको सम्मानित मञ्च र नारिवल वनस्थित नदीको बीच भागमा बनाइएको डुङ्गा–मञ्चभित्रका विशेष प्रस्तुतिहरू अत्यन्तै यादगारका रूपमा रहन पुगे। हाम्रो नेपालीपन र नेपाली प्रस्तुतिलाई उनीहरूले उत्साहपूर्वक सुने, बुझे र सम्मान गरे।

भियतनामी खानाका परिकार र अतिथि सत्कारका आफ्नै नियमहरू हाम्रो परम्परा र संस्कृतिभन्दा फरक थिए। त्यो क्षणमा मैले महसुस गरें ।

भाषा फरक हुन सक्छ, तर कला सबैको साझा भाषा हो। कलालाई न भूगोलको सीमा हुन्छ, न भाषा र राजनीति । यो त स्वतन्त्र आकाशमा अनन्त भएर फैलने अस्त्र हो। त्यसैले त महान नाटककार शेक्सपियरले भन्नुभएको छ, ‘संसार एउटा रंगमञ्च हो र हामी त्यसका कलाकार हौँ।’

कार्यक्रमका आयोजकहरूले मलाई अत्यन्त आत्मीयताका साथ स्वागत गरे। पारिवारिक भ्रमणकै क्रममा पनि उनीहरूले हामीलाई विशेष महत्व दिएर विभिन्न ऐतिहासिक र सांस्कृतिक स्थलहरूको भ्रमण गराए। यसले भियतनामी आतिथ्यताको गहिरो छाप छोड्यो।

यस उपलब्धिले मलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली कलाकारलाई विश्वमञ्चमा उभिन प्रेरणा दिएको छ। मेरी श्रीमती सुजना खतिवडाले पनि यसलाई नेपाली कला र संस्कृतिको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान विस्तारको महत्वपूर्ण कदमका रूपमा लिएकी छन् ।

आज जब म यो यात्रा सम्झन्छु, मलाई लाग्छ-यो केवल एक भ्रमण थिएन। यो मेरो जीवनको एउटा पाठ थियो। दानाङको हान नदी किनारमा उभिएर मैले विकासको सौन्दर्य देखें। भियतनामको इतिहासबाट संघर्षको शक्ति सिकें। र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानबाट आफ्नो पहिचानको मूल्य बुझें।

झापाको माटोबाट सुरु भएको त्यो सानो पाइला आज विश्वमञ्चसम्म आइपुग्दा, मनमा एउटा गहिरो अनुभूति बसेको छ । सपना ठूला हुनुपर्छ भन्ने होइन, दृढ संकल्प र निरन्तरता नै त्यसलाई ठूला बनाउने शक्ति रहेछ। सिमानाभित्रको सानो आवाज पनि, जब आत्मविश्वास र उद्देश्यसँग जोडिन्छ, संसारभरि गुञ्जिन सक्दो रहेछ।

यो यात्रा मेरो मात्र होइन- यो सम्पूर्ण नेपाली कला, संस्कृतिको आत्मा बोकेको यात्रा हो। यो हाम्रो पहिचान, हाम्रो गौरव र हाम्रो अस्तित्वको कथा हो, जसले विश्वसामु नेपाललाई चिनाउने एउटा सानो तर महत्वपूर्ण पुल बनेको छ।

भियतनामको त्यो आत्मीयता, कलाकारहरूको स्नेह र सम्झनाले भरिएका ती दिनहरू मनको कुनामा सधैं ताजा रहनेछन्। बिदाइका ती हातहरू केवल औपचारिक थिएनन्, तिनीहरूमा आत्मीयता, सम्मान र मित्रताको गहिरो भाव लुकेको थियो।

अनि यसैबीच, स्मृतिका अमिट पानाहरू बोकेर, हृदयभरि कृतज्ञता र नयाँ उत्साह लिएर, हामी २०८२ साल फागुन २९ गते स्वदेश फर्कियौँ । नयाँ सपना, नयाँ ऊर्जा र अझ ठूलो यात्राको संकेतसहित।

किनकि यो अन्त्य होइन…

यो त केवल अर्को सुन्दर सुरुवात हो, जहाँबाट मलाई थप ऊर्जा र जिम्मेवारीको गह्रुङ्गो भारी अझ थपिएको थियो।

हामी नेपाल झर्नु अगावै, यहाँका सामाजिक सञ्जाल र मिडियामा ‘क्षितिज नाट्य प्रतिष्ठान नेपाललाई भियतनाममा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान’ र ‘नेपाली कलाकार माधव कल्पितलाई प्रदान गरियो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान’ लगायतका मुख्य शीर्षक समाचार युट्युब, अखबारदेखि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसम्म फैलिसकेका रहेछन्। त्यो दृश्य केवल खबरको विस्तार मात्र थिएन । त्यो त हाम्रो वर्षौँको मेहनत, संघर्ष र विश्वासले पाएको सार्वजनिक मान्यता थियो।

काठमाडौं पुग्नेबित्तिकै नागरिक बचाउ दलका पदाधिकारीहरूले आयोजना गरेको स्वागत–सम्मान कार्यक्रम, अनि मिडियाहरूमा अन्तरवार्ताको निरन्तरता…। ती सबै क्षणहरूले मलाई एकाएक चर्चाको शिखरतिर पुर्‍याए। स्थानीयदेखि राष्ट्रिय अखबारका कला पृष्ठमा छापिएका तस्बिरहरू केवल तस्बिर थिएनन् । ती त एउटा आन्दोलनको दस्तावेज थिए, एउटा सपनाको प्रमाण थिए।

तर विडम्बना पनि त्यत्तिकै गहिरो थियो । मेरै गृह जिल्ला झापामा, जहाँ ‘झापा नाटक घर’ जस्तो ऐतिहासिक अभियानलाई पटक–पटक प्रस्तावना लिएर जाँदा पनि पालिका, प्रदेश र केन्द्रले चिन्न चाहेनन्, सम्बोधन गर्न सकेनन् । अब त्यही अभियान सबैको चासो र खोजीको विषय बनेको थियो। समयले आफैं उत्तर दिएको थियो। केहीका लागि यो प्रेरणा बन्यो भने, केहीका लागि दरिलो झापटझैँ साबित भयो।

राजधानीको व्यस्ततालाई छिचोल्दै, हामी चैत ३ गते झापा प्रस्थान गर्‍यौँ। भद्रपुर विमानस्थलमै कलाकार साथीहरू, सामाजिक अभियन्ता र स्थानीयहरूको भव्य स्वागतले मन गद्गद भयो। त्यो सम्मान केवल व्यक्तिको थिएन । त्यो त एउटा विचारको सम्मान थियो, एउटा निरन्तर कर्मको परिणाम थियो।

साँच्चै, कहिल्यै नदेखिने जस्तो लागेको सपना पनि, जब इट्टा–इट्टा जोड्दै बनाइन्छ, एक दिन शिखर चुम्दो रहेछ।

र आज, त्यो शिखरमा उभिँदा पनि, मन भन्छ: यो यात्रा रोकिने होइन, अब झन् ठूलो आकारमा अघि बढ्नेछ, किनकि मान्यता ढोका ढकढक्याएर होइन, समयले आफैं खोलिदिँदो रहेछ।

हिजो जसले अभियानविरुद्ध चरित्र देखाउँदै उपहास गरे, आज उनीहरू नै ‘हामी पनि सँगै थियौँ र रहिरहने छौँ’ भन्न आतुर देखिनु सायद यही नै सफलताको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो भन्ने ठूलो शिक्षा आज मिलेको छ।

सामाजिक सञ्जालले कसलाई कतिखेर भाइरल बनाउँछ र कसको जिन्दगीमा कस्तो उथलपुथल ल्याउँछ भन्ने कुराको पछिल्लो उदाहरण हुन्, स्याङ्जाकी रेनुका बराल।

चुनावको बेला राजनीतिक आवेगमा आएर दिएको एउटा अभिव्यक्तिले अहिले उनको सडकमा हिँड्नसमेत मुस्किल पर्ने गरेको छ।

कुरा हो निर्वाचन अघिको। देश चुनावमय थियो। काठमाडौंको कलंकीमा सानो किराना र तरकारी पसल चलाएर बस्ने रेनुका भोट हाल्न आफ्नो गाउँ स्याङ्जाको चापाकोट पुगेकी थिइन्।

मतदान केन्द्र बाहिर राजनीतिक गफगाफ चल्दै थियो। झापा क्षेत्र नम्बर-५ मा कसले जित्ला भन्ने विषयमा एमाले र रास्वपा समर्थकबीच बहस भइरहेको थियो।

एमालेकी समर्थक रेनुकाले त्यही हुलमा फ्याट्ट भनिदिइन्, ‘बालेनले जित्यो भने झापामा यो कान काटेर म टिचिङ अस्पताल गएर टाँका लगाउँछु र कानको सुन पनि बालेनलाई नै दिन्छु।’

त्यहाँ उपस्थित एक युवाले यो कुरा मोबाइलमा खिचेर टिकटक र फेसबुकमा हालिदिए। नतिजा रेनुकाले सोचेभन्दा ठीक उल्टो भइदियो।

रास्वपाका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाहले एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई झन्डै ५० हजारको भारी मतान्तरले पराजित गरे। त्यसपछि त के थियो र ! रेनुकाको त्यो भिडियो आगोझैं फैलियो।

उनी रातारात भाइरल भइन्, तर सकारात्मक रूपमा होइन, ट्रोल र उडाउने पात्रको रूपमा।

फागुन २४ गते थियो। बिहान कालीमाटी तरकारी बजारमा सधैंझैं बिहानै तरकारी किन्न पुगेकी उनलाई त्यहाँ सयौं मानिसले घेरे। हातमा मोबाइल तेर्स्याउँदै सबैले एकै स्वरमा सोध्न थाले, ‘दिदी, कान कहिले काट्ने त ?’

उनीमाथि लगभग भौतिक आक्रमणकै शैलीमा मानिसहरू जाइलागे। उम्किन नसकेपछि उनले प्रहरीको नम्बरमा फोन गरेर गुहार माग्नु पर्‍यो। बल्लबल्ल तरकारी बोक्ने गाडीमा चढेर उनी त्यहाँबाट भाग्न सफल भइन्।

पछि भाइरल बने पनि उनी मिडिया अन्तर्वार्ता व्यस्त रहिन्। यही क्रममा उनले फिल्म खेल्ने रहर पनि जाहेर गरिन्। चर्चामा आएको मौकामा कला क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने रहर सुनाइन्।

‘अहिले मलाई के छ भने, यस्तो चर्चामा आउँदा भोलि कतैबाट हिरोको आमा वा दिदीको अफर आयो भने जान्छु,’ उनले भनेकी छन्, ‘म्युजिक भिडियो, चलचित्र खेल्ने चाहना छ। नाच्न नआए पनि एक्टिङ आउँछ।’

उनको भनाइले फेरी पनि सामाजिक सञ्जालमा चर्चा पाएको छ। के भाइरल हुँदैमा फिल्ममा सजिलै इन्ट्री पाइन्छ ? प्रतिभाभन्दा भाइरलपन ठूलो हो त ?

सामाजिक सञ्जालले रातारात स्टार बनाउने र भोलिपल्टै गुमनाम बनाइदिने दृष्टान्त खोज्न धेरै टाढा जानु पर्दैन। छिमेकी देश भारतकै रानु मण्डल र भुवन बादायकरलाई हेरे पुग्छ।

पश्चिम बंगालको एउटा रेलवे स्टेसनमा गीत गाएर जीवन गुजारा गर्ने रानु मण्डलको एउटा भिडियो भाइरल भएपछि उनले बलिउडमै गीत गाउने अवसर पाइन्।

रातारात चर्चाको शिखरमा पुगेकी उनको स्टारडम जति छिटो चुलियो, त्यति नै छिटो सेलायो पनि। न उनीसँग व्यावसायिक गायनलाई निरन्तरता दिने सीप र प्रशिक्षण थियो, न त त्यो स्टारडम थाम्ने मानसिक क्षमता नै। केही समयमै उनी पुनः आफ्नै पुरानो र गुमनाम अवस्थामा फर्किइन्।

त्यस्तै अवस्था कच्चा बदाम गाउने भुवन बादायकरको पनि भयो। बदाम बेच्दा ग्राहक तान्न उनले गाएको गीतमा विश्वभरका मानिस नाचे।

उनको भिडियोले इन्टरनेटमा तहल्का मच्चायो। तर, उनको त्यो भाइरलपन पनि पानीको फोकाजस्तै साबित भयो। आज उनी कहाँ छन् र के गर्दैछन् भन्ने कसैलाई चासो छैन। उनीहरूको स्टारडम एउटा क्षणिक ट्रेन्ड मात्र थियो, जुन अर्को नयाँ भाइरल ट्रेन्ड आउनासाथ बिलाएर गयो।

रेनुकाको रहरमाथि पनि यिनै यथार्थहरू जोडिएर प्रश्न उठिरहेका छन्। चलचित्र वा साङ्गीतिक क्षेत्र भनेको लहड वा कोही मानिस विवादमा परेर भाइरल भएको झोकमा गरिने काम होइन।

यसका लागि निरन्तरको साधना, धैर्यता र अभिनयको गहिरो बुझाइ आवश्यक पर्छ। अभिनय आफैंमा एउटा कला र तपस्या हो, क्षणिक भाइरल हुनुको उपज होइन।

पछिल्लो समय फिल्म निर्माता र निर्देशकहरूले पनि सस्तो लोकप्रियता र ‘भ्युज’ तान्नका लागि जो भाइरल भयो, उसैलाई पर्दामा भित्र्याउने होडबाजी चलाएका छन्।

तर, यस्ता भाइरल अनुहारहरूले दर्शकलाई एकछिन तान्न सके पनि लामो समय हलमा अड्याउन सकेका छैनन्।

प्रतिभा, सीप र निरन्तरता बिना कला क्षेत्रमा कसैको पनि अस्तित्व लामो समय टिक्दैन भन्ने कुरा विगतका थुप्रै घटनाले प्रमाणित गरिसकेका छन्।

भाइरल हुनु भनेको चिठ्ठा पर्नु जस्तै हो, तर कला भनेको पसिना बगाएर गरिने साधना हो।

भर्चुअल दुनियाँको यो भाइरलपनले रेनुकाको वास्तविक जिन्दगी भने निकै कष्टकर बनाइदिएको छ। उनले मानिसहरूको खिसीट्युरी सहनु परेको छ।

भाइरल भिडियोका कारण बाटोघाटोमा निरन्तर दुर्व्यवहार भोगिरहेकी उनले आफूले कसैको नराम्रो नगरेको सुनाइन्। ‘माफी माग्नुपर्ने के गल्ती गरेको छु र ? कसैको घर बिगारेको छैन, कसैलाई व्यक्तिगत हानि गरेको छैन,’ उनले भनेकी छन्।

आफू अझै पार्टीको लागि ज्यान दिन तयार रहेको उनले बताएकी छन्।