तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाअन्तर्गत दमौली–भरतपुर २२० केभी प्रसारण लाइन निर्माणका लागि चितवन जिल्लास्थित राष्ट्रिय तथा सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्ने रुख कटानको अनुमति प्राप्त भएको छ।

डिभिजन वन कार्यालय चितवनले शुक्रबारदेखि लागू हुनेगरी प्रसारण लाइन निर्माण क्षेत्रभित्र पर्ने रुखहरूको कटान, मुछान तथा सुरक्षित घाटगद्दी व्यवस्थापनका लागि आयोजनालाई वन प्रवेश इजाजतपत्र प्रदान गरेको हो।

यस सम्बन्धमा आयोजना र डिभिजन वन कार्यालयबीच औपचारिक सम्झौतासमेत सम्पन्न भएको छ। अनुमतिअनुसार सरकारद्वारा भरतपुर महानगरपालिका–१ स्थित व्यवस्थित वन (सतनचुली संरक्षित क्षेत्र) तथा सतनचुली सामुदायिक वन, साथै भरतपुर महानगरपालिका–२९ अन्तर्गत अकलादेवी र सिद्धदेवी सामुदायिक वन क्षेत्रमा रहेका विभिन्न प्रजातिका एक हजार २६३ वटा रुख कटान गरिने तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाका प्रमुख श्यामजी भण्डारीले जानकारी दिए।

कटान गरिएका रुखहरू तोकिएको समयभित्र सम्बन्धित सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह तथा सब–डिभिजन वन कार्यालयले सुरक्षित ठहर गरेको स्थानमा घाटगद्दी गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७९ मङ्सिर २० गतेको निर्णयअनुसार प्रसारण लाइन निर्माणका लागि चितवन र तनहुँ जिल्लामा पर्ने कूल ९२.७३ हेक्टर वन क्षेत्र (चितवनमा २५.२७ हेक्टर र तनहुँमा ६७.४६ हेक्टर) प्रयोग गर्न तथा उक्त क्षेत्रमा रहेका नै हजार १२७ वटा रुख हटाउन स्वीकृति प्रदान गरिएको थियो।

सोही निर्णयका आधारमा २०८२ पुस ३० गते आयोजना र वन तथा भू–संरक्षण विभागबीच सम्झौता सम्पन्न भएको थियो। उक्त सम्झौतापश्चात डिभिजन वन कार्यालय, आयोजना तथा सम्बन्धित सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूको समन्वय र रोहबरमा प्रसारण लाइन निर्माण क्षेत्रमा पर्ने रुखहरूको छपान कार्य अघि बढाइएको हो।

तनहुँ जिल्लाअन्तर्गत पर्ने रुखहरूको छपान कार्य हाल जारी रहेको छ। रासस

यहाँस्थित नेपाली सेनाको इन्द्रबक्स गणले निलगिरि हिमालजस्तो उचाइमा प्रतिकूल मौसम र हिमपातका कारण हुनसक्ने प्राकृतिक विपद्को समयमा गर्नुपर्ने खोज तथा उद्धारको अभ्यास गरेको छ।

निलगिरि हिमनदी उचाइमा अवस्थित रहेकाले सम्भावित प्राकृतिक विपद्मा गर्नुपर्ने खोज तथा उद्धार अभ्यास आयोजना गरिएको इन्द्रबक्स गणले जनाएको छ।

इन्द्रबक्स गणद्वारा आयोजित अभ्यासको अन्तिमदिन शुक्रबार मुस्ताङको घरपझोङ गाउँपालिका–५ ड्रमक्याम्पमाथिको निलगिरि हिमालको फेदीमा खोज तथा उद्धार अभ्यास सम्पन्न गरिएको हो।

प्रतिकूल मौसम, हिमपातकालगायत प्राकृतिक विपद्मा निलगिरिसहित हिमनदीमा केही फसेमा तत्काल उद्धारका लागि अभ्यास आयोजना गरिएको इन्द्रबक्स गणका प्रमुख सेनानी गौरवध्वज खाँडले बताए। उनका अनुसार इन्द्रबक्स गण, सैनिक उच्चशिखर शिक्षालय र मनाङको भैरव गुल्मका सैनिकले खोज तथा उद्धारको नमूना अभ्यास गरेका हुन्।

प्रमुख सेनानी खाँडका अनुसार मुस्ताङ र मनाङका ५५ जनाभन्दा बढीले हिमाली क्षेत्रमा आइपर्ने प्राकृतिक विपद्सम्बन्धी खोज तथा उद्धार अभ्यासमा सहभागिता जनाएका हुन्। उनले २३ नंं बाहिनी अड्डा बागलुङका बाहिनीपति सहायकरथी विजय केशीको उपस्थितिमा समुद्री सतहबाट चार हजार ३०० मिटर उचाइमा अवस्थित निलगिरि हिमनदीको खोचमा अभ्यास गरेको जानकारी दिए।

अभ्यासस्थलमा सैनिक उच्चशिखर शिक्षालयका महासेनानी सुशिल प्याकुरेल र इन्द्रबक्स गणका गणपति प्रमुख सेनानी खाँडसहितको उपस्थिति थियो। नेपाली सेनाद्वारा आयोजित यसप्रकारको अभ्यासमा सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल ३३ नं गुल्म हेडक्वाटर जोमसोम, जिल्ला प्रहरी कार्यालय मुस्ताङ र राष्ट्रिय अनुसन्धान कार्यालयका प्रतिनिधिहरूको पनि सहभागिता थियो।

विगतमा हुड्हुड चत्रवातका कारण यहाँका कैसाङ हिमनदी इलाकामा पर्यटक हिमपात र हिमआँधीमा फसेका परिदृष्यलाई आधार बनाएर मुस्ताङका सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह, विभिन्न सङ्घसंस्था तथा सरोकार भएका निकायलाई सहभागी गराई खोज तथा उद्धार अभ्यास सम्पन्न गरिएको प्रमुख सेनानी खाँडले उल्लेख गरे।

डोरीको सहायताले झुन्डिएर खोचमा फसेका पदयात्री तथा शवलाई बाहिर निकाल्ने कृतिम अभ्यास गरिएको थियो। कैसाङ हिमनदी क्षेत्रको उचाइमा बेपत्ता भएका पर्यटक तथा पदयात्रीको खोजीका लागि नेपाली सेनाका दुई वटा तालिमप्राप्त कुकुरसमेत प्रयोग गरिएको प्रमुख सेनानी खाँडले जानकारी दिए।

यसअघि अभ्यासको पहिलोदिन मुस्ताङको जोमसोमस्थित सैनिक क्याम्प नजिकैको पहाडमा खोज तथा उद्धार अभ्यास गरेको थियो।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा अक्सिजनको कमी, अत्यधिक चिसो र भौगोलिक विकटताका कारण हुने सम्भावित जोखिम तथा दुर्घटना न्यूनीकरणका साथै खोज तथा उद्धारकार्यलाई सहज बनाउने उद्देश्यले इन्द्रबक्स गणले यसप्रकारको नमूना अभ्यास आयोजना गरेको जनाएको छ।

पर्यटन व्यवसायीलाई लक्षित गर्दै आठौँ चिनियाँ भाषा कक्षा सोमबारदेखि सुरु हुने भएको छ।

नेपाल पर्यटन बोर्ड, नेपालस्थित चिनियाँ दूतावास र नेपाल–चीन सांस्कृतिक तथा शैक्षिक परिषद्को सहकार्यमा सोमबारदेखि चिनियाँ भाषा सुरु हुन लागेको हो।

नेपाल पर्यटन बोर्डमा शुक्रबार आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा ८० जना पर्यटन व्यवसायी तथा सरकारी कर्मचारीलाई चिनियाँ भाषा कक्षा सञ्चालन गर्न लागिएको जानकारी दिइएका हो।

कार्यक्रममा नेपाल पर्यटन बोर्ड सञ्चालक समितिका अध्यक्ष एवं पर्यटन मन्त्रालयका सचिव मुकुन्दप्रसाद निरौलाले चिनियाँ भाषा प्रशिक्षण कार्यक्रमले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने बताए। उनले भाषा अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र नभई संस्कृति र जनताबीचको पुल भएको उल्लेख गरे। पर्यटन विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध प्रवर्द्धनमा भाषाको योगदान महत्वपूर्ण भएको उनको भनाइ थियो।

नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत चाङ माओमिङले नेपाल प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले सम्पन्न मुलुक भएकाले चिनियाँ पर्यटकको प्रमुख रोजाइको गन्तव्य नेपाल बनेको बताए।

अप्रिल महिनामा मात्रै ११ हजारभन्दा बढी चिनियाँ पर्यटक नेपाल आएको उनको भनाइ थियो। 'चिनियाँ भाषा तालिम कार्यक्रम चीन–नेपाल जनस्तरीय आदानप्रदानको महत्वपूर्ण कार्यक्रम बनेको छ,' उनले भने।

नेपाल पर्यटन बोर्डका निमित्त कार्यकारी प्रमुख हिक्मत सिंह ऐरले चिनियाँ भाषा प्रशिक्षणले पर्यटन क्षेत्रका जनशक्तिलाई व्यावसायिक रूपमा सक्षम बनाउने विश्वास व्यक्त गरे।

नेपाल–चीन सांस्कृतिक तथा शैक्षिक परिषद्का प्रमुख हरिशचन्द्र साहले सन् २०१६ देखि सुरु भएको प्रशिक्षण कार्यक्रमको आठौँ संस्करणसम्म आइपुग्दा २८० भन्दा बढी पर्यटन व्यवसायीले चिनियाँ भाषा प्रशिक्षण प्राप्त गरिसकेको जानकारी दिए।

प्रशिक्षण कक्षा यहीवैशाख २८ गते सोमबारदेखि सुरु हुनेछ। कक्षा भने बेलुका ५ देखि ७ बजेसम्म हुने नेपाल पर्यटन वोर्डले जनाएको छ।

संसारका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमालमध्ये सातौँ स्थानमा पर्ने धौलागिरि हिमालमा पहिलोपटक मानव पाइला पुगेको दिनका अवसरमा ‘धौलागिरि आरोहण दिवस’ मनाइँदैछ। यही वैशाख ३० गते बुधबार धौलागिरि हिमालमा पहिलोपटक मानव पाइला पुगेको ६६ वर्ष पूरा हुँदैछ।

सन् १९६० मे १३ मा स्विसअस्ट्रियन संयुक्त आरोहण दलका म्याक्स आइसेलिनको नेतृत्वमा गएका दुई नेपालीसहित सात जना आरोहीले धवलागिरि हिमालको सफल आरोहण गरेका थिए। सोही दिनको सम्झनामा हरेक वर्ष मे १३ तारिखमा धौलागिरि आरोहण दिवस मनाउने गरिएको छ।

यस वर्ष पनि विविध कार्यक्रमसहित उक्त दिवस मनाउने तयारी भइरहेको ट्रेकिङ ऐजिन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान) गण्डकीले जनाएको छ। गत वर्ष पोखरामा ‘धौलागिरि पदयात्रा, समस्या, चुनौती र समाधान’ विषयक अन्तक्र्रियासहित सो दिवस मनाइएकामा यसपटक धवलागिरि हिमालको काख म्याग्दीको धौलागिरि गाउँपालिका–४ मुदी गाउँमा यो दिवस मनाइने टान गण्डकीका अध्यक्ष कृष्णप्रसाद आचार्यले बताए।

‘६६औँ धौलागिरि आरोहण दिवससहित धौलागिरि गाउँपालिकाका पर्यटकीय गन्तव्य तथा पदमार्ग प्रवर्द्धन कार्यक्रम एकैसाथ गर्दैछौँ’, उनले भने, ‘दिवसको औपचारिक समारोहमा धवलागिरि हिमाल आरोहण गरेका आरोहीलाई सम्मान गरिनेछ।’

टान गण्डकीको आयोजना, गण्डकी प्रदेशको उद्योग तथा पर्यटन मन्त्रालय, नेपाल पर्यटन बोर्डको प्रवर्द्धन र धौलागिरि गाउँपालिकाको समन्वयमा उक्त दिवस मनाउन लागिएको आचार्यले जानकारी दिए। कार्यक्रममा गण्डकी प्रदेशका उद्योग तथा पर्यटनमन्त्री यशोधा रिमालको प्रमुख आतिथ्यता रहने जनाइएको छ।

आठ हजार १६७ मिटर अग्लो धौलागिरि हिमाल आरोहण गर्ने पहिलो आरोहण दलमा नेपालबाट निमा दोर्जी शेर्पा र ङवाङ्ग दोर्जी शेर्पा सम्मिलित छन्। धौलागिरि हिमालमा पहिलोपटक गरिएको आरोहणलाई नेपालको पर्वतारोणको इतिहासमा महत्त्वपूर्ण दिनका रूपमा स्मरण गर्ने गरिएको टान गण्डकीका अध्यक्ष आचार्यले बताए। हिमाल आरोहणसँगै पदयात्रा पर्यटनका लागि धौलागिरि क्षेत्रलाई विश्वकै आकर्षक गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने उनको भनाइ छ।

पर्यटनका लागि प्रशस्त सम्भावना भएर पनि धौलागिरि क्षेत्र पर्यटन पूर्वाधार र प्रचारप्रसार अभावमा पछाडि परेको छ। विश्वप्रसिद्ध अन्नपूर्ण चक्रीय पदमार्ग नासिँदै र छोटिँदै गएका बेला धौलागिरि चक्रीय पदमार्ग त्यसको विकल्प बन्न सक्ने पर्यटन क्षेत्रका अगुवा बताउँछन्। धौलागिरि हिमाल साहसिक पर्वतारोहीको आकर्षणमा पर्ने गरेको छ।

नेपालका अन्य हिमालको भन्दा फरक आरोहण अनुभव हुने आरोहीहरूको भनाइ छ। यहाँको भू–बनोट र हावापानीका कारण धौलागिरि हिमाल आरोहणलाई जोखिमयुक्त मानिन्छ। टान गण्डकीका अध्यक्ष आचार्यले गण्डकी प्रदेशमा पर्ने आठ हजार मिटरमाथिका धौलागिरि, अन्नपूर्ण र मनास्लु हिमाल आरोहण दिवसमा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि विविध कार्यक्रम गर्दै आइएको बताए। रासस

राष्ट्रिय पन्छी अनुसन्धान कार्यक्रमअन्तर्गत अनुसन्धानका लागि पालिएका पन्छीमा बर्डफ्लु देखिएपछि करिब रु ५० लाख बराबरको नोक्सानी भएको छ।

गत चैत अन्तिम साता देखापरेको बर्डफ्लुको कारणले बाराको परवानीपुरस्थित राष्ट्रिय पन्छी अनुसन्धान कार्यक्रमअन्तर्गत पालिएका आधा दर्जन प्रजातिका पन्छी र सोको आहारसमेत नष्ट गर्नुपरेको हो।

राष्ट्रिय पन्छी अनुसन्धान कार्यक्रम परवानीपुरका सूचना अधिकारी खमबहादुर प्रजाले चैतको अन्तिम साता यहाँ पाल्दै आएको पन्छीमा बफ्र्डफ्लु पुष्टि भएपछि करिब रु ४५ देखि ५० लाखको नोक्सानी व्यहोर्नुपरेको बताए। ‘टर्की जातको पन्छीमा बर्डफ्लु देखिएपछि एकपछि अर्को गर्दै फार्ममा पालिएका अन्य प्रजातिका पन्छीमा बर्डफ्लु देखिएपछि सबै नष्ट गर्नुपरेको हो’, उनले भने, ‘सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा गरेर यहाँ पाल्दै आएका पन्छीहरू, अण्डा र दानाहरूको समेत नष्ट गरेका छौँ।’

बफ्र्डफ्लुको कारणले करिब दुई हजार कुखुराको चल्ला, करिब १२ सयको हाराहारीमा गिरीराजलगायत कुखुराको प्रजाति, तित्रा ३३ वटा, सेतोरकालो टर्की ४७ वटा, बट्टाई करिब ४५० वटा नष्ट गरिएको कार्यालयले जनाएको छ।

त्यस्तै एल वान दाना ८३५ किलोग्राम, एलटु दाना ४५५ किलोग्राम र एलथ्रि एक हजार ८३५ किलोग्राम दाना नष्ट गरिएको छ। सूचना अधिकारी प्रजाले बर्डफ्लु देखिएको फार्ममा अहिले चुना छर्किने, मल पुर्ने, आगोको तापले पोल्नेलगायतका निर्मलीकरणका काम भइरहेको बताए।

‘कार्यालयले यसअघि कृषकहरूलाई उपलब्ध गराएको विभिन्न प्रजातिका पन्छी ल्याउने पनि प्रयास भइरहेको छ’, उनले भने, ‘राष्ट्रिय पन्छी अनुसन्धान कार्यक्रमअन्तर्गत पोखरा र नेपालगञ्जमा रहेका कार्यालयबाट आवश्यक पर्ने पन्छी तथा अण्डाहरू ल्याएर फेरि पुन सञ्चालन गर्ने आवश्यक तयारीमा जुटिसकेका छौँ।’

बितेका २४ घण्टामा दुई हजार ३४ सवारी चालक सवारी नियम उल्लङ्घनको कारबाहीमा परेका छन्। यसबाट राज्यकोषमा रु २२ लाख १२ हजार राजस्व दाखिला भएको छ।

काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अनुसार मादक पदार्थ सेवन गरेको १४०, नियमविपरीत ‘राइड सेयरिङ’ गरेका १८४, ट्राफिक सङ्केत उल्लङ्घनकर्ता ८७ र तीव्र गतिमा सवारीसाधन हुइँक्याएका २१० जनालाई कारबाही गरिएको हो।

यसैगरी, ‘लेन’ अनुशासन पालना नगर्ने १२०, निषेधित क्षेत्रमा हर्न बजाउने ५७, सडक पेटीमा सवारीसाधन पार्किङ गर्ने ९६, एकतर्फी सडकमा सवारी चलाउने ११० र अन्य सवारी नियम पालना नगरेका एक हजार २९ जनालाई कारबाही गरिएको हो।

दश दिनअघि जिल्ला प्रशासन कार्यालय कञ्चनपुर र जिल्ला हुलाक कार्यालयबीच राहदानी वितरण गर्नेसम्बन्धी सम्झौता भएअनुरूप सेवाग्राहीको घरमै राहदानी पुर्‍याउन ‘हल्कारा’ तयारी अवस्थामा छन्।

हुलाक कार्यालयमा आएका चिठी, पत्रपत्रिका र पार्सल सम्बन्धित व्यक्तिको हातमा पुर्‍याउने श्रेणीविहीन कर्मचारीलाई ‘हल्कारा’ भनिन्छ। जिल्ला हुलाक कार्यालयले हुलाक सेवालाई आधुनिकीकरण गरी ‘सरकारी कुरियर सेवा’ सञ्चालन गरिरहेका बेला प्रशासन कार्यालयसितको सम्झौतामा आउँदाे दिनमा घरदैलोमै राहदानी चाहने सेवाग्राहीका लागि सहजता दिन तयारी गरिसकेको छ।

जिल्ला हुलाक कार्यालयका प्रमुख सरोज पाण्डेयले प्रशासन कार्यालयसितको सम्झौतापछि घरमै राहदानी पुर्‍याउने कामको प्रक्रिया सुरु भइसकेको बताए। “प्रशासनमा राहदानी फारमसँगै घरमै राहदानी चाहने सेवाग्राहीले ठेगानासहितको छुट्टै फारम पनि सो प्रयोजनका लागि फारम भर्न थालिसकेका छन्,” प्रमुख पाण्डेयले भने, “अबको दुई सातापछि नयाँ राहदानी जिल्लामा पुग्नासाथ हुलाक कर्मचारी जिल्लाभर वितरण थाल्नेछन्।”

उनले त्यसका लागि कञ्चनपुरका नौवटै पालिकाका हुलाका कार्यालय तयारी अवस्थामा रहेको बताए।

“हुलाकका हुलाकी, पत्र वितरक, डाक बाहक, हुलाकी प्रतिनिधि र हल्कारा लगायतका पदमा जिल्लाभर ५४ जना कर्मचारी छन्”, पाण्डेयले भने, “प्राप्त भएको राहदानीहरू सेवाग्राहीको घरसम्मै पुर्‍याउने काम हल्कारा (श्रेणीविहीन कर्मचारी) ले गर्नेछन्।”

दुई गाउँपालिका र सात नगरपालिका रहेको कञ्चनपुरमा सबै पालिकामा हुलाका कार्यालयमार्फत सेवा प्रदान भइरहेको छ। “यहाँको कान्छो हुलाक कार्यालय लालझाडीमा स्थापना पछिल्लो समय भयो”, उनले भने, “अब सेवाग्राहीले राहदानी लिन कार्यालय धाउनुपर्ने बाध्यता अन्त्य हुने विश्वास छ।”

सरकारको स्वीकृत १०० कार्यसूचीअन्तर्गत को बुँदा नं २७ मा उल्लेखित सरकारी सेवा घरमै उपलब्ध गराउने नीतिअनुसार यो सेवा कार्यान्वयनमा ल्याइएको जिल्ला प्रशासन कार्यालय कञ्चनपुरले जनाएको छ।

प्रशासन कार्यालयले सार्वजनिक सूचना जारी गर्दै सेवाग्राहीको राहदानी घरमै पुर्‍याउने सेवा आरम्भ भइसकेको जानकारी दिएको छ।

नागरिक दैनिकको संवाद यो। चित्ताकर्षक समाचारका अंश। खबर कागजकै प्रसंग। भाव सम्प्रेषणका सिपशैली। संवेदनशीलताका अभिव्यञ्जना, आधुनिकताका उत्कृष्टता। युगबोधि वृक्षका हराभरा बौद्धिक चिन्तन चेतनात्मक परिमाजर्न। पाठक मनोकांक्षामय शिष्ट अभिव्यञ्जना! क्या मज्जा आहा!

सजीव बुद्ध त राजदरबारको स्वर्ण गद्दी आसनै परित्यक्ता। मात्र राजकूल घरान सुखसैलमय चयनमा रहेर के हुनु? जनता दुःख वेदनामय आहतमा छन्। राहत पुर्‍याउन नसके शासन सिंहासनको के अर्थ? वेदनाबाट विमोचन गर्न जीवनका सरल तरस पक्ष समाधान राज्यव्यवस्थाका कुर्वान! बुद्धका चिरनूतन चिन्तन! मार्मिक ध्यान ! मान नमान, अन्तरपरिधान। आत्मसात नगरी नहुने अन्तर ज्ञान। जीवनका ज्यान!

बुद्ध बोधि ज्ञान प्राप्त गर्नुअघि गौतम थिए। गौतम शब्दार्थ गहन! गहनमा गहनतम अझै। जति बुझ्यो उत्ति गहिरो। गहिरो महिमा गायनको चुरो। अभ्यास गर्दागर्दै खुल्दो रहेछ बृहत्तर ज्ञान। बृहत्तर ज्ञान आयामिक बन्छन्। सुरुमा आयाम त्रिकोणात्मक थिए, अहिले बहुआयामिक। आयामको फैलावट अनन्त। कतिकति, क्या मस्ति! पाटीपौवा सुखाभुवन! सुखाभुवन भूतलमा होइन। आफ्नै मनभित्र अन्तरध्यानमा पौडिरहेका हुन्छन्। बुद्ध न सुकुम हुन्, न त हुकुमबासी नै। राजदरबार सुनौलो गद्दी हुकुमबास नै परित्यक्त ती सुकमबासी कसरी बन्लान् ? अन्तरआलाप, मनगढन्ते अन्तरआलाप!

लाग्छ मनमा, कतै बौद्धगुम्बा नितान्त एकलास निर्जन स्थलमै बन्ने। बुद्धलाई वैभव–कोलाहलमय वातावरण मन नपर्ने। गुम्बा निर्माण यत्रतत्र एकान्त पहाड, कुनाकाप्चामा बने बनाइएका स्वानुभूति आर्जेको छु। सोलुखुम्बु जिल्ला सगरमाथाका चुचुरो विश्वविख्यात पर्वतीय हिमचुलीमय स्थान! पवित्रमा चोखो! चोखामा नि महापवित्र! पवित्रताका प्रयाग! गौतमको बुद्धत्वको सिद्धचेतका चेतन चिन्तन दिव्यज्योति ! ज्योति चिरन्तन। चिरन्तन सदाबहार। सदा उज्ज्वल सौर्य दीप। बल्छ जहाँ–जसमा सधैंभरि देदिव्यमान। अमर ज्योति मानस चिन्तन चेत! प्राणमय चिन्तन जीवित ज्यान ! सबका ज्यान!

‘बुद्धले पनि बास नपाएको सुकुम्बासी बस्ती’ शीर्षक खबर पढ्दा ‘बुद्ध पनि सुकुम्बासीको लाममा’ हरफले मच्चाएको उद्वेगका भावनात्मक चेतन जलविन्दु छर्कने जमर्किएँ! ॐ शान्ति! जय नेपाल!

बौद्ध गुम्बा मात्र एकलास नदी किनार बचाएको भए एकान्त नदी किनारको शोभा तीर्थस्थलीय महिमा बढ्ने थियो। दुई तिहाइ बहुमत हाराहारी सरकारको विवेकशील घन्टी गुम्बा परिसरमा अनुरणित रहने थियो।

सर्वोच्च अदालतले छाउपडी प्रथा उन्मूलन गर्नका लागि यसलाई दण्डनीय बनाउने गरी कानुन बनाउन, जनचेतना अभियान चलाउन भनेर सरकारका नाममा परमादेश गरेको १८ वर्ष भयो।

सर्वोच्चको परमादेश आएको १० वर्षपछि बल्ल छाउपडीलगायत महिनावारीमा छुवाछुत गर्ने विषयलाई राज्यले दण्डनीय बनायो। सरकारले २०७४ मा ल्याएको मुलुकी अपराध संहिताको दफा १६८ ले महिनावारी वा सुत्केरी हुँदा महिलालाई छुट्टै गोठ र झुपडीमा बस्न बाध्य पारे, घरबाट निकाला गरे वा मानव मर्यादाविपरीत व्यवहार गरे (छुवाछुत समेत) तीन महिनासम्म कैद वा तीन हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्ने कानुनी व्यवस्था गरेको छ।

सर्वोच्च अदालतले छाउपडी प्रथालाई दण्डनीय बनाउने गरी कानुन बनाउन, जनचेतना अभियान चलाउन भनेर सरकारका नाममा परमादेश गरेको १८ वर्ष भयो। जसका आधारमा नेपाल सरकारले २०७४ मा ल्याएको मुलुकी अपराध संहिताको दफा १६८ ले महिनावारी वा सुत्केरी हुँदा महिलालाई छुट्टै गोठ र झुपडीमा बस्न बाध्य पारे, घरबाट निकाला गरे वा मानव मर्यादाविपरीत व्यवहार गरे (छुवाछुतसमेत) तीन महिनासम्म कैद वा तीन हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्ने कानुनी व्यवस्था गरे पनि हिमाली जिल्ला हुम्लालगायतका क्षेत्रमा छाउपडी प्रथा अझै विकराल अवस्थामा छ। राज्यका कानुन र विभिन्न निकायका सचेतना कार्यक्रमले यो प्रथाप्रतिको व्यवहारमा लचकता आए पनि बार्ने काममा भने खासै परिवर्तन आएको छैन।

संहिता कार्यान्वयनमा आएको आठ वर्ष पुग्यो तर हिमाली जिल्ला हुम्लामा यो कानुन कार्यान्वयन गरी कसैलाई दण्ड दिइएको कुनै पनि घटना छैन। यद्यपि, हरेक घरमा महिलाले महिनावारी हुँदा छुवाछुत गर्ने र किशोरी तथा महिलालाई अपमानजनक तरिकाले कतै घरबाहिर त कतै गोठमा छुट्टै बस्न बाध्य पार्ने चलन भने छ।

सर्केगार्ड गाउँपालिका–३ उनापानी गाउँकी जौका फडेरा महिनावारी हुँदा आँगनमा सुत्छिन्।

‘आगो बालेर खुला आकाशमा रात बिताउनुपर्छ,’ उनले नेपालभोटसँग भनिन्, ‘घरको जग मात्र छोए पनि देउताले राम्रो गर्दैनन् भनेर घरको भान्सालगायत कोठामा त के, गोठमा पनि बस्न पाइँदैन । संस्कार नै यस्तै छ, मान्दिनँ भन्न त गाह्रो हुन्छ।’

उनापानी गाउँकै ३९ वर्षीया पिउली महताराले हिउँ परेको बेलामा पिँढीसम्म वा कटेरोमा बसे पनि अघिपछि भने आँगनमै बस्ने र सुत्ने गरेको सुनाइन्।

यो त सामान्य घरपरिवारको कुरा हो, धामी–झाँक्री, डाँगर वा हिन्दु धार्मिक गुरुहरू भएको घरमा ‘छाउखुल्लो’ (छाउपडी) बस्न महिलाहरू बाध्य हुन्छन् । हुम्लीहरूले भन्ने ‘छाउखुल्लो’ झ्यालढोका नभएको साँघुरो एकतले गोठ हो।

पहिला–पहिला हरेक घरमा महिलाहरू महिनावारी हुँदा छत वा बारीमा बस्थे। समयक्रमसँगै अधिकारकर्मीहरूले ‘छुई’ (महिनावारी) भएको बेला महिलाले खुला आकाशमा बस्नुपर्दा भोगेका पीडालाई महिलाको मानवअधिकार उल्लंघनसँग जोडेर चर्को विरोध गरेपछि प्रायः गाउँमा ‘छाउखुल्लो’को निर्माण भयो। त्यसपछि प्रायः महिला ‘छाउखुल्लो’मै बस्न थाले। अहिले केही परिवर्तन भने भएको छ। सास फेर्न पनि गाह्रो हुने साँघुरो गाईवस्तु बस्ने गोठबाट खुला आकाश र खुला आकाशबाट बेग्लै ‘छाउखुल्लो’मा उनीहरूको चार दिने बसाइँ सरेको छ तर यो पनि आफ्ना लागि उत्तिकै असुरक्षित भएको भनाइ महिलाहरूको छ।

‘छुई भएको पाँच दिन डरकै बिच बित्छ। मनमा डर भए पनि बार्नै पर्ने संस्कार हुम्लाका प्रायः घरमा छ,’ पिउलीले भनिन्।

विकासमा पछाडि परेको हुम्लामा अन्धविश्वास र सामाजिक कुचलनको शृंखलामा महिनावारी हुँदा महिलामाथि हुने अमानवीय व्यवहार पनि पर्छ।

घरभन्दा अलग राख्ने, दुध–दही नदिने, पानीका मुहान, धारा–पँधेरा छुन नदिने, गोठमा वा अलग्गै गोठ नभएकाहरूलाई हिउँदको कठ्यांग्रिने जाडोमा खुला आकाशमुनि आँगनमा बस्नुपर्ने नियमहरू लामो समयदेखिको सामाजिक प्रचलनका रूपमा यहाँका महिलामाथि जबरजस्ती थोपरिने गरेको अनुभव महिलाहरूले सुनाउँछन्।

नेपालको संविधान २०७२ को धारा १८ मा ‘समानताको हक’अन्तर्गत महिलामाथि भेदभाव गर्न नपाइने भनिएको छ। धारा ३८ मा महिलाको हकअन्तर्गत शारीरिक, मानसिक, सामाजिक हिंसाबाट सुरक्षासँगै प्रथा, परम्पराका नाममा हुने शोषण निषेध गरिएको छ। यसअनुसार महिलामाथि थोपरिएको छाउपडी प्रथा संवैधानिक अधिकारको उल्लंघन हो।

घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ अनुसार पनि छाउपडीका कारण महिलाहरूलाई मानसिक यातना दिनु, घरबाट निकालिनु घरेलु हिंसा हो।

कानुनले यसरी वर्जित गरेको प्रथाबाट महिलाहरू हरेक महिना प्रताडित भए पनि अहिलेसम्म कसैले प्रहरीकहाँ गएर उजुरी गर्ने साहस गरेका छैनन्। जिल्ला प्रहरी कार्यालय हुम्लाका निमित्त प्रहरी इन्चार्ज प्रहरी निरीक्षक युवराज ढकालले महिनावारीका बेला गरिने व्यवहारविरुद्ध उजुरी लिएर कोही नआएको बताए। न त मलाई घरेलु हिंसा भयो भनेर महिलाहरू गाउँपालिकामै गएका छन्।

सिमकोट गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष सुशीला रोकायले महिलाले नै यस्ता उजुरी नदिएको, बरु पालिकाले छाउपडीविरुद्धका सचेतना कार्यक्रम गरेको बताइन्।

महिनावारीका बेला महिलामाथि छुवाछुत गर्ने, खान–लगाउनमा बन्देज गर्नेलगायतका कार्य गैरकानुनी हुन् भन्ने कुरा आफूलाई थाहा भएकाले सचेतना अभियान राखेको हुम्लाको सदरमुकामसमेत रहेको सिमकोट गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष सुशीला रोकायले बताइन्।

‘हामीलाई कानुनी व्यवस्था थाहा छ । त्यही भएर सचेतना कार्यक्रम गर्दै आएका छौं,’ उनले भनिन्, ‘अहिलेसम्म ‘छुई’ प्रथाका कारण कोही कसैको मृत्यु ‘छाउखुल्लो’मा भएको छैन। हुम्लामा विभिन्न गैरसरकारी संघसंस्थाहरूले पनि छाउपडी प्रथा उन्मूलनका लागि काम गर्दै आएका छन्।’

गैरसरकारी संस्था महासंघ नेपालका हुम्ला शाखा अध्यक्ष जनक बुढाले ‘छाउपडी प्रथा’ हटाउन नसकिएको बताए। सरकारका निकायहरू तत्पर नहुँदा यस्ता सामाजिक कुप्रथा हटाउन नसकिएको टिप्पणी उनको छ। ६ वर्षअघि सरकारले देशभर छाउगोठ भत्काउने अभियान चलाएको थियो।

उक्त कार्यक्रम कोरोनाका कारण निरन्तरता पाउन नसकेको र स्थानीय सरकारले महिनावारी स्वच्छता तथा सुत्केरी जोखिमबारे सचेतना कार्यक्रममा ध्यान नदिएको कारण छाउपडी प्रथा कायम रहेको ठहर अध्यक्ष बुढाको छ।

छुई गोठको वासले स्वास्थ्यमा पनि उस्तै असर

छुई (महिनावारी) को बेला चिसो गोठ र खुला ठाउँमा बस्नुपर्दा महिलाको स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पर्दै गएको छ । माइनस १५ भन्दा तलको तापक्रममा पनि छुई भएका महिलाले चिसो ‘छाउखुल्लो’ र खुला छतमा बस्नुपर्दा महिलाहरूमा निमोनिया, दमजस्ता दीर्घरोगको जोखिम बढ्दै गएको जिल्लाका स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्।

गाउँमा भएका स्वास्थ्य संस्थामा उपचारका लागि आउने महिलाहरूको स्वास्थ्य रिपोर्ट र जिल्ला अस्पतालमा आउने ४० वर्षमाथिका अधिकांश बिरामी महिलाहरूको स्वास्थ्यमा चिसो र धुवाँका कारण देखिने स्वास्थ्य समस्याहरू देखिने गरेको जिल्ला अस्पताल हुम्लाकी सिनियर अनमी सरिता बोहराले बताइन्।

‘यहाँका (हुम्लाका) महिला सुत्केरी हुँदा वा छुई हुँदा छाउगोठमा राख्ने प्रचलनले उनीहरूको स्वास्थ्य कमजोर मात्र होइन, गम्भीर असर पर्ने गरेको स्वास्थ्य रिपोर्टले देखाएका छन्,’ बोहराले थपिन्, ‘छुईगोठमा बसे पनि न्यानो गर्नुहोस् भनेर हामीले पनि पटक–पटक सचेतना जगाउने गरेका छौं तर पनि अपेक्षित सुधार आएको छैन।’

‘महिनैपिच्छे चिसोमा चार–पाँच दिनसम्म बस्नुपर्दा र सुत्केरी हुँदा छाउगोठमा बसेका कारण उचित स्याहार नपाउँदा महिलाको स्वास्थ्यमा धेरै असर परेको हुन्छ । महिलाहरूलाई निमोनियाँ, दम, आङ खस्ने जस्ता रोग लाग्नुको कारण छाउगोठमा धेरै समय बस्नुपरेकाले पनि हो,’ उनले थपिन्।

छुई बार्ने शैली फेरियो: व्यवहार फेरिएन

छाउपडी प्रथा बार्ने परम्परा पहिलाको भन्दा केही सुधारिएको स्थानीय बताउँछन् । २०७४ तिर गृह मन्त्रालयले सञ्चालन गरेको छाउगोठ हटाउने अभियानअन्तर्गत जिल्ला सदरमुकाम सिमकोट र गाउँका थुप्रै छुईगोठ हटाउने काम भएको थियो।

‘अभियानका क्रममा छुईगोठमा बसेकी महिलालाई प्रहरी–प्रशासनको दबाबमा घरभित्र लिने काम पनि भयो,’ तत्कालीन महिला विकास कार्यालय हुम्लामा कार्यरत गंगा बोहराले भनिन्, ‘त्यसयता छुई बार्ने शैलीमा केही परिवर्तन आएको छ । यद्यपि, छुईप्रतिको पुरातन व्यवहारमा भने खासै फरक आएको छैन।’

त्यसपछि सिमकोट गाउँपालिकाले चलाएको सचेतना कार्यक्रमले विद्यालयमा पढ्ने किशोरीहरूमा विशेष प्रभाव परेको स्वास्थ्य शाखा प्रमुख नर भण्डारीले बताए।

‘सुरुको समयमा विद्यालय पढ्ने किशोरीहरूले महिनावारी भएको बेला पढ्न जान पाउँदैनथे। अर्को झुप्रोमा बस्नुपथ्र्यो। गाउँपालिकाले चलाएको सचेतना अभियानका कारण किशोरीहरूले घरबाट प्रतिवाद गर्न थालेका छन् । घरमै सुत्न र पोषिलो खानाका लागि उनीहरूको प्रतिवादले विस्तारै फरक पार्न थालेको छ,’ भण्डारीले थपे।

पहिले–पहिले हरेक घरमा छुट्टै छाउगोठ बनाउनुपर्ने अनिवार्य भए पनि पछिल्लो समय सचेतना अभियानले सुधार हुँदै भान्सा, पूजा कोठाबाहेक घरमै सुत्न पाउने सहजता भएको सर्केगाड गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष देवकी तिमल्सिनाले बताइन्।

‘हामीले पनि सचेतना अभियान चलाएका छौं, जसले गर्दा ‘छाउखुल्लो’मा बस्नुपर्ने अवस्था केही गाउँघरबाट हटेको छ,’ उनले थपिन्, ‘यद्यपि, अझै पनि महिनावारीका बेला भान्सा, पूजा कोठालगायतमा छुवाछुत त हुन्छ तर घरभित्र सुत्न पाउने वातावरण भने बिस्तारै बन्दै गएको छ।’

सुनसरीको बराहक्षेत्र नगरपालिका–५ स्थित तीनकुने मिलिजुली स्कुलनजिक आज बिहान मोटरसाइकल दुर्घटना हुँदा एक जनाको मृत्यु भएको छ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुनसरीका सूचना अधिकारी चन्द्र खड्काका अनुसार बिहान करिब ४ः३० बजे कालाबन्जार–धरान सडक खण्डमा प्रदेश १–०१–०१८ प ७८९२ नम्बरको मोटरसाइकल सिमेन्टको कल्भर्टमा ठोक्किँदा दुर्घटना भएको थियो। दुर्घटनापछि मोटरसाइकल करिब ३४ फिट तल पैनीको नालामा खसेको थियो।

दुर्घटनामा मोटरसाइकल चालक धरान उपमहानगरपालिका–८ बरगीका ३० वर्षीय मनिस बस्नेतको मृत्यु भएको सूचना अधिकारी खड्काले बताए। प्रहरीका अनुसार मृतक बस्नेतको दाहिने गालामा गहिरो चोट लागेको अवस्थामा पैनीमा घोप्टो परेको अवस्थामा शव फेला परेको थियो। स्थानीयले ठूलो आवाज सुनेपछि प्रहरीचौकी भरौलमा खबर गरेका थिए।

प्रारम्भिक अनुसन्धानपछि शव परीक्षणका लागि बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान पठाइएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुनसरीले जनाएको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहका राजनीतिक सल्लाहकार असिम शाह र नेपालका लागि साउदी अरेबियाका राजदूत फहद मोहम्मद आजमी मिनिकिरले आज पवित्र हज यात्राका लागि मक्का प्रस्थान गर्ने नेपाली हज यात्रीहरूको टोलीलाई बिदाइ गरेका छन्।

बिदाइ कार्यक्रममा उनीहरूले नेपाल र साउदी अरबबीचको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आपसी सम्बन्ध अझ सुदृढ हुने विश्वास व्यक्त गर्दै हज यात्रामा सहभागी सम्पूर्ण नेपाली मुस्लिम धर्मावलम्बीहरूको सफल, सुरक्षित तथा मङ्गलमय यात्राको शुभकामना व्यक्त गरे।

उनीहरूले हज इस्लाम धर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक आस्था, अनुशासन र आध्यात्मिक एकताको प्रतीक भएको उल्लेख गर्दै यात्रुहरूको सहज व्यवस्थापन, सुरक्षा तथा आवश्यक सहकार्यका लागि सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षणसमेत गराएका थिए।

मधेस प्रदेशमा पहिलो पटक न्यायिक महोत्सव आज (शनिबार) जनकपुरधाममा हुँदै छ।

न्यायिक सेवा प्रवाहलाई थप प्रभावकारी, पारदर्शी र नागरिकमैत्री बनाउने उद्देश्यसहित अदालतको कार्यप्रगति, मुद्दा फर्छ्योटको अवस्था तथा आगामी न्यायिक मेला गर्न लागेको जनकपुर उच्च अदालतका कायममुकायम मुख्य न्यायाधीश टेकनारायण कुँवरले बताए।

सो मेलामा अदालतको समग्र कार्यसम्पादन, मुद्दा व्यवस्थापन प्रणाली, सेवा प्रवाह, पुराना मुद्दा फर्छ्योटको अवस्था तथा नागरिकलाई न्यायिक प्रक्रियाबारे सहज जानकारी उपलब्ध गराउने उद्देश्यले आयोजना गर्न लागिएको हो।

कायममुकायम मुख्य न्यायाधीश कुँवरले न्यायपालिकाप्रति नागरिकको विश्वास कायम राख्न छिटो, निष्पक्ष र प्रभावकारी न्याय सम्पादन आवश्यक रहेको बताए। उनका अनुसार अदालतले पुराना मुद्दा फर्छ्योटलाई प्राथमिकतामा राखेर कार्य गरिरहेको छ। न्यायमा नागरिकको पहुँच विस्तार गर्न सञ्चारमाध्यमको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहने उनको विश्वास छ।

कायममुकायम मुख्य न्यायाधीश कुँवरका अनुसार ‘न्यायिक मेला’लाई न्यायपालिका र नागरिकबीचको दूरी घटाउने माध्यमका रूपमा लिइएको छ। मेलामार्फत अदालतको सेवा, न्यायिक प्रक्रिया, वैकल्पिक विवाद समाधान, कानुनी सहायता तथा नागरिक अधिकारसम्बन्धी जानकारी सर्वसाधारणसम्म पुर्याइने उनले जानकारी दिए।

नेपाल सरकार, सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको अध्यक्ष र सदस्य पदहरूका लागि दरखास्त आह्वान गरेको छ।

मन्त्रालयले शनिबार एक सूचना प्रकाशित गर्दै यी पदहरूमा छनोट गरी नियुक्त गर्नुपर्ने भएकाले प्राधिकरणको एक जना अध्यक्ष र चार सदस्य पदहरूका लागि दरखास्त आह्वान गरेको जनाएको छ।

यी पदहरूमा नियुक्तिका लागि इच्छुक र योग्य नागरिकहरूले आगामी २०८३ साल जेठ ५ गते कार्यालय समयभित्र आवेदन दिइसक्न आह्वान गरिएको छ।

यस पदका लागि आवश्यक पर्ने न्यूनतम योग्यता, दरखास्त फाराम र अन्य आवश्यक कागजातलगायतको विस्तृत जानकारी सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयको वेबसाइटमा उपलब्ध गराइएको सूचनामा उल्लेख छ।

सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले सुरक्षण मुद्रण केन्द्रको रिक्त कार्यकारी निर्देशक पदका लागि दरखास्त आह्वान गरेको छ।

मन्त्रालयले शनिबार एक सूचना प्रकाशित गर्दै इच्छुक र योग्य व्यक्तिहरूबाट दरखास्त आह्वान गरेको हो। दरखास्त पेस गर्ने अन्तिम मिति २०८३ साल जेठ ५ गते मंगलबार कार्यालय समयभित्र दरखास्त दिन सकिने छ।

उम्मेदवारहरूले आवश्यक न्यूनतम योग्यता, दरखास्त फाराम र संलग्न गर्नुपर्ने कागजातहरूको बारेमा विस्तृत जानकारी मन्त्रालयको वेबसाइटबाट प्राप्त गर्न सकिने सूचनामा उल्लखे छ।

सूचना:

संसारमा थुप्रै युद्ध लडिए। तीमध्ये दोस्रो विश्वयुद्ध सबैभन्दा ठुलो युद्ध थियो। यसमा लगभग ७० राष्ट्र होमिएका थिए र यो अफ्रिका, एसिया र युरोप महादेशका साथै समुद्री तटसम्म फैलिएको थियो। यस युद्धमा व्यापक विनाश र राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तनसँगै करोडौं मानिसहरूको मृत्यु भयो। युद्धको भयावहता यतिसम्म थियो कि हजारौं यातना शिविर र ग्यास च्याम्बरहरू खोलिए। मानव सभ्यताले बेहोरेको यो सबैभन्दा दर्दनाक र त्रासदीपूर्ण क्षण थियो।

त्याग र बलिदानको हिसाबले हेर्ने हो भने दोस्रो विश्वयुद्धमा सबैभन्दा बढी क्षति सोभियत संघले बेहोरेको थियो। विश्वलाई फासीवादको चंगुलबाट मुक्त गर्न दुई करोड ७० लाख सोभियत वीरहरूले ज्यानको बलि चढाएका थिए। जबकि जम्मा आठ लाख जति अमेरिकी र ब्रिटिस सैनिकले ज्यान गुमाएको तथ्यांक छ।

प्रसिद्ध अमेरिकी उपन्यासकार, लेखक र पत्रकार अर्नेस्ट हेमिंग्वे भन्छन्– ‘स्वतन्त्रतालाई माया गर्ने प्रत्येक व्यक्ति सोभियत लालसेनाप्रति यति ऋणी छन् कि उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण जीवनमा पनि यो ऋण चुक्ता गर्न सक्नेछैनन्।’

द्वितीय विश्वयुद्ध सेप्टेम्बर १, १९३९ मा जर्मनीले पोल्यान्डमा आक्रमण गरेपछि सुरु भयो। नाजी गठबन्धनले ६ घण्टामा डेनमार्क, १ दिनमा लक्जेमबर्ग, ५ दिनभित्र हल्यान्ड, ११ दिनमा युगोस्लाभिया, १८ दिनमा बेल्जियम, २४ दिनभित्र ग्रिस, २७ दिनमा पोल्यान्ड र शक्तिशाली फ्रान्सजस्तो ठुलो देश ४२ दिनभित्र, नर्वे ६१ दिनमा कब्जा गर्दै अघि बढ्यो।

यसरी अधिकांश युरोप दिग्विजय गर्दै अघि बढिरहेका फासिस्ट शक्तिले जुन २२, १९४१ मा बिहान ४ बजे, बिहान घाम झुल्किन नपाउँदै अनाक्रमण सम्झौताको उल्लंघन गर्दै सोभियत भूमिमा आक्रमण गर्‍यो। नाजीहरूले सबैभन्दा बर्बर, अमानवीय र विनाशकारी युद्धतरिका अपनाए। लाखौं घर, करोडौं नागरिक, सयौं सहर, हजारौं कारखाना र संग्रहालयहरू खरानी भए। उनीहरूले सोभियत संघको युरोपियन खण्ड लगभग खर्लप्प निले र आक्रमणको तीन महिनामा राजधानी मस्कोमा धावा बोल्न पुगे। तिनले मस्को सहर कब्जा गर्न ‘टाइफुन अपरेसन’ रचेका थिए। जर्मन सैनिक शक्ति बेहरमाख्तले १९४१ नोभेम्बर ७ मा रेड स्क्वायरमा विजयको मार्च गर्ने र त्यो परेडमा स्वयं फ्युहर (एडोल्फ हिटलर) ले सम्बोधन गर्ने ऐलान समेत गरेका थिए। त्यो दिन अक्टोबर क्रान्तिको उत्सव थियो।

सुरक्षा अवस्था एकदम नाजुक थियो। तर मस्को झुकेन। मस्को सहरलाई रक्षा गर्न ११ लाखभन्दा बढी मानिसहरू प्रतिरक्षामा उत्रिए, जसमा पचास हजार मस्कोवासीहरू स्वयंसेवीको रूपमा थिए। यो ‘मस्को युद्ध’ दोस्रो विश्वयुद्धको सबैभन्दा ठुलो लडाइँमध्ये एक थियो, जसमा सोभियत जनताले सारा संसारलाई विजयको सबैभन्दा ठुलो इच्छा देखाए। शत्रुहरू, जसलाई अहिलेसम्म सबैले अपराजेय ठान्थे, तिनलाई पराजय गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिए।

रुसी जनताको धैर्य, साहस, बहादुरी, देशभक्ति र आत्मबलिदानका भावनाले नाजीहरूलाई आफ्नो योजना पूरा गर्न दिएन। केही हप्तामा नाजीहरू मस्कोबाट धपाइए। युद्धको ६ महिनामा पहिलो पटक नाजी सेनाले सबैभन्दा ठपुलो हार बेहोरेको थियो। यो बेहरमाख्तमाथि सोभियत संघको पहिलो रणनीतिक विजय थियो। १० लाखभन्दा बढी सोभियत सेनाले यसका लागि ज्यान दिए। मस्को विजयको रणनीतिक र मनोवैज्ञानिक महत्त्व थियो। यसले जर्मनको ‘युद्ध मेसिनरी’ कहिल्यै पराजय हुँदैन भन्ने मिथक हटायो। यो विजयपछि इंग्ल्यान्ड, संयुक्त राज्य अमेरिका र २६ अन्य देशले हिटलरविरोधी गठबन्धन गर्ने घोषणा गरे।

यस्तै भीषण संग्राम स्टालिनग्राडमा भयो, जुन २०० दिन र २०० रातसम्म चल्यो। यस महायुद्धमा करिब पाँच लाख सोभियत वीरहरूले ज्यानको आहुति दिए। सोभियतहरूले सहरको एक पाभ्लोभ भवनको रक्षाका लागि मात्र ५८ दिनसम्म लडे। ३१ जनवरी १९४३ मा जर्मन सेनापति फिल्ड मार्सल जनरल फ्रेडरिक पाउल्स, जसलाई जर्मन साम्राज्य (रिख) को गौरव र रणनीतिकार भनिन्थ्यो, सहित ९१ हजार जर्मन सिपाहीहरू कैद भए। स्टालिनग्राड लडाइँको रणनीतिक महत्त्व यसकारण थियो कि यो सफलतापछि सोभियत सेनाले कहिल्यै पछि हट्नुपरेन। नाजीहरू, जो मस्को कब्जा गरेर जर्मनीको विजय परेडमा ढुक्क थिए, स्टालिनग्राडको पराजयपछि जर्मनीमा तीन दिने शोक घोषणा गरे।

स्टालिनग्राड रक्षाका लागि सोभियत सेनाले प्रदर्शन गरेको उच्च बलिदानको सम्मान गर्दै ग्रेट ब्रिटेनका राजा जर्ज छैठौंले स्टालिनलाई तरबार उपहार पठाए। तरबारमा लेखिएको थियो– इस्पातजस्तै मजबुत स्टालिनग्राडका नागरिकहरूको नाममा ब्रिटिस जनताको गहिरो सम्मान चिह्नस्वरूप राजा जर्ज छैटौंबाट।

त्यसैगरी सानो रझेभ सहरको मुक्तिका लागि सोभियत वीरहरूले पाँच सय २० दिनसम्म लडे, जुन संग्राममा सोभियत सेनाले दश लाखभन्दा बढी वीर गुमायो। युद्धका सबैभन्दा त्रासदीपूर्ण दिनहरूमा लेनिनग्राडलाई नाजीहरूले आठ सय ७२ दिन नाकाबन्दी गरे। जाडो, बमवर्षा र भोकले लाखौं जनता मरे। तर लेनिनग्राडका जनताले आत्मसमर्पण गरेनन्। त्यो त्रासदीपूर्ण समयमा पनि उनीहरूले आफ्नो ड्युटी चालु राखे र आफ्नो सहर रक्षा गरेर सारा विश्वलाई त्याग, बलिदान र उत्सर्गको अनुपम उदाहरण देखाए।

सोभियतहरूले आफ्नो बलिदानीपूर्ण संघर्षबाट केवल आफ्नो देश मात्र होइन, पूर्वी युरोपका पोल्यान्ड, बुल्गेरिया, चेकोस्लोभाकिया, हंगेरी, जर्मनी, रोमानिया, अस्ट्रिया, युगोस्लाभिया र नर्वेजस्ता देशहरूलाई फासीवादको जुआबाट मुक्त गरे। यसका लागि उनले १२ लाख सोभियत वीरहरूको जीवनको मूल्य चुकाए।

दोस्रो विश्वयुद्धभर युरोपका एघार र एसियाका दुई देश गरी सोभियत सेनाले जम्मा चार सय ८५ सहरहरू स्वतन्त्र गर्‍यो। युद्धको अर्को कहालीलाग्दो त्रासदीमध्ये नाजीहरूले युरोपभर ४० हजार यातना शिविर खोले। ती हिरासत, श्रम, मृत्यु र ग्यास च्याम्बर शिविरहरूमा २५ लाखभन्दा बढी मानिस थुनिएका थिए। स्वयं स्टालिनका छोरा याकोभ जुगासभिली जुलाई १९४१ मा पक्राउ परी जर्मनीको साचसेनहाउसेन यातना शिविरमा सन् १९४३ मा मरे।

सोभियत सेनाले थुप्रै शिविरबाट बन्दीहरू उद्धार गरे। जनवरी २७, १९४५ मा मार्सल कोन्योभको नेतृत्वमा लाल सेना पोल्यान्डमा अवस्थित मृत्यु शिविर अस्विट्जका कैदीहरूलाई मुक्त गर्‍यो, जहाँ दश लाखभन्दा बढी मानिस योजनाबद्ध सफायाको क्रममा मारिएका थिए।

सन् १९४५ को वसन्तको पूर्वार्धसम्म सोभियत सेनाले फासीवादी गठबन्धनलाई हराउँदै उनीहरूको उद्गमस्थल बर्लिनसम्म पुर्‍यायो। अप्रिल २८, १९४५ मा उसले जर्मन हेडक्वाटर राइख्स्ट्यागमा धावा बोल्यो। ३० अप्रिल, १९४५ मा लालसेनाले यो संसद् भवनमाथि प्रथम विजयको ध्वजा फहरायो। राइख्स्ट्यागमाथि फहरिएको यो झन्डा महान् देशभक्तिपूर्ण युद्धमा दुई करोड ७० लाख सोभियत वीरहरूको बलिदानको प्रतीक थियो। बर्लिन कब्जाको गोलाबारी मे २, १९४५ सम्म जारी रह्यो। युद्धको अन्तिम दिन र घण्टाहरूमा थुप्रैले आफ्नो ज्यान जोखिममा पारे, ज्यान अर्पे तर अन्तिम विजय दिवस देख्न पाएनन्, जुन धेरै नजिक थियो।

अन्तमा मे ८, १९४५ मा जर्मन सैन्यबलले घुँडा टेक्यो र बिनासर्त आत्मसमर्पणको कागजमा हस्ताक्षर गरेर पराजय स्विकार्‍यो। यो मस्को समयअनुसार ठ्याक्कै मध्यरातको बेला थियो। इतिहासमा मे महिनाको ९ तारिक द्वितीय विश्वयुद्धमा फासिस्टहरूमाथि विजय घोषणाको दिन हो। लडाइँमा करिब सात–आठ करोड मानिसले ज्यान गुमाए।

मे ९ को दिनसँग सोभियत जनताको सबैभन्दा ठुलो भावनात्मक सम्बन्ध छ। मे ९ तिनीहरूको एउटा पुस्ताले प्राप्त गरेको इतिहासकै ठुलो विजय थियो। यो विजय सजिलै प्राप्त भएको थिएन। यसका लागि सोभियत जनता र राष्ट्रले उच्चतम मूल्य चुकाएको थियो, करोडौं जीवनको मूल्य। युद्धले हरेक परिवारको लेखा बदलियो। परिवार र स्वजनहरू बिछोडिए।

१४१८ दिन प्रत्येक नागरिकले साहसपूर्वक लडे। रातदिन बमवर्षा, गोलीका त्रासदी खपे। शत्रुहरूमाथि आक्रमण गर्ने क्रममा तिनीहरूले ज्यानको बाजी थापे, मृत्युको पथमा लम्के, जंगलहरूमा छापामार युद्ध लडे, खाडल र धरापहरू खने, रणमैदानमा अस्पतालहरू सञ्चालन गरे। जो प्रत्यक्ष रणमा उत्रेनन्, तिनले पछाडिबाट युद्ध मोर्चालाई सहयोग गरे।

सबै युद्धका लागि, सबै देशका लागि र सबै विजयका लागि खटिए। र यो अदम्य सौर्य, साहस र बलिदानले युद्धलाई विजयतर्फ डोर्‍यायो। त्याग र वीरताको अनुपम इतिहास रचियो। त्यहाँ हरेक घरले एउटा वीरताको कथा रचेका छन्। सोभियत संघ टुक्रे पनि, रुसमा र पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूमा यो दिवस गर्वसाथ मनाइन्छ।

इतिहासले मानवताको खातिर गरिएका यी उत्सर्गहरू सधैं सम्झिरहनेछ। यो विजय दिवसले संसारलाई त्यतिबेलाको सोभियत संघ, बेलायत र अमेरिकाको नाजीविरोधी गठबन्धन र महान् देशभक्तिपूर्ण युद्धमा सोभियतहरूको त्यो पुस्ताले प्रदर्शन गरेको वीरता, साहस र अदम्य शक्तिको सम्मान र सम्झना गराउनेछ र भविष्यमा जुनै प्रकारको फासिज्मविरुद्धको संघर्षका लागि प्रेरित गर्छ।

सन् २०१५ मा आफ्नो युरोप भ्रमणको सम्झना गर्दै सोभियत रुसी कलाकार भासिली लानोभोइ लेख्छन्न्– ‘युरोपमा, पत्रकारहरूले मेरो अनुहारमा हेर्दै भने, तिमी रुसीहरू सधैं किन ‘विजय–विजय’ भन्दै त्यसको पछि दौडिरहन्छौ? हामीले त त्यसलाई उहिले नै बिर्सिसकेका छौं।’

मैले तिनीहरूलाई सोधेँ– ‘तिमीहरूको देशले कति दिन हिटलरको प्रतिरोध गर्न सकेको थियो त ?’ मेरो जवाफ सुनेर तिनीहरू चुप लागे। हिटलरले सम्पूर्ण युरोप तीन महिनामा कब्जा गर्‍यो, जसलाई हाम्रा सिपाहीहरूले चार वर्षसम्म लडेर, ठुलो मूल्य चुकाएर स्वतन्त्र गराउनुपर्‍यो तर युरोपले यो गुणलाई बिर्सन खोजेको छ। अहिले आएर तिनीहरूले हाम्रो विजयलाई निस्तेज पार्ने प्रयास गरेका छन् र यसलाई सबै पुस्ता र जनताको सम्झनाबाट मेटाउन उद्दत छन्। यो सबैले याद गर्नुपर्छ। हामीले हाम्रा छोराछोरी र नातिनातिनाहरूलाई यसबारे बताउन आवश्यक छ, ताकि सबैले वास्तविकता जानून्। यही कारणले हामी सधैं ‘विजय–विजय’ भन्ने गर्छौं।

द्वितीय विश्वयुद्धमा फासिस्ट शक्तिहरूमाथि गरिएको विजयले युरोप मात्र स्वतन्त्र भएन, चीन, भारतजस्ता थुप्रै मुलुक यही लहरबिच मुक्त भए। यसले औपनिवेशिक हैकममा दबिएका एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकन मुलुकहरूमा ठुलो हलचल ल्यायो। कहिल्यै नअस्ताउने सूर्य भनिएका साम्राज्यहरू अस्ताचलतर्फ लुके।

आज विश्वमा नवफासीवादले फेरि टाउको उठाउँदै छ। सृष्टिको आदिकालदेखिका भाइ–भाइ रुस र युक्रेन, जो कुनै बेला साझा मातृभूमिका लागि एउटै मोर्चाबाट फासीवादविरुद्ध लडेका थिए, नवफासीवादका कारण एकअर्काविरुद्ध उत्रिएका छन्। इतिहासमा योभन्दा ठुलो विडम्बना के हुनसक्छ? द्वितीय विश्वयुद्ध रुस, बेलारुस र युक्रेनको साझा दुःख, साझा पीडा र साझा बलिदानको इतिहास हो। नाजीहरूले युक्रेनको राजधानी किभमा बमबारी गरेर आक्रमण सुरु गरेका थिए र युद्धमा सहादत प्राप्त गर्ने एक करोड जति युक्रेनी थिए।

फासीवादले अरूका विचार र इतिहासलाई सहँदैन। आज एक वा अर्को तरिकाबाट विजयको गौरवशाली इतिहासलाई तोडमोड गर्ने र व्यंग्य गर्ने प्रयासहरू हुँदै छन्। हिजो पूर्वी युरोपका विभिन्न सहरमा सोभियत वीरहरूको सम्मानमा खडा गरिएका सोभियत सैनिकका स्मारक र सालिकहरू भत्काइँदै छन्, जसलाई उनीहरूले ‘मुक्तिदाता’को नाम दिएका थिए।

सोभियत संघ युरोप र एसियालाई फासीवादी आक्रमणकारीहरूबाट मुक्त गर्न अग्रणी रह्यो, तर आज नवनाजीहरूले दोस्रो विश्वयुद्धको ऐतिहासिक तथ्यहरूलाई झुटो बनाइरहेका छन्, अतिक्रमणकारीहरूलाई मुक्तिदाताको रूपमा चित्रण गर्ने र सोभियत संघको निर्णायक भूमिकालाई नजरअन्दाज गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

सोभियत संघको विघटन, वार्सा सैनिक संगठनको भंग र बर्लिनको पर्खालको पतनपछि विचारधाराको युग समाप्त हुने, शीतयुद्ध अन्त्य हुने र त्यससँगै दिगो शान्ति हुने परिकल्पना गरिएको थियो तर त्यसको विपरीत नाटोको विस्तार हुन थाल्यो। त्योसँगै उदय भएको एकल ध्रुवीय दादागिरीले विश्व आक्रान्त बनायो। र आजसम्म साम्राज्यवादले आफ्नो हैकम देखाउँदै अन्य मुलुकको स्वतन्त्रता र सार्वभौमसत्ताको धज्जी उडाइरहेको छ।

विजय दिवसको सन्दर्भमा मानव सभ्यताले क्रूरता र दानवताविरुद्ध गरेको त्याग र बलिदानलाई अझ बढी सम्झन आवश्यक छ। जब मानवताले इतिहासका पाठहरू बिर्सन्छ, युद्ध र त्रासदीहरू दोहोरिन सक्छन्। त्यसैले विजयबारे, शान्तिका निम्ति चुकाइएको मूल्यबारे बोल्न, लेख्न र यो सम्झना नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न आवश्यक छ।

विजय दिवसको उपलक्ष्यमा विश्वमानव स्वतन्त्रताका लागि होमिने विश्वभरका वीरहरूलाई उच्च सम्मान र सबैलाई शुभकामना छ। संसारले युद्ध कहिल्यै भोग्न नपरोस्!

वरपर भिरालो पाखा। पाखाभरी जङ्गल। जङ्गलको पूर्व र उत्तरतर्फ अग्ला हिमालबीच भागमा समथर चौर। शान्त र एकान्त वातावरण। चराको चिरविर आवाज। घरपालुवा पशुहरूको घुम्ती गोठ।

म्याग्दीको धवलागिरी गाउँपालिका–४ मा रहेको दोभान मनमोहक र रमणीय छ । करिब २० वर्षअघि बगरका बासिन्दाले बर्खायाममा घुम्ती पशुगोठ राख्ने थलोमा सिमित दोभान पछिल्लो समय धौलागिरि चक्रीय पदमार्गको गन्तब्यका रूपमा विकास हुन थालेको छ।

समुन्द्री सतहदेखि तीन हजार मिटर उचाइमा रहेको दोभान पछिल्लो समय घुम्ती पशुगोठ राख्ने खर्कबाट पर्यटकीयस्थलमा रूपान्तरण भएको स्थानीयबासी लक्ष्मण घर्तीले बताए।

“धौलागिरि चौथोको फेदबाट बगेर आउने कुनावाङ र धौलागिरि पहिलोबाट आउने म्याग्दी नदी मिसिने भएकाले दोभान नामाकरण भएको यो ठाउँ केही वर्षअघिसम्म खर्कमा सीमित थियो,” उनले भने, “धौलागिरि हिमाल आरोहण र चक्रीय धौलागिरि पदमार्ग भएर म्याग्दी हुँदै मुस्ताङ जाने पर्यटकले एकरात दोभानमा बिताउन थालेपछि पर्यटकीयस्थलका रूपमा विकास भएको छ।”

दोभानदेखि एक दिनको पैदलयात्रापछि धौलागिरि हिमालको इटाली आधार शिविर र धौलागिरि चौथो हिमालको फेदमा रहेको कुनावाङ तालमा पुगिन्छ। गोलो आकारको कुनावाङ तालमा पातपतिङ्गर खसेमा चराले टिपेर सफा गर्दै आएको स्थानीय सोम पुनले बताए। “कुनावाङ क्षेत्रमा जापानी अनुसन्धानकर्ताले हिममानवको बासस्थानको पनि अध्ययन गरिरहेका छन,” उनले भने “बगर हुँदै दोभान जोड्ने सडकको मार्ग खुलेपछि अझै चहलपहल बढेको छ।”

दोभान नजिकैको पहाडमा मृग, झारल, घोरललगायत वन्यजन्तुको पनि अवलोकन गर्न पाइने पुनले बताए। बस्तीदेखि टाढा रहेको दोभान प्रकृतिमा रमाउन चाहनेका लागि उपयुक्त गन्तब्य भएको आन्तरिक पर्यटक चिरन्जिवी पौडेलले बताए। बसन्तयाममा लालीगुराँस फुलेर रंगिने वनपाखामा बर्खामा बुकी फुल्दा झनै मनमोहक हुन्छ।

दोभानमा पर्यटकको सुविधाका लागि दुई वटा होटल छन्। त्यहाँ ५० जना बास बस्न सक्छन्। रातो च्याउ, निगालोको टुसाका परिकारको स्वाद लिन पाइन्छ। म्याग्दीखोला जलविद्युत आयोजनाले बाँध निर्माणस्थल दोभानसम्म पहुँचमार्ग निर्माण गरेपछि त्यहाँ जिप र मोटरसाइकल पुग्न थालेका छन्।

धौलागिरि चक्रीय पदमार्गको अन्तिम मानवबस्ती बगरदेखि दोभानस्थित बाँध निर्माण स्थलसम्म नौ किलोमिटर सडकको मार्ग खोलेपछि आवत जावत र ढुवानीमा सहज भएको छ यसअघि बगरदेखि दोभान पुग्न पुरै दिन भिर, जङ्गल र खोल्साको बाटो हिँड्नुपर्ने थियो।

बेनीदेखि पाँच घण्टामा दोभान पुग्न सकिने भएको छ। पछिल्लो समय विदेशी पर्यटकले मार्फादेखि आधार शिविर जाने पदमार्ग र हेलिकप्टर प्रयोग गर्न थालेपछि चहलपहल घटेको दोभानमा यातायात सुविधा पुगेपछि आन्तरिक पर्यटक घुम्नका लागि आउन थालेका छन्।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी झापा शाखाले सञ्चालन गरेको रक्तसञ्चार सेवा केन्द्रमा गरिएको परीक्षणका क्रममा पछिल्ला पाँच आर्थिक वर्षमा २९ जना रक्तदाताको रगतमा एचआईभी संक्रमण (रिएक्टिभ) फेला परेको छ।

सुरक्षित रगत आपूर्तिका लागि सोसाइटीले झापाको भद्रपुर, बिर्तामोड र दमकमा रक्तसञ्चार सेवा केन्द्र सञ्चालन गर्दै आएको छ। सङ्कलित रगत बिरामीलाई चढाउनुअघि एचआईभी, हेपाटाइटिस बी, हेपाटाइटिस सी र भिरिङ्गीजस्ता सरुवा रोगहरूको अनिवार्य प्रयोगशाला परीक्षण गर्ने क्रममा यी तथ्य बाहिर आएका हुन्।

रगत जाँचका क्रममा आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा एक जना, आव २०७९/८० मा दुई जना, आव २०८०/८१ मा छ जना, आव २०८१/८२ मा १४ जना र आव २०८२/८३ मा छ जना रक्तदाताको रगतमा एचआईभी पोजेटिभ फेला परेको रक्तसञ्चार सेवा केन्द्र भद्रपुरका इञ्चार्ज शिशिर दाहालले बताए।

आव २०८१/८२ मा सबैभन्दा बढी १४ जना रक्तदाताको रगतमा एचआईभी पोजेटिभ भेटिएको उनले बताए। सेवा केन्द्रमा जाँच गरिएका रगतमा एचआईभी पोजेटिभ देखिएमा पुनर्पुष्टिका लागि थप परीक्षण र परामर्शका लागि सिफारिस गरिदै आएको उनले बताए।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको रक्तसञ्चार सेवा केन्द्रमार्फत झापाका अस्पतालमा हरेक वर्ष १७ हजार युनिटभन्दा बढी सुरक्षित रगत आपूर्ति गर्दै आएको छ। जिल्लामा पाँच हजारभन्दा बढी स्वयम्सेवी रक्तदाता छन्।

हरेक वर्षको वर्षायाममा रक्तदान कार्यक्रम सञ्चालन नहुने र खेतीको समय हुने भएकाले जिल्लामा रगतको अभाव हुने गरेको छ। क्यान्सर, मिर्गौला, एनिमिया लगायतका बिरामीको सङ्ख्या बढ्दै गएकोले रगतको माग पनि बढिरहेको छ।

रेडक्रसले रगत दान गर्नुअघि र गरिसकेपछि गरिने यस्ता परीक्षणले बिरामीलाई सर्न सक्ने सम्भावित संक्रमणबाट जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको जनाएको छ।

नेपालमा पश्चिमी न्यूनचापीय प्रणाली र स्थानीय वायूको साथै नेपालको पूर्वी भू–भाग नजिक तल्लो वायूमण्डलमा रहेको न्यून चापीय क्षेत्रको प्रभाव रहेको छ।

हाल मधेश, बागमती र गण्डकी प्रदेशलगायत कोशी, लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका हिमाली र पहाडी भु–भागमा साधारणतया बादल लागेको छ। बाँकी तराई भू–भागमा आंशिक बादल लागेको छ। कोशी, बागमती र लुम्बिनी प्रदेशका थोरै स्थानहरूमा मध्यम सम्मको वर्षा साथै मधेश, गण्डकी र कर्णाली प्रदेशका एक–दुई स्थानमा मेघगर्जन/चट्याङ हल्का वर्षा भईरहेको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ।

आज दिउँसो हिमाली र पहाडी भू–भागमा साधारणतया बादल लाग्नेछ र तराई भू–भागमा आंशिक बादल लाग्नेछ। कोशी, बागमती र गण्डकी प्रदेशको हिमाली र पहाडी भू–भागका केही स्थानहरूमा तथा बाँकी प्रदेशको पहाडी र हिमाली भू–भागका थोरै स्थानहरूमा मेघगर्जन/चट्याङ्गसहित मध्यम वर्षा/हिमपात साथै तराई भू–भागका एक–दुई स्थानमा मेघगर्जन/चट्याङ्गसहित हल्का वर्षाको सम्भावना रहेको महाशाखाले जनाएको छ।

महाशाखाका अनुसार आज राति कोशी प्रदेशलगायत बागमती र गण्डकी प्रदेशमा साधारणतया बादल लाग्नेछ र बाँकी भू–भागमा आंशिक बादल लाग्नेछ। कोशी प्रदेशलगायत बागमती र गण्डकी प्रदेशका हिमाली र पहाडी भू–भागका थोरै स्थानहरूमा मेघगर्जन/चट्याङ्ग सहित मध्यम वर्षा/हिमपातको सम्भावना रहेको छ।

भक्तपुरको खरिपाटी स्थित नेपाल विद्युत् प्राधिकरण तालिम केन्द्र अस्थायी होल्डिङ सेन्टरमा परिणत भएको एक साता पुग्न लागेको छ । बल्खु, शंखमूललगायत क्षेत्रका सुकुमवासी बस्ती हटाइएपछि यहाँ आश्रय लिइरहेका ८९ परिवारका १९२ जनाको दैनिकी विस्तारै नयाँ लयमा अभ्यस्त बन्दै गएको छ ।

विसं २०४४ देखि बल्खुको सुकुमवासी बस्तीमा छिमेकी भएर बस्दै आएका ८४ वर्षीय मानबहादुर राई र ७२ वर्षीय गोपाल तामाङ अहिले आफूहरू एउटै परिवारजस्तै बनेको अनुभव सुनाउँछन् । राई श्रीमतीसहित सेन्टरमा बसिरहेका छन् भने तामाङ एक्लै छन् ।

होल्डिङ सेन्टरमा बिहानको चिया–नास्तापछि परिसरको चौरमा हिँडडुल, क्यान्टिनमा बसाइ र दिनभरका गफले उनीहरूको दैनिकी चलिरहेको छ । अस्थायी बसोबासका लागि व्यवस्था राम्रो भए पनि सुरक्षित र सम्मानजनक पुनर्स्थापनाको पर्खाइमा रहेको उनीहरू बताउँछन् ।

“बिहान ५ बजे उठ्छौँ, हिँड्छौँ, चिया खान्छौँ । अहिलेको अस्थायी व्यवस्था ठीक छ,” राईले भने, “तर सरकारले स्थायी व्यवस्थातर्फ पनि चाँडै काम गरिदिए राम्रो हुन्थ्यो ।”

तामाङको अपेक्षा पनि उस्तै छ । “खाना र बस्न अहिले सुविधा छ । अब स्थायी बासस्थानको व्यवस्था छिटो होस् भन्ने आशा छ,” उनले भने ।

सेन्टरको खुला प्राङ्गणमा २८ वर्षीया खुस्बु खातुनका चार सन्तान खेलिरहेका भेटिन्छन् । खातुनका अनुसार सामूहिक बसाइले अपरिचितहरूबीच पनि आत्मीयता बढाएको छ ।

“धेरै जना भएर रमाइलो लाग्छ । खानपान र बसोबास ठीक छ । साथीहरूसँग गफ गरेर दिन बित्छ,” खातुनले भनिन् ।

तर उनको चिन्ता बालबालिकाको भविष्य र पुनर्स्थापनालाई लिएर छ । “बच्चाको पढाइ नरोकिने व्यवस्था सरकारले मिलाइदियो भने राम्रो हुन्छ,” उनले भनिन् ।

उही सेन्टरमा बसिरहेका ५६ वर्षीय प्रेमबहादुर हुमागाईं पेसाले सवारी चालक हुन् । दुर्घटनापछि काम गर्न नसकिरहेको अवस्थामा उनी यहाँ आएका हुन् । उनले भूमिहीन सुकुमवासी र अव्यवस्थित बसोबासीको वास्तविक विवरण संकलन गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बताए ।

“बस्ती हटाएपछि सरकारले खाना र बस्ने व्यवस्था गरेकामा धन्यवाद,” उनले भने, “तर वास्तविक सुकुमवासीको पहिचान गरेर रोजगारी र स्थायी व्यवस्थातर्फ लैजानुपर्छ । यहाँ बस्दा आफ्नै काम छोड्नुपरेको छ ।”

होल्डिङ सेन्टरको व्यवस्थापनबारे सांसदहरूले पनि स्थलगत अवलोकन गरेका छन् । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालय को सहजीकरणमा पुगेका सांसदहरूले आश्रितहरूसँग कुराकानी गर्दै उनीहरूको अवस्था र आवश्यकताबारे जानकारी लिएका छन् ।

कानुन, न्याय तथा मानवअधिकार समिति की सभापति समीक्षा बाँस्कोटाले खरिपाटीको व्यवस्थापन अपेक्षाभन्दा राम्रो रहेको प्रतिक्रिया दिइन् ।

“ट्वाइलेट, खुला ठाउँ, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र एम्बुलेन्स सबै व्यवस्थित देखियो,” उनले भनिन्, “बालबालिकाको शिक्षामा थप समन्वय आवश्यक रहेछ ।”

सांसद यज्ञमणि न्यौपानेले भक्तपुरको व्यवस्थापन तुलनात्मक रूपमा व्यवस्थित देखिएको बताए । “अब राज्यले पुनर्बास, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीतर्फ ध्यान दिनुपर्छ,” उनले भने ।

सांसद मनमाया विश्वकर्माले पनि खाने–बस्ने व्यवस्थामा गुनासो नदेखिएको उल्लेख गर्दै गर्भवती, सुत्केरी, ज्येष्ठ नागरिक र बालबालिकाको आवश्यकतामा थप ध्यान दिनुपर्ने बताइन् ।

होल्डिङ सेन्टर व्यवस्थापनको मुख्य जिम्मेवारी सहरी विकास मन्त्रालय ले सम्हालिरहेको छ । महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय र खानेपानी मन्त्रालय ले आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराइरहेका छन् भने प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालय ले समन्वय गरिरहेको जनाएको छ ।

प्रधानमन्त्री कार्यालयकी स्वकीय उपसचिव प्रकृति ढकालका अनुसार सेन्टरमा मानसिक स्वास्थ्य परामर्श, स्वास्थ्योपचार र औषधि उपलब्ध गराइएको छ । सुकुमवासी तथा अव्यवस्थित बसोबासीको वास्तविक समस्या पहिचान र न्यायोचित व्यवस्थापनका लागि जनप्रतिनिधिलाई समेत अवलोकनमा सहभागी गराइएको उनले बताइन् ।

“यस संवेदनशील विषयमा वस्तुस्थिति बुझ्न र जनप्रतिनिधिको अनुभव समेट्न सांसदहरूको सहभागिता गराइएको हो,” उनले भनिन् ।

सेन्टरका प्रशासन प्रमुख भरत केसीका अनुसार हाल ३० जना बालबालिकाका लागि ‘मल्टिग्रेड टिचिङ’ सुरु गरिएको छ । “आइतबारदेखि नजिकैका विद्यालयमा भर्ना गर्ने तयारी भइरहेको छ,” उनले भने ।

जागृति माध्यमिक विद्यालय का शिक्षक रमेश मैनालीका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा बालबालिकाको अवस्था देखेपछि विद्यालय सहकार्यका लागि तयार भएको हो ।

“हाम्रो विद्यालयमा थप ४० जना विद्यार्थी पढाउने क्षमता छ । स्कुल बसको व्यवस्थासहित यहाँका बालबालिकालाई पढाउन तयार छौँ,” उनले भने ।

अस्थायी होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका परिवारका बालबालिकाको शिक्षा प्रभावित हुन नदिन पायक पर्ने विद्यालयमा पढाउने व्यवस्था मिलाउने तयारी तत्कालै थालिने प्रशासन प्रमुख केसीले जानकारी दिए । रासस

वैशाख २१ गतेदेखिको वर्षासँगैको आएको बाढीपहिरोका कारण अवरुद्ध भएका देशका विभिन्नका राजमार्गमध्ये पाँच वटा एकतर्फी रूपमा सञ्चालन भएका छन् ।

बाढीपहिरोका कारण अवरुद्ध भएका भोजपुर नगरपालिका बोखिमको मध्यपहाडी लोकमार्ग, सङ्खुवासभाको मकालु गाउँपालिका-३ नयाँ बस्तीस्थित कोशी राजमार्ग, म्याग्दीको अन्न्पूर्ण गाउँपालिका-३ जलथलेस्थित बेनी-जोमसोम सडकखण्ड, लमजुङको मध्यनेपाल नगरपालिका-१० विमिरेभञ्ज्याङस्थित मध्यपहाडी लोकमार्ग र तनहुँ आबुखैरेनी गाउँपालिका-४ डम्पिङस्थित पृथ्वी राजमार्ग एकतर्फी रूपमा सञ्चालनमा आएका केन्द्रीय प्रहरी प्रवक्ता एवं प्रहरी नायब महानिरीक्षक अविनारायण काफ्लेले जानकारी दिए ।

उनले भने, , “बाढीपहिरोका कारण अवरुद्ध भएका पाँच वटा राजमार्ग एकतर्फी रूपमा सञ्चालन भएका छन् । वैशाख २१ गतेको अविरल वर्षाका कारण इलामको रोङ गाउँपालिका-६ सलकपुरस्थित ङखेप हुँदै झापा जाने भित्रि कच्ची सडक भने अहिले सम्म पूर्ण रूपमा अवरोध भएको छ ।”

यसैगरी काभ्रेपलाञ्चोक खुर्कोट-नेपालथोक-कटुञ्जेबेसीस्थित विपी राजमार्ग सडक खण्ड हुँदै सञ्चालन हुने सम्पूर्ण सवारी साधन सञ्चालनमा भने अर्को आदेश नभएसम्मका लागि रोक लगाइएको प्रहरीले जनाएको छ । वर्षात्को समयमा बाढीपहिरोको जोखिम बढी हुने भएकाले अवरुद्ध भएका र एकतर्फी सञ्चालन भएका राजमार्गमा यात्रा गर्दा सुरक्षित एवं सावधानी तरिकाले यात्रा गर्न प्रहरीले आग्रह गरेको छ ।