दुबईमा श्रीलंकालाई ७२ रनले पराजित गर्दै भारतले महिला एसिया कपको उपाधि कीर्तिमानी आठौँ पटक जितेको छ। यो टी-२० प्रारूपमा भने भारतको चौथो एसिया कप उपाधि हो।

पहिले ब्याटिङ गरेको भारतले शेफाली वर्मा र स्मृति मन्धानाको उत्कृष्ट ओपनिङ साझेदारीमा २० ओभरमा १८३ रन बनाएको थियो। शेफाली र मन्धानाले पहिलो विकेटका लागि १२९ रनको साझेदारी गरे, जुन महिला टी-२० एसिया कपमा कुनै पनि विकेटका लागि बनेको अहिलेसम्मकै सर्वाधिक साझेदारी हो।

जवाफमा श्रीलंकाको ब्याटिङ सुरुदेखि नै दबाबमा रह्यो। भारतले पाँच क्याच छाडे पनि उसका बलरले श्रीलंकालाई सम्हालिन दिएनन्। दीप्ति शर्मा र एन श्री चरणीको नेतृत्वमा स्पिन बलिङले श्रीलंकालाई लगातार नियन्त्रणमा राख्यो।

श्रीलंकाका लागि कप्तान चामरी अटापट्टुले सर्वाधिक ३६ रन बनाइन्। तर अन्य ब्याटरले उल्लेख्य योगदान दिन नसकेपछि श्रीलंका १११ रनमै अलआउट भयो।

भारतको ब्याटिङमा शेफालीले सुरुदेखि नै आक्रामक खेल देखाइन्। कप्तान हरमनप्रीत कौरले टस जितेर ब्याटिङ रोजेपछि शेफाली र मन्धानाले पावरप्लेबाटै श्रीलंकाली बलरमाथि दबाब बनाए।

शेफालीले २४ बलमै अर्धशतक पूरा गरिन्। यो महिला टी-२० एसिया कप इतिहासकै सबैभन्दा तीव्र अर्धशतक हो। उनले छोटो बललाई उत्कृष्ट ढंगले प्रयोग गर्दै लगातार बाउन्ड्री प्रहार गरिन्।

मन्धानाले सुरुआतमा संयमित ब्याटिङ गरे पनि पछि आक्रामक रूप देखाइन्। उनले ३६ बलमा अर्धशतक पूरा गर्दै शेफालीसँगको साझेदारीलाई अझ बलियो बनाइन्। भारतले १० ओभरको समाप्तिमा बिना विकेटको क्षति ९८ रन बनाएको थियो।

यस जितसँगै एसिया कपको फाइनलमा भारत र श्रीलंकाबीचको भेटमा भारतले ६-१ को अग्रता बनाएको छ। भारतले महिला एसिया कपमा आफ्नो दबदबा कायमै राख्दै आठौँ उपाधि हात पारेको हो।

रसुवाको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीका कारण सोमबार बिहान ५ बजेसम्म एक हजार ३९० जनाको शव फेला परेको छ।

नेपाल प्रहरीले जारी गरेको जानकारीअनुसार रसुवामा १८६ जना, नुवाकोटमा २०२ जना, धादिङमा ७१ जना, चितवनमा ३६४ जना, गोरखामा ७७ जना, तनहुँमा ३८ जना, नवलपरासी पूर्वमा २३० जना र नवलपरासी पश्चिममा २२२ जनाको शव फेला परेको हो।

फेला परेका शवको पहिचानका लागि डिएनए नमुना संकलनदेखि आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरेर हालसम्म एक हजार २३० वटा शव व्यवस्थापन गरिएको छ। शव पहिचानका लागि मृतकका एक हजार २८६ र आफन्तका एक हजार ८४६ गरी कुल तीन हजार १३२ वटा डिएनए नमुना संकलन गरिएको छ। साथै, पहिचान नभएका एक हजार ३५४ शवको विवरण नेपाल प्रहरीको वेबसाइटमा समेत अपलोड गरिएको छ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, खोजी, राहत वितरण र शव व्यवस्थापनलगायतका कामका लागि हालसम्म सात हजार ९७५ जना प्रहरी कर्मचारी परिचालन गरिएको छ। हालसम्म बेपत्ता भएका चार हजार ८९ जनाको खोजी भइरहेको छ। यसैगरी विभिन्न जिल्लामा रहेका होल्डिङ सेन्टरमा दुई हजार ७८१ जनालाई राखिएको छ।

नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले हरितालिका तीजको अवसरमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन्।

सभापति थापाले नेपाल विभिन्न धर्म, संस्कृति, संस्कार र परम्पराले सम्पन्न मुलुक भएको बताएका छन्। हरेक पर्व, संस्कार र परम्पराले नेपाली समाजको मौलिकता झल्काउने उनको भनाइ छ।

उनले चाडपर्व उत्सवका अवसर मात्र नभई पुस्तौंदेखि सामाजिक जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोड्दै आएको उल्लेख गरेका छन्। हरितालिका तीज नेपाली महिलाको आस्था, भावना र आत्मीयतासँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व भएको उनको दाबी छ।

‘हरितालिका तीजले सबै नेपालीको जीवनमा सुख, शान्ति, सु-स्वास्थ्य, समृद्धि र आत्मीयता थपोस्,’ उनले शुभकामना सन्देशमा भनेका छन्।

हरितालिकाका अवसरमा पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउने महिला व्रतालु भक्तजनको बिहानैदेखि पशुपति क्षेत्रमा लाम लागेको छ।

प्रहरीका अनुसार तीजका अवसरमा पशुपति क्षेत्रमा सुरक्षा अवस्था सामान्य रहेको छ। जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका प्रवक्ता तथा सूचना अधिकारी प्रहरी उपरीक्षक दानबहादुर थापाले बताएका हुन्।

उनका अनुसार बिहान ३ः१५ बजेदेखि चार वटै ढोका खुला गरिएकोमा बिहान ७ बजेसम्म करिब नौ हजार दर्शनार्थीले दर्शन गरेका छन्। अहिले करिब तीन हजार दर्शनार्थी लाइनमा छन्।

प्रहरीले दर्शन सहजीकरण, सूचना, खोज तथा उद्धार, परिवार पुनर्मिलन, स्वास्थ्य शिविर र ट्राफिक व्यवस्थापनलगायतका सेवा दिइरहेको छ। सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि सीसीटीभी, ड्रोन, सञ्चारलगायत प्रविधिको प्रयोग गरिएको छ भने सादा पोसाकका प्रहरी तथा महिला, पुरुष र विपद् उद्धार प्रहरी परिचालन गरिएको छ।

दुई सिफ्टमा सुरक्षा व्यवस्थापन गर्न दुई हजार ५०० भन्दा बढी प्रहरी परिचालन गरिएको छ। एक सिफ्टमा एक हजार २५० प्रहरी खटिएका छन्।

यस वर्षको हरितालिकाका अवसरमा पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउने भक्तजनको बिहानैदेखि पशुपति क्षेत्रमा महिला व्रतालु भक्तजनको लाम लागेको छ।

हरितालिका व्रत बसेका महिलाको सहजताका लागि आज बिहान तीन बजेदेखि नै पशुपतिनाथका चार वटै ढोका खोलिएको पशुपति क्षेत्र विकास कोषले जनाएको छ। मन्दिर प्रवेश गर्ने भक्तजनका लागि चार वटा दर्शन मार्गको व्यवस्था गरिएको छ। पहिलो लाम मित्रपार्क-उमाकुण्ड-दक्षिणामूर्ति-कैलाश बद्रीनरसिंहको भवन हुँदै वासुकीनाथको उत्तरतर्फको ढोकाबाट श्री पशुपतिनाथ मन्दिरको उत्तरतर्फको र्‍याम्पबाट आराध्यदेव भगवानको दर्शन गराई पश्चिम ढोकाबाट बाहिर निस्कने प्रबन्ध मिलाइएको कोषका सदस्य सचिव तीर्थ श्रेष्ठले जानकारी दिए।

दोस्रो लाम जयवागेश्वरीबाट देब्रेतर्फको मार्ग दथुटोल, पाचा गणेश, अन्नपूर्णभण्डार, महास्नानघरअघिको १ नं. ढोकाअघि राखिएको आकासे पुलबाट भुवनेश्वरी, नासलचोक हुँदै शङ्कराचार्य मठअघिको आकासेपुल प्रहरी पहरा गणको सानो ढोकाबाट दुई लाइन पशुपतिको पश्चिमतर्फ रहेको काठको र्‍याम्पबाट दर्शन गराई पश्चिम ढोकाबाट बाहिर निस्कने प्रबन्ध मिलाइएको छ।

यसैगरी तेस्रो लाम सिनामङ्गल, एयरपोर्टतर्फबाट आउने दर्शनार्थी भक्तजनका लागि तिलगङ्गा पर्यटन काउन्टरसँगै रहेको ढोका, राम मन्दिर, बागमती किनारा हुँदै आर्यघाटको पुलबाट ब्रह्मनाल, पूर्वढोकामा राखिएको र्‍याम्पबाट पूर्व मुहारको दर्शन गराई सोही ढोकाबाट फर्कने प्रबन्ध मिलाइएको उनले बताए।

पिङ्गलास्थानतर्फबाट आउने दर्शनार्थी भक्तजनका लागि पिङ्गलास्थानमा रहेको ढोका हुँदै चार शिवालय-पञ्चदेवल वृद्धाश्रम दक्षिणतर्फको ठूला ढोका अघि अस्थायी आकासे पुल हुँदै सानो ढोकाबाट चौँसट्ठी कोटीलिङ्गेश्वर हुँदै मन्दिरको दक्षिण मुहारको दर्शनपश्चात् उन्मत्त भैरव मन्दिरको पश्चिमतर्फबाट मूलभट्ट निवास अघिबाट फर्कने प्रबन्ध मिलाइएको छ। बिहानको समयमा भक्तजनले सहज रुपमा लाममा बसेर आराध्यद भगवान् पशुपतिनाथको दर्शन गरिरहेका छन्।

बिहान लाममा बसेको आधा घण्टामा व्रतालुले दर्शन गरेर फर्कन सक्ने अवस्था छ। बिहानी पख भदौरे झरीका वावजुद पनि भक्तजन लाममा बसेर दर्शन गरिरहेको कोषले जनाएको छ।

तीज पर्वका अवसरमा आज पशुपति क्षेत्रमा चार हजार सुरक्षाकर्मीका साथै २४ वटा धार्मिक एवं सामाजिक संस्थाका ८५५ जना स्वयंसेवक खटाइएको कोषले जनाएको छ। दर्शनार्थीका लागि चन्दन वितरणको व्यवस्था सानो सदावर्त सत्तल, तिलगङ्गा, उमाकुण्ड, जयवागेश्वरी र गौशालामा व्यवस्था गरिएको छ।

हरितालिका पर्वका अवसरमा आज पशुपतिनाथका साथै देशभरका शिवालयमा पूजा एवं दर्शन गर्न भक्तजनको लाम लागेको छ। राजधानीका गोकर्णेश्वर, नागेश्वर, सानो पशुपतिनाथ भनेर चिनिने वसन्तपुर दरबार क्षेत्रस्थित मक्खन महादेव, डोलेश्वर, त्रिपुरेश्वरलगायत महादेव मन्दिरमा भक्तजनको लाम लागेको जनाइएको छ।

तीज भन्नेबित्तिकै म सबैभन्दा पहिले आफ्नै गाउँ चिउरीडाँडाको सम्झना गर्छु। आमा पद्मकुमारी, दिदीबहिनी, गाउँले काकी र भाउजूहरू रातो सारीमा सजिएर आँगनमा नाचेको दृश्य आज पनि आँखाअगाडि आउँछ। सबै जातजाति र सँस्कृतिको संगम स्थल हुन्थ्यो तीज। रातो सारी, चोलो र निधारमा रातो टीकामा सजिएका महाला। मादलको तालमा पुराना तीजका भाका हाल्दै छमछमी नाच्ने। आँगनभरि हाँसो र उमङ्ग हुन्थ्यो। तर ती गीतका शब्दभित्र रमाइलो मात्र कहाँ हुन्थ्यो र ! माइतीको सम्झना, घरपरिवारका दुःख-सुख, अभाव, पीडा र मनभित्र थुप्रिएका अनगिन्ती कथा तीजका भाकासँगै पोखिन्थे। गाउँका छोरी-बुहारीका लागि नाच्ने र दर खाने पर्व मात्र नभई वर्षभरि मनमा थुप्रिएको भारी बिसाउने साँस्कृतिक चौतारी थियो तीज।

हाम्रो गाउँतिर माइती जान आजजस्तो गाडी चढेर केही घण्टामै पुगिने अवस्था थिएन। उकालो-ओरालो, भीरपाखा, खोलानाला र जङ्गल पार गरेर माइती जानुपर्ने। माइती पुगेर आमाबाबु भेट्ने हतारो र मनमा छुट्टै उत्साह हुन्थ्यो। अर्कोतर्फ परदेशमा रहेका श्रीमानको सम्झना र घरभित्रका अनगिन्ती गुनासा पनि मन भित्र उकुसमुकुस हुन्थे। त्यसैले त्यो समय गाउने तीजका गीतमा संयोग र वियोग सँगसँगै मिसिएको हुन्थ्यो।

२०६२ सालको तीजको एउटा घटना अहिले पनि मेरो सम्झनामा छ। त्यतिबेला म काठमाडौंमा थिएँ। नेविसंघको केन्द्रीय सदस्यको जिम्मेवारी पुरा गर्दै राजनीतिक गतिविधिमा व्यस्त थिएँ। काठमाडौंमा बसेर राजनीति गरिन्थ्यो तर कमाइ केही थिएन। अभावै अभावमा विद्यार्थी जीवन गुज्रिन्थ्यो। घरपरिवारलाई समय दिनुपर्ने अवस्था र राजनीतिक यात्राको व्यस्तताबीच म आफैं पनि अलमलिएको हुन्थें।

त्यही तीजमा मेरी श्रीमती कुमारी दोर्पाबाट बागलडे ढुङ्गाको बाटो हुँदै एक्लै चुइचुम्मा माइतीघर गएकी थिइन्। साप्सु खोलाको भेलले उनलाई झण्डै बगाएको कुरा पछि मात्र थाहा पाएँ। साप्सुबाट टुकुरे खोला हुँदै याम्खाबाट ओख्रे चारकिल्ला पुगिने त्यो बाटो सम्झँदा आज पनि मन गह्रौँ हुन्छ। म पनि पटक-पटक पैदल हिँडेको छु त्यो बाटो। विचरा एक्लै कसरी गइन् होला खोलाखोल्सी र जंगल पार गरेर त्यति टाढाको बाटो? बेलाबेला अहिले सम्झन्छु र त्यतिबेला साथ दिन नसकेकामा मन खिन्न हुन्छ।

म काठमाडौंमा राजनीतिक दौडधुपमा थिएँ। उनी भने गाउँको अप्ठ्यारो बाटोमा एक्लै हिँडिरहेकी थिइन्। तीजमा रमाउन, माइती भेट्न र आफ्ना आमाबाबुसँग मनको भारी बिसाउन उनको ठूलो अभिलाषा थियो होला ! बालापन गुजारेको ठाउँ चटक्कै छोडेर नयाँ परिवेशमा जीवनका अनगिन्ती कथा र व्यथा सिर्जना गर्नुपर्ने महिलाका आफ्नै पीडा हुन्छन्। ती पीडा सधैं शब्दमा आउँदैनन्। बाटोमा उनले भोगेका कठिनाइ र त्यसबेलाका संवेदनशील कुरा सुन्दा मेरा आँखाबाट आँसु आएका थिए। त्यतिबेला मलाई महसुस भएको थियो - हामी पुरुषहरूले महिलाको जीवनमा आउने यस्ता साना तर अत्यन्तै गहिरा पीडा कम बुझ्दा रहेछौँ। अहिले शिक्षित भएको कारणले होला विगतको तुलनामा पुरूषहरूले महिलाका समस्यालाई बुझ्ने र साथ दिने गरेको देखिन्छ।

म २०६२ सालको दसैंमा घर पुगेँ। कुमारीले मलाई अँगालो हालेर धुरुधुरु रोइन्। त्यो रोदनमा तीजमा माइती गएर फर्किएको भावुकता मात्र थिएन। आमाबाबु छोडेर आएको एक्लोपनको वेदना पनि थियो। श्रीमान् सँगै नभएको गुनासो र गर्भवती अवस्थामा आवश्यक आराम, साथ र स्नेह नपाएको पीडा थियो। आफूलाई माया गर्ने मानिसले आफ्ना कुरा बुझिदिए हुन्थ्यो भन्ने एउटा मौन अपेक्षा थियो। त्यो क्षणले म भित्रैदेखि भावुक भएँ। यस्ता पीडा र व्यथा प्रत्येक घरमा लुकेका छन्। कसैले व्यक्त गर्छन् त कसैले मनमा गुम्स्याएर वर्षोंदेखि राखिरहेका हुन्छन्।

ती दिनहरूलाई नियाल्दा आफ्नै कमजोरी स्पष्ट देख्छु। समय व्यवस्थापन गर्न नसक्नु र श्रीमती गर्भवती भएको अवस्थालाई सामान्य रूपमा लिनु मेरो गम्भीर भूल थियो। राजनीतिक यात्रा, सामाजिक जिम्मेवारी र आफ्ना सपना महत्वपूर्ण थिए। तर घरभित्रको एउटा मनले साथ र समय खोजिरहेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गरेर कुनै पनि यात्रा पूर्ण हुन सक्दैन भन्ने बुझ्न सकिन मैले।

कुमारीले मेरो राजनीतिक यात्रामा कहिल्यै बाधा पुर्‍याएकी छैनन्। बरु सधैं साथ र सहयोग दिएकी छन्। आफ्ना धेरै पीडा आफैंभित्र राखेर मेरो यात्रालाई सहज बनाएकी छन्। घरका सानाठूला समस्या आफैं सम्हाल्दै मेरो राजनीतिक र सामाजिक यात्रामा साथ दिएकी छन्। आज तीजको दिन ती पुराना दिन सम्झँदा उनीप्रतिको सम्मान र कृतज्ञता झन् बढेर आउँछ। जीवनसाथी भनेको सुखमा मात्र सँगै हिँड्ने होइन , आफ्नो मान्छेको मौन पीडा पनि बुझ्ने साथी रहेछ।

हाम्रो गाउँका काकी, दिदी र भाउजूहरूको तीज पनि यस्तै अनेकौँ कथाले भरिएको हुन्थ्यो। गाउँकी काकी माइती सम्झेर गीत गाउँदा आँसु पुछ्नुहुन्थ्यो। दिदी, वहिनीले श्रीमान् परदेश गएको पीडा गीतमार्फत सार्वजनिक गर्नुहुन्थ्यो। भाउजू सासू-ससुराको व्यवहारका कुरा गीतमै सुनाएर मनको बह पोख्ने जमर्को गर्नुहुन्थ्यो। कसैको घरमा सन्तानको खुसी थियो भने कसैको मनमा सन्तानको चिन्ता। श्रीमान् घरमै भएर पनि पराइझैँ लाग्नेहरू पनि थिए। कसैको श्रीमान् टाढा भएर पनि मन मुटुसँगै हुन्थे। महशुस हुनु र गराउन सक्नु पनि दुई मिलनको सन्तुष्टि हो। एउटै आँगनमा गाइएका गीतमा संयोग र वियोगका कथा मिसिएको हुन्थ्यो।

तर ती गीतहरूको सबैभन्दा राम्रो पक्ष एउटी महिलाको पीडा अर्की महिलाको पीडासँग मेल खान्थ्यो। एउटी रोए अर्कीले सम्झाउँथिन्। एउटीले मनको कुरा पोख्दा अरूले आफ्नै कथा सुनेजस्तो गर्थे। तीजले महिलाहरूलाई एकअर्काको भावनासँग जोड्थ्यो। गीतमार्फत आफ्ना कुरा भन्थे र फेरि अर्को वर्ष भेट्ने आशा बोकेर घर-घर फर्कन्थे। त्यो सामूहिकता हाम्रो गाउँले समाजको अमूल्य सम्पत्ति थियो।

तीजमा महिलाहरू श्रीमानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सुखको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ। यो श्रद्धा, प्रेम र विश्वासको अभिव्यक्ति हो। तर यससँगै पुरुषहरूले पनि आफूलाई एउटा प्रश्न गर्न जरुरी छ- श्रीमतीले मेरो सुस्वास्थ्य र दीर्घायुका लागि व्रत बस्दा मैले उनको स्वास्थ्य, सुख र सम्मानका लागि के गरिरहेको छु?

उनले मेरो मनोकामना पूरा होस् भनेर भोकै बसिन् भने मैले उनको मनोकामना बुझ्ने प्रयास गरेको छु कि छैन ? उनले घर सम्हालिन् भने मैले घरको जिम्मेवारीमा कति साथ दिएको छु ? उनी गर्भवती हुँदा उनको थकान र पीडा बुझें कि बुझिनँ ? उनी माइती जाँदा बाटोको सुरक्षा र सहजताको चिन्ता गरेँ कि गरिनँ ? यी प्रश्न पुरुषले आफैंलाई सोध्नुपर्छ। किनकि प्रेमको परीक्षा उत्सवका दिन होइन कठिन समयमा हुन्छ।

हाम्रो समाजमा अझै पनि महिलाको श्रम र त्यागलाई स्वाभाविक ठान्ने चरित्र छ। घरको काम महिलाको मात्र जिम्मेवारी हो भन्ने सोच पूर्ण रूपमा बदलिनुपर्छ। श्रीमतीले परिवारका लागि गरेको योगदानको मूल्य तीजको एक दिन सम्मान गरेर मात्र पुग्दैन। वर्षभरि उनको भावना बुझ्नुपर्छ। घरपरिवारको काममा सहयोग गर्नुपर्छ। उनको स्वास्थ्य, इच्छा, सपना र आत्मसम्मानलाई उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ। विवाह दुई जनाको सम्बन्ध हो भने जिम्मेवारी पनि दुई जनाकै हो भन्ने बोध हुन जरुरी छ। प्रेम शब्दमा नभई व्यवहारमा देखिनुपर्छ। श्रीमतीले श्रीमानको दीर्घायुको कामना गर्छिन् भने श्रीमानले पनि श्रीमतीको सुख, स्वास्थ्य, दीर्घायु र सम्मानका लागि जीवनभर जिम्मेवार बन्नुपर्छ।

समयसँगै तीजको स्वरूप पनि बदलिएको छ। आज तीजमा नयाँ पहिरन, भड्किलो प्रदर्शन, खर्च र गीत-संगीतमा देखिने कतिपय विकृति पनि बढेका छन्। सामाजिक सञ्जालले उत्सव मनाउने नयाँ माध्यम दिएको छ। परिवर्तन स्वाभाविक हो। तर परिवर्तनसँगै तीजको मूल आत्मा र संस्कृति हराउन थाल्यो भने त्यो चिन्ताको विषय हो। तीजलाई प्रदर्शन, खर्च र प्रतिस्पर्धाको पर्व होइन आत्मीयता, भेटघाट, पारिवारिक संवाद, महिला सम्मान र समानताको पर्व बनाउनुपर्छ।

तीज आउँदा आज पनि चिउरीडाँडामा आमा पद्मकुमारी र दिदीबहिनीहरू संगिनी नाचेको स्मरण हुन्छ। गाउँका काकी र भाउजूहरू गीत गाउँनुहुन्थ्यो। हामी बालबालिका वरिपरि बसेर रमाउँथ्यौँ। त्यो समयको तीजको परिवेश मादलको ताल, रातो सारीको रङ, माइतीको माया, दिदीबहिनीको आत्मीयता र गीतभित्र लुकेका जीवनका कथा। अहिले परिवेश फेरिएको छ। माध्यम फेरिएका छन्। सोच र दृष्टिकोण पनि बदलिएको छ। तर तीजको मूल भावना सम्बन्ध, आत्मीयता, सम्झना र संवेदना हराउनु हुँदैन।

२०६२ सालको त्यो तीज सम्झँदा साप्सुको भेल, बागलडे ढुङ्गाको बाटो र एक्लै माइती हिँडेकी कुमारीको अनुहार सम्झन्छु। २०६२ सालको दसैंमा अँगालो हालेर धुरुधुरु रोएको त्यो क्षण सम्झन्छु। त्यसबेला नबुझेका धेरै कुरा आज बुझ्ने कोसिस गरिरहेको छु। हिजोको पुस्ताले व्यहोरेका असंख्य पीडा भोलिको पुस्ताले भोग्नु नपरोस् भन्ने चेतनाले मलाई अझ संवेदनशील बनाएको छ।

तीज गीत र नाचको मात्र पर्व होइन। यो सम्बन्ध प्रगाढ बनाउँदै संयोगमा खुसी हुन र वियोगमा पीडा बुझ्न सिकाउने साँस्कृतिक पर्व हो। माइतीको माया सम्झाउने, श्रीमान् - श्रीमतीबीचको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउने र परिवारभित्रको जिम्मेवारीबोध गराउने पर्व हो। त्यसैले तीजमा महिलाहरूले मात्र नभई पुरुषहरूले पनि आफ्नो तन-मनको ऐना हेर्न जरुरी छ।

श्रीमतीको व्रतलाई सम्मान गर्दै उनको भावनालाई बुझ्नु जिम्मेवारी र श्रम, त्याग, सपना र मौन पीडालाई आत्मासाथ गर्नु कर्तव्य हो। उनले वर्षभरि दिएको माया र साथको सम्मान गर्नु नै पुरुषका लागि सबैभन्दा ठूलो तीजको महिमा हुन्छ।

(स्तम्भकार - दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाका नगर प्रमुख हुन्।)

नेपाल मजदुर किसान पार्टीका अध्यक्ष नारायणमान बिजुक्छेंले जनप्रतिनिधिले सधैँ जनताको विश्वास जित्नेगरी काम गर्नुपर्ने बताएका छन्।

कानुन अध्ययन समाज नेपालद्वारा आइतबार आयोजित ‘भदौ ९, २०४५, भक्तपुर काण्ड पञ्चायती राज्यस्तरको षड्यन्त्रविरुद्ध कानुन व्यवसायीको भूमिका विषयक अन्तरक्रिया तथा सम्मान कार्यक्रम’मा बोल्दै उनले जनतालाई विश्वासमा लिएर आफ्ना गतिविधि अगाडि बढाउनुपर्ने बताएका हुन्।

उनले भने, ‘भक्तपुर नगरपालिका किन काम हुनसक्यो, यसको रहस्य के हो भनेर आम रूपमा जिज्ञासा राख्ने गरेका छन्।’

संकटको बेला नेपाली जनतासँग नै सहयोग लिनु राजनीतिक दृष्टिले सही हुने उनले बताए। अध्यक्ष बिजुक्छेंले भक्तपुर काण्डको समयमा देशका धेरै वकिल, पत्रकार र बुद्धिजीवीहरूले नेमकिपालाई कानुनी प्रतिवाद गर्न र अन्य कार्यमा ठूलो सहयोग गरेको स्मरण गरे। कार्यक्रममा अध्यक्ष बिजुक्छेंले वरिष्ठ अधिवक्ता कृष्णप्रसाद भण्डारीलाई सम्मान गरेका थिए। रासस

भोटेकोशी बाढीले गाउँका पाँच जनालाई बेपत्ता पारेपछि बाँकेको नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका-२० मनिकापुरस्थित थपुवागाउँमा घरका आँगन सुनसान छन्।

हरेक वर्ष तीजको आगमनसँगै छुट्टै रौनक छाउँथ्यो। मादलको ताल, रातो सारीको झिलीमिली र आँगनभरि पोखिने सङ्गीतका भाकाहरूले गाउँलाई सधैँ गुञ्जायमान बनाउँथे तर यो वर्ष थपुवाको आकाश अर्कै शोकले ढाकेको छ। मादलका तालहरू सुनसान भएका छन्, अनि खुसीका भाकाहरू गहिरो रोदनमा परिणत भएका छन्।

भदौ १० गते भोटेकोशी बाढीले गाउँका पाँच जना सदस्यलाई एकाएक बेपत्ता बनाएपछि अहिले सिङ्गो थपुवा शोकको भुमरीमा छ। रसुवा भन्सार कार्यालय टिमुरे क्षेत्रमा पसिना बगाउँदै आएका ५३ वर्षीय शेरसिंह रोकाय, ५६ वर्षीया विष्णुमती रोकाय र उनीहरूलाई भेट्न अनि गोसाइँकुण्ड दर्शन गर्न पुगेका १९ वर्षीय छोरा दीपक रोकाय बाढीसँगै हराएका छन्।

बुढेसकालको सहारा मानिएका एक्ला छोरा, जीवनका आधार बनेका दाजु र भाउजू एकैपटक बेपत्ता भएपछि अनलाल रोकायको घरमा यतिबेला सन्नाटा र आँसु मात्रै बाँकी छ। ढोकाको सङ्घारमा आँखा ओछ्याएर ‘कतै फर्किहाल्छन् कि !’ भन्ने झिनो आशा र मनभित्रको असह्य पीडाबीच अनलालको परिवार विछोडको भारी थाम्न विवश छ।

अर्कोतर्फ रोजीरोटीका लागि रसुवा पुगेका आराम दमार्इ र उजना दमार्इ पनि सोही बाढीमा परी बेपत्ता भएपछि उनीहरूको घरको दियो नै निभेझैँ भएको छ। १६ वर्षीय सुभाष नेपाली, ११ वर्षीय भाइ अश्विन र ९ वर्षीया बहिनी स्मारिका दिनभर टोलाउँदै आमा-बुबा फर्किने बाटो हेरिरहन्छन्। तीजको यो उज्यालो मौसममा यी अबोध बालबालिकाको कलिलो जीवन रातारात अँध्यारो सुरुङभित्र खसेको छ।

स्थानीयवासी टेकराज जैसीका अनुसार यो अकल्पनीय शोकले गाउँका कसैको पनि मनमा चाडपर्वको उमङ्ग छाएको छैन। 'गाउँका पाँच-पाँच जना सदस्य बेपत्ता हुँदा सिङ्गो गाउँ नै असह्य पीडामा छ, यस्तो बेला तीज कसरी मनाउनु ?', उनी भन्छन्, 'गाउँलेले यतिबेला पर्वको तडकभडक त्यागेर पीडित परिवारको घाउमा मलम लगाउने प्रयास गरिरहेका छन्।'

नेपालगञ्ज-२० का कार्यवाहक वडाध्यक्ष चक्रबहादुर बुढाले बेपत्ताहरूको खोजी जारी राख्न र पीडित परिवार, विशेषगरी सहाराविहीन बनेका आराम र उजनाका बालबालिकाको पालनपोषण तथा शिक्षाका लागि आवश्यक समन्वय र सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्।

'यसपालिको तीजमा थपुवागाउँले गीत र नृत्य होइन, वियोग र प्रार्थना रोजेको छ,' उनले भने, 'हराएका ती प्यारा अनुहारहरू कतैबाट सकुशल फर्किऊन् भन्ने आशामा रहेका छौँ।'

बाँकेका प्रमुख जिल्ला अधिकारी दिलकुमार तामाङका अनुसार रसुवाको भोटेकोशी बाढीपश्चात् जिल्लाका २३ व्यक्ति हालसम्म पनि बेपत्ता रहेका छन्। तीनजनाको शव सनाखत भई मृत्यु घोषणा भएको छ भने ३२ जनाको सकुशल उद्धार भइसकेको छ।

तनहुँको आँबुखैरेनी गाउँपालिका–३ मा सञ्चालन हुँदै आएको साप्ताहिक हाटबजार १८४औँ हप्ता पुगेको छ। हाटबजार किसानका उत्पादन सहज रूपमा बारीबाट बजारसम्म पुर्याउने माध्यम बनेको छ।

विसं २०७९ फागुनदेखि सुरु भएको यो हाटबजार अहिले स्थानीय बासिन्दा, किसान र साना व्यवसायीका लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको छ।

हरेक शुक्रबार लाग्ने यस हाटबजारमा बिहानैदेखि चहलपहल सुरु हुन्छ। गाउँघरमा उत्पादन भएका तरकारी, फलफूल, अन्नबाली, दाल, अचार, घिउ, मह, घरेलु परिकारदेखि लिएर हस्तकलाका सामग्रीसम्म बिक्रीका लागि ल्याइन्छन्। स्थानीय महिलाले तयार पारेका परम्परागत खाद्य परिकार पनि यहाँ विशेष आकर्षण बन्ने गरेका छन्।

गाउँपालिकाका कृषि शाखा प्रमुख सन्तोष केसीका अनुसार हाटबजारले किसानलाई आफ्नो उत्पादन सिधै उपभोक्तासम्म पुर्याउने अवसर दिएको छ। “स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने प्रभावकारी माध्यम बनेको छ”, उनले भने। बिचौलियाबिना बिक्री हुने भएकाले किसानले उचित मूल्य पाउने र उपभोक्ताले ताजा सामान सस्तोमा पाउने अवस्था बनेको उनको भनाइ छ।

आँबुखैरेनी गाउँपालिका–५ छिम्केश्वरीकी किसान सुकमाया चेपाङ पनि नियमित रूपमा हाटबजारमा सामान बेच्न आउँछिन्। उनले गाउँमा उत्पादन भएको सागसब्जी, कोदो, मकै, घिउ लगायतका सामग्री ल्याएर बेच्छिन्। “पहिले सामान बेच्न बजार टाढा जानुपर्थ्याे, खर्च पनि बढी हुन्थ्यो। अहिले यतै बेच्न पाइन्छ, आम्दानी पनि बढेको छ”, उनले खुसी व्यक्त गरिन्।

स्थानीय बासिन्दाका अनुसार हाटबजारले व्यापार मात्र होइन, सामाजिक भेटघाटको थलोका रूपमा पनि काम गरिरहेको छ। शुक्रबार आउँदा गाउँभरिका मानिस भेटिन्छन्, कुराकानी हुन्छ, नयाँ जानकारी साटासाट हुन्छ। यसले गाउँमा चहलपहल बढाएको छ।

साढे तीन वर्षको अवधिमै हाटबजार स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने आधार बनेको गाउँपालिकाका अध्यक्ष शुक्र चुमानले बताए। उनका अनुसार गाउँपालिकाले सुरु गरेको यो पहल अहिले किसान, साना व्यवसायी र उपभोक्ताबीचको प्रत्यक्ष सेतु बनेको छ। “स्थानीय उत्पादनलाई बजार नपाउँदा किसान निरास हुने अवस्था थियो, अहिले भने गाउँमै बिक्री हुने वातावरण बनेको छ”, अध्यक्ष चुमानले भने। हाटबजारले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नगद प्रवाह बढाएको र घरमै उत्पादन गरेर आम्दानी गर्ने संस्कार बलियो बनाएको उनको भनाइ छ।

उनले हाटबजारलाई केवल किनबेच गर्ने स्थानमात्र नभई स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धन, स्वरोजगार सृजना र सामुदायिक जमघटको थलोका रूपमा पनि लिनुपर्ने बताए। किसानको उत्पादनले उचित मूल्य पाउने, उपभोक्ताले ताजा सामान पाउने र गाउँमा आर्थिक गतिविधि बढ्ने भएकाले स्थानीयवासी यसलाई ‘गाउँको सानो बजार, ठूलो सहयोग’ भन्दै प्रशंसा गर्छन्।

हाटबजारमा स्थानीय मह, गोलभेँडा, सिस्नु, गिठ्ठा, अमला, बेथेको साग, फर्सीको मुन्टा, दही, मोही, सिब्लीगानलगायतका दैनिक उपभोग्य वस्तु बिक्री वितरण गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ।

स्पेनिस ला लिगामा बार्सिलोनाले आफ्नो उत्कृष्ट सुरुआतलाई निरन्तरता दिँदै लेभान्तेलाई ४-२ ले पराजित गरेको छ। गएराति भएको खेलमा लामिन यामालले दुई गोल गरेपछि बार्सिलोनाले लिगमा लगातार पाँचौँ जित निकाल्दै शीर्ष स्थानमा आफ्नो पकड बलियो बनाएको छ।

लेभान्तेको घरेलु मैदानमा बार्सिलोनाले सुरुआतमै दबाब बनाएको थियो। जाभी एस्पार्टले बार्सिलोनाका लागि पहिलो गोल गर्दै टोलीलाई अग्रता दिलाए। त्यसपछि यामालले उत्कृष्ट आक्रमणलाई गोलमा परिणत गर्दै अग्रता दोब्बर बनाए। दोस्रो हाफमा यामालले पेनाल्टीमार्फत अर्को गोल गर्दै व्यक्तिगत रूपमा दुई गोल पूरा गरे।

बार्सिलोनाले ३-० को अग्रता बनाएपछि खेल आफ्नो नियन्त्रणमा राखेको देखिए पनि लेभान्तेले दोस्रो हाफमा उत्कृष्ट पुनरागमनको प्रयास गर्‍यो। इभान रोमेरो र रोजर ब्रुगेलाई गोल गर्दै घरेलु टोलीले अन्तर ३-२ मा झारेको थियो। त्यसपछि केही समय बार्सिलोना दबाबमा परे पनि अतिरिक्त समयमा करिम अदेयेमीले गोल गर्दै बार्सिलोनाको जित सुनिश्चित गरे।

यो जितसँगै बार्सिलोनाले पाँच खेलबाट १५ अंक जोडेको छ। टोलीले पाँचै खेल जित्दै सिजनको सुरुआत शतप्रतिशत नतिजाका साथ गरेको छ। दोस्रो स्थानमा रहेको रियल म्याड्रिडभन्दा बार्सिलोना तीन अंकले अघि छ।

गएरातिका अन्य खेल

ला लिगामा गएराति बार्सिलोनाकोबाहेक तीन खेल पनि भएका थिए। एट्लेटिको म्याड्रिडले रियल सोसिडाडलाई उसैको मैदानमा ३-० ले पराजित गर्‍यो। एट्लेटिकोका लागि जोनाथन डेभिड, अलेजान्द्रो ग्रिमाल्डो र जुलियानो सिमोनेले गोल गरे।

अर्को खेलमा सेल्टा भिगो र मालागाले १-१ को बराबरी खेले। सेल्टाका लागि फेरान जुट्ग्लाले गोल गरे भने मालागाका एड्रियन निनोले दोस्रो हाफमा बराबरी गोल फर्काए।

यस्तै गेटाफे र डेपोर्टिभो ला कोरुनाले पनि १-१ को बराबरी खेले।

आज रातिको खेल

ला लिगामा आज राति एक खेल मात्रै हुँदैछ। भिल्लारियलले घरेलु मैदानमा रियल बेटिसको सामना गर्नेछ। खेल नेपाली समयअनुसार १२ः४५ बजे सुरु हुनेछ।

भिल्लारियलले सिजनको सुरुआत अपेक्षाअनुसार गर्न सकेको छैन भने बेटिसले चार खेलबाट नौ अंक जोडेको छ। त्यसैले आजको खेल दुवै टोलीका लागि अंकतालिकामा आफ्नो स्थिति सुधार गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हुनेछ।

नेपाली कांग्रेसका नेता गोविन्दराज पोखरेलले भारतले नेपाललाई ब्रिक्समा नबोलाउनुका पछाडि सरकारको कूटनीतिक कमजोरी जिम्मेवार हुन सक्ने तर्क गरेका छन्।

उनले सामाजिक सञ्जाल एक्समा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले हैसियत नमिल्ने भन्दै भारतका विदेश सचिव विक्रम मिस्रीसँग भेट गर्न अस्वीकार गरेको विषयलाई पहिलो कारणका रूपमा उठाएका छन्।

नेता पोखरेलले रणनीतिक राजदूत नियुक्ति, जलवायु परिवर्तनका विषयमा अमेरिका, चीन र भारतलाई दोष दिने सरकारी धारणा तथा छिमेकीको उद्धार सहयोग अस्वीकार गरिएको विषयलाई पनि उल्लेख गरेका छन्।

त्यस्तै, दक्षिण कोरियालाई आफ्ना नागरिक उद्धार गर्न हेलिकप्टर भाडामा लिन रोकिएको दाबी गर्दै उनले यस्ता गतिविधिले नेपालको कूटनीतिक सम्बन्धमा असर परेको हुन सक्ने संकेत गरेका छन्।

पोखरेलले राजदूत नियुक्त गर्न, स्वदेशी तथा विदेशी विज्ञ, जलवायु परिवर्तनका विषयमा चासो राख्ने प्रभावशाली व्यक्ति, सांसद र राजनीतिक दलसँग सम्बन्ध बढाउन सुझाव दिएका छन्। नजिकका मित्रराष्ट्रको चासो र नेपालको हितअनुसार काम गर्न तथा सबै दलसँग समन्वय गर्नुपर्ने उनले बताएका छन्।

कूटनीतिक अपरिपक्वताको मूल्य अझै कति तिर्नुपर्ने हो भन्दै पोखरेलले प्रश्न गरेका छन्। शनिबारदेखि आइतबारसम्म नयाँ दिल्लीमा आयोजित सम्मेलनमा नेपाललाई निम्ता गरिएको थिएन्।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय पत्रकारिता तथा आमसञ्चार केन्द्रीय विभागका विद्यार्थीले चीनको सिचुआनमा एआई तथा डिजिटल सञ्चारसम्बन्धी साताव्यापी प्रशिक्षण तथा अध्ययन भ्रमण पूरा गरेका छन्।

युनिभर्सिटी अफ इलेक्ट्रोनिक्स साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी अफ चाइना (युइएसटिसी)सँगको शैक्षिक सहकार्यअन्तर्गत भएको कार्यक्रममा सहभागीले समाचारकक्षमा एआईको प्रयोग, मानव-मेसिन सहकार्य, डिजिटल सामग्री उत्पादन, दृश्य कथा वाचन तथा मिथ्या र भ्रामक सूचना व्यवस्थापनबारे सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान हासिल गरेका थिए।

भ्रमणका क्रममा सहभागीले सिचुआन न्यूजनेट ग्रुप, सिचुआन टिभी, छेंग्दु राष्ट्रिय सुपर कम्प्युटिङ केन्द्र, एआईजिसी कार्यशाला, भर्चुअल उत्पादन स्टुडियो तथा रोबोट पार्कलगायत संस्थाको अवलोकन गरेका थिए।

कार्यक्रममा त्रिविसहित पोखरा विश्वविद्यालय, लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय र काठमाडौं विश्वविद्यालयका विद्यार्थी सहभागी थिए। त्रिविका उपप्राध्यापक डा ऋषिकेश दाहालले यस्ता शैक्षिक सहकार्यले नेपाली विद्यार्थीलाई सञ्चार प्रविधिमा भइरहेको परिवर्तन बुझ्न सहयोग पुग्ने बताए। युइएसटिसी र त्रिविबीचको चीन-नेपाल युवा शैक्षिक आदानप्रदान कार्यक्रमको यो दोस्रो वर्ष हो।

नेपाल-चीनबीचको मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई सरकारदेखि सरकारमात्र नभइ जनस्तरसम्म जोड्न विभिन्न गतिविधि हुँदै आएको र आगामी दिनमा पनि प्राज्ञिक क्षेत्रमा सहकार्य जारी रहने युइएसटिसीका प्राध्यापक चाङ स्युनले जानकारी दिए।

कार्यक्रममा केन्द्रीय विभागका अनुषा काफ्ले, दीक्षा राई, मोनिका वाइबा, लक्ष्मण गिरी र प्रियङ्का सुनार सहभागी थिए। नेपाली टोलीको नेतृत्व केन्द्रीय विभागका उपप्राध्यापक डा ऋषिकेश दाहालले गरेका थिए।

भ्रमणमा त्रिविबाट सात जना सहभागी थिए भने पोखरा विश्वविद्यालय र लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका दुई-दुई जनाको सहभागिता थियो। काठमाडौं विश्वविद्यालयबाट एक जनाले सहभागिता जनाएका थिए।

नेपाल-चीनबीच प्राज्ञिक सहकार्यले आगामी दिनमा पनि निरन्तरता पाउने केन्द्रीय विभागका डा दाहालले जानकारी दिए। पत्रकारिता तथा आमसञ्चार केन्द्रीय विभागका प्रमुख प्रा डा कुन्दन अर्यालले युइएसटिसीसँगको सहकार्यले निरन्तरता पाइरहँदा आगामी वर्षमा थप विद्यार्थीले अवसर पाउने बताए।

अधिकांश पूर्वाधार आयोजना निर्माणमा ढिलासुस्ती हुने गरेको आरोप लाग्दै आएको अवस्थामा अमेरिकी अनुदान सहायता कार्यक्रम मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसिसी) अन्तर्गत १८ किलोमिटर प्रसारण लाइन भने करिब नौ महिनाम निर्माण सकिएको छ। मिलेनियम च्यालेन्ज एकाउन्ट नेपाल विकास समिति (एमसिए–नेपाल) ले करिब दुई अर्ब रुपैयाँ लगानीमा नेपाल–भारत सीमापार प्रसारण लाइन निर्धारित समयमा सम्पन्न गरेको हो।

विद्युत् सञ्जाल सुदृढीकरण र सीमापार विद्युत् सञ्जाल विस्तार गर्न यो प्रसारण लाइन निर्माण गरिएको हो। ४०० केभी न्यु बुटवल सबस्टेसनलाई भारत सीमासँग जोड्न यो प्रसारण लाइन एक करोड २८ लाख अमेरिकी डलर (करिब दुई अर्ब रुपैयाँ) लगानीमा निर्माण भएको आयोजनाले जनाएको छ।

विद्युत् सञ्जाल सुदृढीकरण र सीमापार विद्युत् सञ्जाल विस्तारमा यो प्रसारण लाइन निर्माणले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने छ। प्रसारण लाइन निर्माणसँगै सीमापार ऊर्जा सञ्जाल विस्तारमा सहजता थपिने अर्थ मन्त्रालयका सचिव डा. घनश्याम उपाध्यायले बताए। ‘प्रसारण लाइन निर्माणले विद्युत् पूर्वाधार सुदृढीकरणमा टेवा पुगेको छ,’ एमसिए–नेपाल सञ्चालक समितिका अध्यक्षसमेत रहेका उपाध्यायले भने, ‘विकासप्रतिको दीर्घकालीन प्रतिबद्धता तथा एमसिसी नेपाल कम्प्याक्टमार्फत उपलब्ध सहयोगका कारण सफलता प्राप्त भएको हो।’

नेपाल–भारत सीमापार प्रसारण लाइन निर्माणले बृहत् लाभ हासिल हुने नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका निमित्त कार्यकारी निर्देशक दीर्घायुकुमार श्रेष्ठले बताए। ‘प्रसारण लाइन निर्माण नेपालको ऊर्जा क्षेत्रका लागि उपलब्धि हो,’ श्रेष्ठले भने, ‘समयसीमाभित्रै निर्माण पूरा हुनु प्रशंसनीय छ।’

एमसिसीअन्तर्गत कुल ३१५ किलोमिटर प्रसारण लाइनमध्ये १८ किलोमिटर निर्माण सम्पन्न भए पनि २९७ किलोमिटर बाँकी छ। बाँकी २९७ किलोमिटरमध्ये लप्सीफेदी–रातमाटे–न्यु हेटौंडा प्रसारण लाइन खण्ड, रातमाटे–न्यु दमौली प्रसारण लाइन खण्ड र न्यु दमौली–न्यु बुटवल प्रसारण लाइन निर्माण धमाधम भइरहेको छ। त्यसैगरी तीन वटा सबस्टेसन निर्माण पनि भइरहेको छ।

सीमापार प्रसारण लाइन निर्माण हुुनु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भएको एमसिए–नेपालका कार्यकारी निर्देशक खड्गबहादुर विष्टले बताए। ‘प्रसारण लाइनबाट नेपाल–भारत विद्युत् सञ्जाल र ऊर्जा सहकार्य सुदृढ पार्न सघाउ पुग्छ,’ विष्टले भने।

एमसिसीअन्तर्गतका परियोजनाले नेपालको राष्ट्रिय विद्युत् प्रसारण सञ्जाललाई सुदृढ र आन्तरिक विद्युत् आपूर्ति प्रणालीलाई थप भरपर्दो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। साझा लक्ष्य प्राप्तिका लागि एकजुट भएर काम गर्दा छोटो समयमै परिणाम हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने पुष्टि भएको एमसिसी आवासीय राष्ट्रिय नियोगकी निर्देशक डायन फ्रान्सिस्कोले बताइन्।

प्रसारण लाइनहरूले देशका प्रमुख ऊर्जा केन्द्रहरूलाई जोडेपछि विद्युत् प्रसारणमा थप सहयोग पुग्नेछ। एमसिसीमा नेपाल–अमेरिका साझेदारीअन्तर्गत कुल ७४ करोड ७० लाख अमेरिकी डलरबराबरको लगानी छ। जसमा अमेरिकाले ५५ करोड अमेरिकी डलर र नेपाल सरकारको १९ करोड ७० लाख अमेरिकी डलर योगदान छ। प्रारम्भिक सम्झौतामा अमेरिकाको अनुदान ५० करोड डलर भए पनि पछि पाँच करोड थपेर ५५ करोड पुर्‍याइएको हो।

सरकारले आगामी दशकभित्र १० हजार मेगावाट विद्युत् निर्यात गर्ने लक्ष्य राखेको छ। चार सय केभी क्षमताको प्रसारण लाइन र नयाँ सबस्टेसनहरूले यो लक्ष्य प्राप्तिमा योगदान पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ।

ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार उत्पादन क्षमता बढ्दै गए पनि प्रसारण पूर्वाधार कमजोर हुँदा विद्युत् व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बनेको छ। एमसिसीअन्तर्गत निर्माण भइरहेका परियोजनाले यो चुनौती समाधान गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा छ।

नेपालमा एमसिसी परियोजना कार्यान्वयनलाई लिएर विगतमा तीव्र राजनीतिक बहस भएको थियो। संसद्बाट १२ बुँदे व्याख्यात्मक घोषणासहित परियोजना अनुमोदन भएपछि कार्यान्वयनको बाटो खुलेको हो।

प्रारम्भिक विवाद, अवरोध र आशंकाबिच सुरु भएको परियोजनाअन्तर्गतका निर्माण प्रक्रिया तीव्र गतिमा छन्। परियोजना निर्माण सम्पन्न भएपछि नयाँ सबस्टेसन र प्रसारण लाइनले नेपालको ऊर्जा सुरक्षालाई थप मजबुत बनाउने, विद्युत् आपूर्तिको विश्वसनीयता बढाउने तथा नेपाललाई दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापारको महत्त्वपूर्ण साझेदारका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा छ।

इंग्लिस प्रिमियर लिगमा १० खेलाडीमा सीमित म्यानचेस्टर सिटीले म्यानचेस्टर युनाइटेडलाई १-० ले पराजित गरेको छ। म्यानचेस्टर डर्बीमा एर्लिङ हालान्डले गरेको निर्णायक गोलसँगै भीएआरको निर्णय विवादमा परेको छ।

ओल्ड ट्राफोर्डमा भएको खेलमा सिटीका फिल फोडेनले ब्रुनो फर्नान्डेसमाथि लात हानेपछि रातो कार्ड पाए। त्यसपछि सिटी १० खेलाडीमा सीमित भएको थियो।

तर खेलको ६०औँ मिनेटमा जोस्को ग्वार्डिओलको क्रसमा हालान्डले नजिकैबाट गोल गर्दै सिटीलाई अग्रता दिलाए। सुरुवातमा सहायक रेफ्रीले हालान्डलाई अफसाइड ठहर गर्दै गोल रद्द गरेका थिए। तर भिडियो सहायक रेफ्री अर्थात् भीएआरको समीक्षापछि निर्णय उल्ट्याउँदै गोललाई मान्यता दिइयो।

सिटीका एन्जो फर्नान्डेज अफसाइड पोजिसनमा रहे पनि उनले बललाई नछोएको भन्दै भीएआरले गोल भएको ठहर गरेको थियो। तर फर्नान्डेजले बलतर्फ जाने प्रयास गर्दा युनाइटेडका डिफेन्डर लिसान्ड्रो मार्टिनेजको खेलमा प्रभाव परेको विषयमा विवाद भयो।

व्यावसायिक खेल रेफ्री निकाय ‘प्रो रेफ’ले पछि उक्त निर्णयमा त्रुटि भएको स्वीकार गरेको छ। प्रो रेफका अनुसार भीएआरले फर्नान्डेजको पोजिसनले खेलमा पारेको सम्भावित प्रभावलाई पहिचान गर्न सकेन। यस्तो अवस्थामा मैदानमै रहेका रेफ्रीलाई भिडियो समीक्षा गर्न सिफारिस गर्नुपर्ने थियो।

प्रो रेफले म्यानचेस्टर युनाइटेडसँग सम्पर्क गरी उक्त घटनालाई ‘निर्णयमा त्रुटि’का रूपमा स्वीकार गरिएको र घटनाको समीक्षा गरिने जनाएको छ।

युनाइटेडका प्रशिक्षक माइकल क्यारिकले पनि खेलपछि उक्त निर्णयप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका थिए। मार्टिनेजले फर्नान्डेज आफ्नो अगाडि रहेका कारण आफू प्रभावित भएको र त्यसकै कारण हालान्डले खाली ठाउँ पाएको दाबी गरेका थिए।

सिटीका लागि भने यो जित निकै महत्वपूर्ण रह्यो। १० खेलाडीमा रहेर पनि डर्बी जित्दै सिटीले लिगमा लगातार चौथो जित निकालेको छ। हालान्डले म्यानचेस्टर डर्बीमा आफ्नो गोल संख्या नौ पुर्‍याएका छन्।

गएरातिनै भएको अर्को खेलमा भने ब्राइटनले कोभेन्ट्री सिटीलाई ५-० ले हरायो।

आजको खेल

प्रिमियर लिगमा आज एक खेल हुँदैछ। लिड्स युनाइटेडले घरेलु मैदानमा न्युक्यासल युनाइटेडको सामना गर्नेछ। खेल नेपाली समयअनुसार भोलि बिहान १२ः४५ बजे सुरु हुनेछ।

बझाङको खप्तडछान्ना गाउँपालिका-७ गोर्खालीका ३३ वर्षीय जितेन्द्र खड्का छ दिनदेखि बेपत्ता भएका छन्।

भदौ २३ गते बिहान लहरे सामुदायिक वनअन्तर्गत डाँडाकोट क्षेत्रमा जंगली च्याउ टिप्न जाने भन्दै घरबाट निस्किएका खड्का साँझसम्म घर फर्किने बताए पनि अहिलेसम्म सम्पर्कविहीन छन्।

जंगलबाट नफर्किएपछि परिवार, आफन्त र स्थानीयवासीले उनको खोजी सुरु गरेका छन्। डाँडाकोट क्षेत्र बझाङ र बाजुराको सिमानामा पर्ने भएकाले सम्भावित क्षेत्रमा खोजी गर्न कठिनाइ भइरहेको परिवारले जनाएको छ।

खड्का बेपत्ता भएको छ दिन बितिसक्दा पनि उनको अवस्थाबारे कुनै जानकारी प्राप्त नभएपछि परिवार थप चिन्तित बनेको छ। उक्त क्षेत्रमा मोबाइल नेटवर्कसमेत नहुँदा खोजीकार्य र आपसी सम्पर्कमा समस्या भइरहेको उनका काका फिट्टु खड्काले बताए।

परिवारले बेपत्ता खड्काको खोजीकार्यलाई तीव्र बनाउन नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन कार्यालयलगायत सम्बन्धित निकायसँग आग्रह गरेको छ। खोजीमा आवश्यक जनशक्ति परिचालन गर्नुका साथै सम्भव भएसम्म प्रविधिको प्रयोग गर्न परिवारले अपिल गरेको छ।

परिवारले खड्काको अवस्थाबारे कुनै जानकारी प्राप्त भएमा नजिकको प्रहरी कार्यालय वा परिवारलाई खबर गरिदिन स्थानीयवासी तथा सबै सरोकारवालासँग आग्रह गरेको छ। रासस

खुट्टाको चोटका कारण पीडाबिना हिँड्नसमेत नसक्ने अवस्थामा न्युयोर्क पुगेकी एलेना रिबाकिना युएस ओपन च्याम्पियन र विश्व टेनिसकी नयाँ नम्बर एक खेलाडी बनेर त्यही सहरबाट बिदा भएकी छन्।

काजाकिस्तानकी २७ वर्षीया रिबाकिनाले शनिबार राति युएस ओपनको फाइनलमा दुई पल्टकी डिफेन्डिङ च्याम्पियन आर्यना सबालेन्कालाई ६–४, ५–७ र ६–२ को सेटमा हराउँदै सानदार प्रदर्शन गरिन्। यससँगै जनवरीमा अस्ट्रेलियन ओपनमा सबालेन्काविरुद्ध प्राप्त विजययात्रालाई दोहोर्‍याउँदै उनले वर्षको तेस्रो ग्रान्ड स्लाम उपाधि आफ्नो नाममा लेखाइन्।

शनिबार राति युएस ओपनको ट्रफी उचालेपछि रिबाकिनाले प्रतियोगिताअघि आफूले भोगेको कठिन अवस्थालाई सम्झँदै आफ्नो जीवनमा कुनै जादु भइरहेको महसुस भएको बताइन्। गत महिना सिनसिनाटी ओपनको क्वार्टरफाइनलमा इगा स्वियाटेकविरुद्ध खेल्ने क्रममा खुट्टाको चोटले रिबाकिनालाई गम्भीर बनाएको थियो।

वर्षको अन्तिम ग्रान्ड स्लाम युएस ओपन सुरु हुन एक साताभन्दा अघि मात्रै उनको चोट बल्झिएको थियो। चोटकै अवस्थामा खेल जारी राख्दा बाँकी सिजनमा समेत त्यसको गम्भीर असर पर्न सक्ने जोखिम थियो तर विश्व नम्बर एक बन्ने अवसर आफ्नै हातमा रहेको बुझेकी रिबाकिना वर्षको अन्तिम ग्रान्ड स्लामबाट टाढा राख्न चाहन्नथिन्। ‘म निकै निराश थिएँ। वास्तवमा दिनदिनै अवस्था कस्तो हुने हो भन्ने थाहा थिएन,’ उनले भनिन्, ‘न्युयोर्क आइपुगेपछि एमआरआई गरायौं। रिपोर्ट राम्रो देखिएको थिएन। त्यसपछिका केही दिन त म पीडाबिना हिँड्नसमेत सक्दिनथेँ। ’ आफ्नो उपचारमा अस्ट्रेलियाकी चिकित्सकको महŒवपूर्ण भूमिका रहेको रिबाकिनाले बताइन्। रिबाकिनाले एक सातासम्म कोर्टमा कुनै प्रशिक्षण गरिनन्।

त्यसको सट्टा उनले जिममा दैनिक रूपमा रिकभरी सेसन गरिन्। मानसिक रूपमा पनि आफूलाई तयार राख्न उनले टोलीसँगै डिनरमा जाने र सिनेमा हेर्नेजस्ता गतिविधि गरिन्। ध्यान चोटबाट हटाएर मानसिक रूपमा आफूलाई बलियो बनाउन माइन्ड स्विच गर्ने प्रयास उनले गरेकी थिइन्। त्यसकै परिणामस्वरूप उनी अर्को ग्रान्ड स्लाम उपाधिको यात्रामा अघि बढिन्।

फ्लसिङ मिडोजमा रिबाकिनाले सुरुआती चार खेलमध्ये कुनै पनि सेट नगुमाई जितिन्। त्यस क्रममा उनले चार पटककी ग्रान्ड स्लाम विजेता नाओमी ओसाकालाई समेत हराइन्। त्यसपछि उनको यात्रा अझ प्रभावशाली बन्यो। क्वार्टरफाइनलमा ओलम्पिक च्याम्पियन झेङ छिनवेनलाई हराइन्।

सेमिफाइनलमा तेस्रो वरीयताकी कोको गफलाई हराउँदै फाइनलमा प्रवेश गरिन्। अन्ततः शीर्ष वरीयताकी सबालेन्कालाई हराउँदै रिबाकिना युएस ओपनको उपाधि जितिन्। ‘चोटका कारण दुर्भाग्यशाली थिएँ। तर मलाई आफूमा निकै गर्व छ,’ रिबाकिनाले भनिन्,‘म अझै पनि यो विश्वास गर्न सकिरहेकी छैन।’

न्युयोर्कमा सेमिफाइनल पुगेसँगै रिबाकिना विश्व नम्बर एक बन्ने निश्चित भइसकेको थियो। अझ अर्को विशेष पक्ष पनि थियो। किनकि फाइनलमा उनको प्रतिद्वन्द्वी त्यही सबालेन्का थिइन्। जसलाई हराउँदा रिबाकिनाले विश्व वरीयताको शीर्ष स्थान सम्हाल्ने थिइन्। त्यसैले शनिबार रातिको फाइनलमा उपाधिका लागि मात्रै नभई विश्व नम्बर एकको स्थानका लागि पनि विशेष प्रतिस्पर्धा देखिएको थियो।

रिबाकिनाले पहिलो सेट आफ्नो पक्षमा पारिन्। तर उनको सबैभन्दा ठूलो हतियार मानिने सर्भले भने सुरुआतमा अपेक्षित प्रदर्शन गर्न सकेन। पहिलो सेटमा उनले २७ प्रतिशत पहिलो सर्भिस सफलतापूर्वक इन गरिन्। यद्यपि पहिलो सर्भिसपछि प्राप्त ३० मध्ये २२ अंक जित्न सफल भइन्। उनले एकपटक पनि ब्रेक प्वाइन्टको सामना गर्नुपरेन र पहिलो सेट ६–४ ले आफ्नो नाममा लेखाइन्। दोस्रो सेटमा भने सबालेन्काले खेलमा फर्कने संकेत दिइन्। उनले १२औं गेममा रिबाकिनाको सर्भिस ब्रेक गर्दै दोस्रो सेट ७–५ ले जितिन् र खेललाई निर्णायक तेस्रो सेटमा पुर्‍याइन्। तर निर्णायक सेटमा रिबाकिनाले खेलमाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गरिन्। सबालेन्का खेल आफ्नो हातबाट फुत्किँदै गएपछि स्पष्ट रूपमा निराश देखिन थालिन्।

यसको ठीक विपरीत रिबाकिना भने असाधारण रूपमा शान्त र संयमित रहिन्। पूर्वबेलायती नम्बर एक खेलाडी एनाबेल क्रफ्टले कोर्टभित्र रिबाकिनाको व्यवहारलाई प्रशंसा गरिन्। यद्यपि उपाधि नजिक पुग्दा रिबाकिनाले पनि केही दबाब महसुस गरिन्। उपाधिका लागि सर्भ गर्ने क्रममा उनले लगातार दुई डबल फल्ट गरिन्। ४०–३० को अवस्थामा ट्रफी आफ्नो आँखाअगाडि देखिरहेकी रिबाकिनाले गल्ती गर्न सक्ने अवस्था थियो तर उनले त्यस क्षणलाई आफूमा हाबी हुन दिइनन्। दोस्रो वरीयताकी रिबाकिनाले आफ्ना तीन ग्रान्ड स्लाम उपाधिमध्ये यसपटक सबैभन्दा ठूलो उत्सव मनाइन्। मुस्कुराउँदै उनले दुवै हात माथि उठाएर दर्शकको ताली स्वीकार गरिन्।

रिबाकिनाले सबालेन्काविरुद्ध खेलेका तीन ग्रान्ड स्लाम फाइनलमध्ये दुईमा जित रचेकी छन्। ती तीनै फाइनल हार्ड कोर्टमा भएका थिए, जुन दुवै खेलाडीको मन पर्ने सतह मानिन्छ। युएस ओपन उपाधिसँगै रिबाकिनाले आफ्नो करियरमा अर्को ऐतिहासिक उपलब्धि थपेकी छन्।

सोमबार उनी महिला टेनिसको विश्व वरीयतामा शीर्ष स्थानमा पुग्ने ३०औं फरक खेलाडी बन्नेछिन्। यसअघि लगातार ९९ सातासम्म विश्व नम्बर एक रहेकी सबालेन्काको स्थान अब रिबाकिनाले लिनेछिन्। रिबाकिनाले युएस ओपन जितेसँगै करियर ग्रान्ड स्लामको चारमध्ये तीन उपाधि आफ्नो नाममा पारिसकेकी छन्। अब उनको लक्ष्यमा फ्रेन्च ओपनको उपाधि मात्रै बाँकी छ। सन् २०२२ मा विम्बल्डन जितेर उनले पहिलो ग्रान्ड स्लाम उपाधि हात पारेकी थिइन्।

त्यसपछि दोस्रो ग्रान्ड स्लाम उपाधिका लागि उनलाई जनवरीसम्म कुर्नुपरेको थियो। जहाँ उनले अस्ट्रेलियन ओपन जितिन्। त्यसको केही महिनामै उनले न्युयोर्कमा तेस्रो ग्रान्ड स्लाम उपाधि थपेकी छन्। फ्रेन्च ओपनमा भने रिबाकिनाको उत्कृष्ट प्रदर्शन क्वार्टरफाइनलसम्म मात्रै सीमित छ। यद्यपि क्ले कोर्टमा हुने प्रतियोगितामा उनी कमजोर भने छैनन्। उनले सन् २०२३ मा रोममा भएको डब्ल्युटिए १००० प्रतियोगिता क्ले कोर्टमै जितेकी थिइन्।

२० वर्षअघि तीन दिनकी सुत्केरी हुँदा श्रीमान् बेपत्ता भएको पीडा भोगेकी म्याग्दीको मालिका गाउँपालिका-४ छापकी ४५ वर्षीया नरमाया घर्तीको जीवन फेरि अँध्यारिएको छ।

नाकको गम्भीर स्वास्थ्य समस्या झेलिरहेकी नरमायाका २३ वर्षीय छोरा भुपेन्द्र रेग्मी भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीमा बेपत्ता भएपछि छोराको खोजी र आफ्नै उपचारको दोहोरो पीडामा परेकी छन्।

रसुवामा निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनामा कामदार रहेका भुपेन्द्रले भदौ ९ गते साँझ आमालाई फोन गरेका थिए। ‘असोजमा उपचारका लागि काठमाडौं जाने, दसैँअघि बिहे गर्ने र पोखरा गएर बस्ने योजना सुनाएका थिए’, नरमायाले भनिन्, ‘१० गतेदेखि छोरासँग सम्पर्क भएको छैन।’

नरमायालाई नयाँ नम्बरबाट फोन आउँदा कतै छोराले गर्‍यो कि ? भन्ने आस लाग्छ। छोराको खोजीका लागि स्थानीय जनप्रतिनिधि, निर्माण कम्पनी, आयोजना र सरकारी निकायमा गुहार मागेकी नरमायालाई काठमाडौंदेखि घर फर्कने आँट आएको छैन।

‘छोराको अवस्था टुङ्गो नलागी कसरी घर जानु ?’, नरमायाले प्रश्न गरिन्, ‘तीन दिनको सुत्केरी हुँदा श्रीमान् बेपत्ता भए। भोटेकोशीको बाढीले मेरो भरोसा खोस्यो, झनै पीडा थपिदियो।’ खेतीकिसानी गरेर जीवन निर्वाह गर्दै आएकी नरमायाका श्रीमान् नन्दबहादुर रेग्मी बेपत्ता भएको २० वर्ष पुगेको छ।

नन्दबहादुर दरवाङको एक किराना पसलमा बजार प्रतिनिधिको काम गर्थे। नन्दबहादुर बेपत्ता हुँदा नरमायाकी छोरी तीन दिनको थिइन्। अवस्था पहिचान नभएपछि आफन्त र गाउँलेहरूको सल्लाहमा नन्दबहादुरको धार्मिक विधिअनुसार काज किरिया भइसकेको छ।

नरमायाले आर्थिक अभावका कारण अदालतबाट श्रीमान्को न्यायिक मृत्यु प्रमाणित गराउन नसकेको बताइन्। नन्दबहादुरले नागरिकता बनाएका थिएनन्। उनीहरूबिच कागजी रूपमा विवाह दर्ता पनि भएको थिएन। प्रक्रिया पूरा गर्न नसक्दा नरमाया सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट पनि वञ्चित छिन्।

कक्षा ८ सम्म पढेका भुपेन्द्रले बहिनीलाई ज्याला, मजदुरी गरेर कक्षा १० सम्म पढाए। गत जेठमा नाकमा समस्या देखिएपछि भुपेन्द्रले आमालाई दुई महिना गण्डकी अस्पतालमा उपचार गराएका थिए। भुपेन्द्रले पोखराबाटै आमालाई घर पठाएर मजदुरी गर्न रसुवा गएका थिए। नरमायाको नाकको समस्या अझै पहिचान भएको छैन। मासिक रु २१ हजारको औषधि सेवन गर्नुपर्छ। नरमायालाई थप उपचारका लागि असोजमा काठमाडौं लैजाने भुपेन्द्रको योजना थियो।

स्थानीय ओखरबोट माविका शिक्षक नवीन पुनले नरमायाको जीवनमा एकपछि अर्को बज्रपात परेको बताए। ‘नरमायालाई चिकित्सकले ब्रेन ट्युमरको आशंका गरेर थप उपचारका लागि काठमाडौं वा भारत जान भनेपछि पैसा जुटाउन रसुवा पुगेका भुपेन्द्रलाई बाढीले बेपत्ता बनायो’, उहाँले भन्नुभयो, ‘नरमायासामु बेपत्ता छोरा खोज्ने मात्र नभएर आफ्नो उपचार कसरी गर्ने भन्ने चुनौती सृजना भएको छ।’

बागलुङमा विवाह भएकी नरमायाकी छोरीको बच्चा सानो भएकाले दाजुको खोजी र आफ्नो उपचारका लागि स्रोत जुटाउन हिँडेकी आमालाई सघाउन सकेकी छैनन्। शिक्षक पुनको अगुवाइमा नरमायाको उपचारका लागि सहयोग संकलन अभियान सञ्चालन भएको छ।

‘एक हप्ताको अवधिमा सामाजिक सञ्जालमार्फत गरेको अपिलबाट नरमायाको खातामा करिब रु दुई लाख ५० हजार जम्मा भएको छ। प्रतिबद्धता जनाएका सबैले सहयोग गरेमा करिब रु आठ लाख जुट्ने अनुमान गरेको छु’, पुनले भन्नुभयो, ‘रोग पहिचान र उपचार गरिदिन पाए हुन्थ्यो तर अस्पतालमा कुरुवा बसिदिने परिवारका सदस्य र आफन्तसमेत नभएर अप्ठ्यारो परेको छ।’ रासस

नेपाली साहित्यका विराट प्रतिभा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ६७ औँ स्मृति दिवस विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले पहिलोपटक महाकवि देवकोटाको स्मृति दिवस मनाउन लागेको प्राज्ञ परिषद् सदस्य नवीन अभिलाषीले जानकारी दिए। आज दिउँसो महाकवि देवकोटा सङ्ग्रहालय मैतीदेवीमा ‘महाकवि देवकोटा मिथ र यथार्थ’ विषयक गोष्ठी गर्न लागिएको उनले बताए। कार्यक्रममा उनका छोरा पद्म देवकोटाले स्मृतिपत्र र महादेव अवस्थीले समीक्षापत्र प्रस्तुत गर्ने कार्यक्रम रहेको छ।

महाकवि देवकोटाको जन्म विसं १९६६ कात्तिक २७ गते अर्थात् कार्तिक कृष्ण औँसी (लक्ष्मीपूजा)का दिन काठमाडौँको डिल्लीबजारमा भएको थियो। उनको निधन भने २०१६ साल भदौ २९ गते भएको हो।

दश वर्षको उमेरमा कविता लेख्न सुरु गरेका देवकोटाका थुप्रै महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, कथा, नाटक, उपन्यास, गीत, समालोचना र फुटकर कविता प्रकाशित छन्। उनले नेपाली साहित्यलाई सयभन्दा बढी कृति दिए। यी कृतिका माध्यमबाट देवकोटाले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा चिनाए।

नेपाली साहित्यमा आधुनिक महाकाव्य लेखनको थालनी गर्नुभएका देवकोटाको ‘मुनामदन’ खण्डकाव्य नेपाली भाषामा प्रकाशित हालसम्म सबैभन्दा बढी बिकेको पुस्तक हो।

नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावादी–प्रगतिवादी धाराका प्रवर्तक देवकोटाका रचनामा मानवतावाद, प्रकृतिप्रेम र क्रान्तिकारिता झल्कन्छ। उनका सृजनामा पूर्वीय र पाश्चात्य दर्शनको संयोजन पाइन्छ।

भारतका महापण्डित राहुल साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका महाकवि सुमित्रानन्दन पन्त, जयशङ्करप्रसाद र सूर्यकान्त निरालाको संयुक्त रूपसँग तुलना गरेका थिए भन्ने मान्यता छ। नाट्यसम्राट बालकृष्ण समले देवकोटा ‘मुनामदन’, ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य र ‘पागल’ कवितासँगै तीनपटक जन्मेको बताएका थिए।

विदेशी भाषामा नेपाली कृतिको अनुवाद र विदेशमा भएका विभिन्न सम्मेलनमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरी नेपाली साहित्यको विश्वव्यापी प्रचारप्रसारमा उनले महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। महाकवि देवकोटाले अङ्ग्रेजी साहित्यका फ्रान्सिस बेकन, चाल्र्स ल्यासजस्ता १५ जना गद्य लेखकका निबन्धको चयन गरी विसं १९९७ मा ‘प्रसिद्ध प्रबन्ध सङ्ग्रह’ प्रकाशित गरे।

विसं २०१६ मा उनी शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्री हुँदा नेपालभर नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषयका रूपमा लागू गराएका थिए। वर्तमान नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय योगदान दिनु देवकोटाको अविस्मरणीय देन हो।

तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, १० दिनमै ‘सुलोचना’ महाकाव्य र एकैदिनमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य लेखेका देवकोटामा तुरुन्त कविता लेख्नसक्ने क्षमता थियो। देवकोटाको कवि-प्रतिभा, कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय छ।

चरम आर्थिक अभाव र पारिवारिक वियोगसँगै राजनीतिक सक्रियताका बीच पनि उच्चस्तरका साहित्य नेपाल र नेपालीलाई प्रदान गर्नु उनको साहित्यिक विशेषता हो।

महाकवि देवकोटाले ‘पागल’ कवितालाई आफैँले अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरे। उनले पाश्चात्य ग्रीसेली स्रोतबाट अनेकौँ गाथाको नेपालीकरण गरेका छन्। विसं २०२४ मा प्रकाशित भएको ‘मायावीनी’, ‘सुन्दरी प्रोजर्पिना’जस्ता खण्डकाव्य र ‘प्रमिथस’ महाकाव्य यसका उदाहरण हुन्।

नेपाली हिन्दु नारीको महान् पर्व हरितालिका तीज आज सोमबार देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने यस पर्वमा विशेषगरी विवाहित महिलाले आफ्ना पतिको दीर्घायु र सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै तथा अविवाहित युवतीले सुयोग्य वर प्राप्तिको कामना गर्दै निराहार र निर्जला व्रत बस्ने परम्परा छ।

तीजको मुख्य दिन व्रत बस्नका लागि नारीले आइतबार शक्ति सञ्चयका लागि मीठा तथा आडिला परिकार ‘दर’ का रूपमा खाएका छन्। दर खाएसँगै चार दिनसम्म चल्ने तीज पर्वको औपचारिक सुरुवात भइसकेको छ।

पशुपतिनाथलगायतका शिवालयमा विशेष व्यवस्था तीजका अवसरमा काठमाडौंको ऐतिहासिक पशुपतिनाथ मन्दिरलगायत देशभरका प्रमुख शिवालयमा बिहानैदेखि व्रतालुको भिड लाग्ने गर्दछ।

पशुपति क्षेत्र विकास कोषका अनुसार व्रतालुलाई सहजरूपमा दर्शन गराउन सुरक्षा, स्वास्थ्य शिविर, खानेपानी र लाइनको उचित व्यवस्थापन मिलाइएको छ। भक्तजनको भिडलाई मध्यनजर गर्दै सुरक्षा व्यवस्थासमेत चुस्त बनाइएको छ। सांस्कृतिक महत्त्व र मौलिकताको खोजी सत्ययुगमा हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा पाउन कठोर तपस्या गरेको र सोही दिन शिवजी प्रकट भई मनोकांक्षा पूरा गरिदिएको धार्मिक विश्वासका आधारमा तीज मनाउने चलन छ।

संस्कृत भाषाको ‘हरित’ (हरण गरिएको) र ‘आलिका’ (साथी) मिलेर हरितालिका शब्द बनेको हो, जसको अर्थ साथीहरूद्वारा हरण गरिएकी पार्वतीले शिवलाई पाउन गरेको व्रत भन्ने बुझिन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा तीजका नाममा बढ्दै गएको तडकभडक र महँगो प्रदर्शनप्रति संस्कृतिविद्हरूले भने केही चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। तीजको वास्तविक सौन्दर्य महँगा गरगहना वा भड्किलो फेसनमा नभई दिदीबहिनीबिचको आत्मीयता, सुखदुःख साटासाट र मौलिक संस्कृति संरक्षणमा हुनुपर्ने संस्कृतिविद्हरूको जोड छ।

तीजका अवसरमा सरकारले महिला कर्मचारीका लागि विशेष बिदा दिने गरेको छ। तीजको मुख्य व्रत सकिएपछि भोलिपल्ट गणेश चतुर्थी र पर्सिपल्ट ऋषिपञ्चमीका दिन अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरेपछि चारदिने तीज पर्व समापन हुनेछ ।

नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले पार्टीको १५औँ महाधिवेशनमा उत्साहपूर्वक सहभागी हुन स्वदेश तथा विदेशमा रहेका सम्पूर्ण पार्टी सदस्य, समर्थक तथा शुभेच्छुकलाई आह्वान गरेका छन्।

महामन्त्री पौडेलले आगामी असोज १६ देखि १९ गतेसम्म काठमाडौंमा हुने महाधिवेशनलाई पार्टीको सांगठनिक तथा राजनीतिक जीवनको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिँदै सबै तहका अधिवेशनमा उत्साहजनक सहभागिता जनाउन आह्वान गरेका हुन्।

आइतबार पार्टीको केन्द्रीय कार्यसम्पादन समितिको बैठकपछि सञ्चारकर्मीसँग कुरा गर्दै उनले सदस्यता वितरण, नवीकरण तथा अद्यावधिक प्रक्रियामा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्ने सबैलाई पार्टीले धन्यवाद ज्ञापन गरेको जानकारी दिए।

उनले महाधिवेशन प्रक्रियामा कोही पनि क्रियाशील सदस्य छुट्न नहुने उद्देश्यले पटक पटक समयावधि थप गरिएको तथा वडा अधिवेशनको कार्यतालिका परिमार्जन गरिएको बताए।

महामन्त्री पौडेलले विशेष महाधिवेशनमा सहभागी नभएका धेरै सदस्य केन्द्रदेखि वडा र टोल तहसम्म अधिवेशन प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा सहभागी भएको भन्दै कांग्रेसले उनीहरूको भूमिकाको सम्मान गरेको बताए।

कांग्रेसले महाधिवेशनलाई महाउत्सवका रूपमा व्याख्या गर्दै पार्टीभित्र देखिएका असहमति र चासोलाई संवाद तथा सहमतिबाट सम्बोधन गर्न केन्द्रीय कार्यसमितिले निरन्तर पहल गरिरहेको उनको भनाइ छ।

बैठकले महाधिवेशन पार्टीको सर्वोच्च निकाय भएकाले कुनै असहमति भएमा आफ्ना धारणा राख्ने र समाधान खोज्ने उपयुक्त स्थान महाधिवेशन नै भएको निर्णय गरेको छ। महाधिवेशनमा सबैलाई सहभागी हुने वातावरण बनाउन कांग्रेस प्रतिबद्ध रहेको निर्णय गरेको महामन्त्री पौडेलले जानकारी दिए।

महाधिवेशनमा सहभागी हुने क्रियाशील सदस्यहरूको नामावली बैठकले स्वीकृत गरेको छ। यस्तै, केन्द्रीय अनुशासन समितिका संयोजक तारामान गुरुङले आफ्नो पदबाट दिएको राजीनामाबारे सभापति थापाले जानकारी गराएका थिए।

आइतबारको बैठकमा सहमहामन्त्रीहरू फरमूल्लाह मन्सुर, डा डिला सांग्रौला पन्त र योगेन्द्र चौधरीसहित केन्द्रीय सदस्य अर्जुननरसिंह केसी, महेन्द्र यादव, जीवन परियार, सुरेन्द्रप्रसाद चौधरी, रमेश रिजाल, डा चन्द्रकान्त भण्डारी, अमृत अर्याल, आङ्गेलु शेर्पा, दिनेशकुमार यादव, अब्दुल सत्तार, राजीव ढुंगाना, भरतकुमार शाह, प्रवक्ता देवराज चालिसे तथा मधेस प्रदेश सभापति कृष्णप्रसाद यादवले धारणा राखेका थिए।