खोटाङको दिप्रुङ चुईचुममा गाउँपालिकामा शिक्षक छनौट परीक्षाका क्रममा परीक्षार्थीको सङ्ख्याभन्दा उत्तरपुस्तिका बढि भेटिएपछि विवाद उत्पन्न भएको छ।

गाउँपालिकाले सञ्चालन गरेको कक्षा १२ को कृषि विषय (बाली विज्ञान) तर्फको सहायक प्रशिक्षक छनौट परीक्षामा नक्कली उत्तरपुस्तिका फेला परेपछि नियुक्ति प्रक्रिया नै रोकिएको हो।

गाउँपालिकाको वडा नं-४ बतासे इजारास्थित राम्चे निकेतन माध्यमिक विद्यालयले वैशाख २४ गते सहायक प्रशिक्षक पदका लागि परीक्षा सञ्चालन गरेको थियो।

सो परीक्षामा जम्मा २ जना प्रतिस्पर्धी सहभागी थिए। तर, उत्तरपुस्तिका सङ्कलन र परीक्षण गर्ने क्रममा ३ वटा उत्तरपुस्तिका भेटिएपछि धाँधलीको आशङ्कामा विवाद सुरु भएको हो।

परीक्षा सञ्चालन समिति संयोजक एवं विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष मेघराज दङ्गालका अनुसार परीक्षाको सुरुवातमै शङ्कास्पद गतिविधि देखिएको थियो।

उनले २ जना परीक्षार्थीका लागि २ वटा मात्र उत्तरपुस्तिकामा हस्ताक्षर गरेर परीक्षार्थीलाई दिएकोमा परीक्षा सकिएपछि परीक्षण गर्न लाग्दा एउटा उत्तरपुस्तिकामा आफ्नो हस्ताक्षर नभएको भेटिएको बताए।

उनले हस्ताक्षर भएको सक्कली उत्तरपुस्तिका हराएपछि खोजी गर्दा परीक्षा सञ्चालन सदस्य एवं गाउँपालिकाका विद्यालय निरीक्षक रणशेर तामाङले फेला पारेर ल्याएको दाबी गरेका छन्।

घटनाको निष्पक्ष छानबिन र दोषीमाथि कारबाहीको माग गर्दै संयोजक दङ्गालले वैशाख २५ गते जिल्ला प्रशासन कार्यालय र शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ खोटाङमा उजुरी दिएका थिए। प्रशासनले सो निवेदनउपर आवश्यक छानबिन अघि बढाउने जनाएको छ।

पहिलो चरणको ५० पूर्णाङ्कको परीक्षाका लागि गाउँपालिकाले १ घण्टाको समय तोकेको थियो। जसमा एक परीक्षार्थीले २५ मिनेटमै उत्तर बुझाएको र सोही क्रममा उत्तरपुस्तिका साटफेर गरिएको हुनसक्ने दङ्गालको अनुमान छ।

‘३ वटा उत्तरपुस्तिका मध्ये एउटा प्रहरीको जिम्मा लगाइएको थियो, तर प्रहरीले गाउँपालिका अध्यक्षलाई दिएको भन्दै फिर्ता गरेको छैन,’ दङ्गालले भने, ‘बाँकी २ वटा उत्तरपुस्तिका भने मसँगै सुरक्षित छन्।’

यता, परीक्षा सञ्चालन सदस्य रणशेर तामाङले भने आफूमाथि लगाइएको आरोपको खण्डन गरेका छन्। उनले संयोजक दङ्गालले नै परीक्षासम्बन्धी कुनै बैठक नडाकेको र आफूहरूलाई रोहबरमा समेत नराखी उत्तरपुस्तिका बोकेर हिँडेको प्रत्यारोप लगाएका छन्।

तामाङले संयोजकबाटै कमजोरी भएको हुनसक्ने दाबी गरे। गाउँपालिका अध्यक्ष लोकेन्द्र राईले भने प्रहरीले आफूलाई उत्तरपुस्तिका बुझाएको भन्ने कुरा झुटो रहेको बताएका छन्।

उनले परीक्षामा विवाद देखिएको विषयमा जानकारी प्राप्त भएको र यसबारे बैठक बसेर प्रक्रियागत रूपमा अघि बढ्न विद्यालयलाई निर्देशन दिएको जानकारी दिए।

उक्त सहायक प्रशिक्षक छनौटको परीक्षा समितिमा शिक्षा शाखा संयोजक मणि गिरी, विद्यालय निरीक्षक रणशेर तामाङ, गाउँपालिका शिक्षा समिति सदस्य सुनिता विश्वकर्मा, विषयविज्ञ (पञ्च मावि) का शिक्षक हिक्मत बोगटी र सदस्य सचिवका रूपमा प्रधानाध्यापक ईश्वर लम्साल रहेका छन्।

सर्वोच्च अदालतका कायम मुकायम प्रधानन्यायाधीश सपना प्रधान मल्लले संवैधानिक सर्वोच्चता, स्वतन्त्र तथा निष्पक्ष न्यायपालिकाको मान्यता, नागरिकका हकअधिकारको संरक्षण तथा विधिको शासनको कार्यान्वयनप्रति न्यायपालिका निरन्तर प्रतिबद्ध रहेको बताएकी छिन्।

शनिबार ७४औँ कानुन दिवसका अवसरमा शुभकामना सन्देश जारी गर्दै उनले संवैधानिक सर्वोच्चता, विधिको शासन, मौलिक अधिकार तथा मानव अधिकारको पूर्णरूपमा प्रत्याभूत गरी न्यायपूर्ण समाजको स्थापना गर्न सबैमा सकारात्मक सोच र भावना प्रदान गर्नुपर्ने बताएकी हुन्।

‘वर्तमान परिस्थितीमा अलिकति पनि विचलित नभई नेपालको संविधानले परिकल्पना गरेको संवैधानिक सर्वोच्चता, विधिको शासन, मौलिक अधिकार तथा मानव अधिकारको पूर्णरूपमा प्रत्याभूत गरी न्यायपूर्ण समाजको स्थापना गर्न कानून दिवसले सबैमा सकारात्मक सोच र भावना प्रदान गर्न सकोस् भन्ने कामनासहित कानून दिवसको सबैमा हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु।’

न्यायपालिकामा गरिने सुधारको विषय न्यायपालिकाको एकाङ्की विषय नभई न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता एवं सुदृढीकरण राज्यका समस्त अङ्गहरूको साझा दायित्व भएको उल्लेख गर्दै उनले यस साझा दायित्वको निर्वाहमा सबैको एकजुट एवं समन्वयित प्रयास अपरिहार्य भएको बताएकी छिन्।

सन्देशमा भनेकि छन्, ‘न्यायपालिकाले रणनीतिक योजनामार्फत चालेका सुधारका कार्यमा न्यायाधीश, सरकारी वकिल तथा कानून व्यवसायी, न्यायपालिकामा कार्यरत कर्मचारीहरू लगायत सरोकारवाला निकाय एवम् संस्थाहरूको सकारात्मक सहयोग प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ।’

संविधान, कानुन र न्यायका मान्य सिद्धान्तअनुरूप न्यायपालिकाले न्याय सम्पादन गर्दै आइरहेको उल्लेख गर्दै उनले न्यायपालिकाले न्यायिक सुधारलाई संस्थागत र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्यले विसं २०६१ सालदेखि रणनीतिक योजना तर्जुमा गरी क्रमिक रूपमा कार्यान्वयन गर्दै आएको बताइन्।

‘हाल पाँचौ पञ्चवर्षीय रणनीतिक योजनाको कार्यान्वयनको क्रममा छ, आर्थिक वर्ष २०८१र८२ मा उक्त योजनाका कार्यान्वयन सूचकहरू उत्साहजनक तथा सकारात्मक देखिएका छन्, जसबाट न्यायिक क्षेत्रका विभिन्न आयाममा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल भएका छन्। प्राप्त यी उपलब्धिहरूको संरक्षण, संस्थागत सुदृढीकरण तथा सुधार प्रक्रियामा थप प्रभावकारिता अभिवृद्धि गर्न न्यायपालिका दृढतापूर्वक प्रतिबद्ध रहेको’, उनले भनिन्।

नेपाल प्रधान न्यायालय ऐन, २००८ विसं २००९ साल वैशाख २६ गतेबाट लागू भएको दिनको सम्झनामा प्रत्येक वर्ष वैशाख २६ को दिनलाई कानुन दिवसको रुपमा मनाइँदै आएको छ।

मनास्लु हिमाल पहिलो पटक आरोहण गरेको स्मरणमा हीरक जयन्ती मनाइएको छ।

जिल्लाको चुमनुब्री गाउँपालिका-१ सामागाउँमा अवस्थित आठ हजार १६३ मिटर अग्लो मनास्लु हिमाल आरोहणको अवसरमा हीरक जयन्ती मनाइएको हो।

चुमनुब्री गाउँपालिकाको आयोजना तथा मनास्लु संरक्षण क्षेत्र आयोजना (एमक्याप), नेपाल पर्वतारोहण सङ्घ, ट्रेकिङ एजेन्सिज एशोएसन (टान) लगायत संस्थाको सहआयोजनामा आज यहाँ हीरक जयन्ती मनाइएको हो।

गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्री सुरेन्द्रराज पाण्डेले हीरक जयन्तीको उद्घाटन गर्दै यो पर्यटन प्रवर्द्धनमा एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा रहेको बताए।

सो अवसरमा मनास्लुको प्रथम आरोही जापानी नागरिक तोसीयो इमानिसी र उर्गेन छिरिङ शेर्पाको सालिक अनावरण गरिएको छ। मुख्यमन्त्री पाण्डे, गाउँपालिकाका अध्यक्ष निमा लामाले जापानी आरोहीका छोरा कुनियो इमानिसी, नाति रसोयुके इमानिसीलाई प्रमाणपत्र, दोसल्ला ओढाएर सम्मान गरे।

साथै सामागाउँका प्रथम आरोही मिङ्मार छिरिङ लामा, नाङ्स्याल छेदेन र डिकी लामालाई पनि सम्मान गरिएको छ।

कार्यक्रममा भोटेलामा समुदायको सांस्कृतिक सेर्का नाच तथा अन्य सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो। विश्वको आठौँ, नेपालको सातौँ अग्लो मनास्लु हिमाल प्रथम पटक सन् १९५६ मे ९ तारिखमा तोसियो इमानिसी र नेपाली नागरिक उर्गेन छिरिङ शेर्पाले सफल आरोहण गरेका थिए।

सरकारले राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरणको अध्यक्ष र विज्ञ सदस्य पदमा नियुक्तिका लागि दरखास्त आह्वान गरेकोे छ।

‘सहकारी ऐन २०७४’ तथा ‘प्राधिकरणको अध्यक्ष र विज्ञ सदस्य पदमा नियुक्तिका लागि सिफारिससम्बन्धी मापदण्ड २०८३’ अनुसार इच्छुक नेपाली नागरिकबाट दरखास्त आह्वान गरिएको हो।

भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालयका अनुसार, अध्यक्ष पदका लागि अर्थशास्त्र, वाणिज्य, व्यवस्थापन, लेखा, कानून वा सहकारी विषयमा कम्तीमा स्नातकोत्तर तहको शैक्षिक उपाधि हासिल गरेको हुनुपर्नेछ।

यस्तै, नेपाल सरकारको राजपत्राङ्कित विशिष्ट श्रेणी वा सो सरहको पदमा कार्य गरेको वा अन्तर्राष्ट्रिय वा राष्ट्रिय स्तरका बैंक वा वित्तीय संस्था वा सहकारी संस्थामा रही कम्तीमा १५ वर्ष कार्य अनुभव भएको योग्यता हुनुपर्ने योग्यता तोकिएको छ।

त्यस्तै विज्ञ सदस्यका लागि अर्थशास्त्र, वाणिज्य, व्यवस्थापन, लेखा, कानून वा सहकारी विषयमा कम्तीमा स्नातकोत्तर तहको शैक्षिक उपाधि हासिल गरेको हुनुपर्नेछ। यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय वा राष्ट्रिय स्तरका बैंक वा वित्तीय संस्था वा सहकारी संस्थामा रही कम्तीमा १० वर्ष कार्य गरेको अनुभव माग गरिएको छ।

सूचना अनुसार उक्त योग्यता पुगेका र ६० वर्ष उमेर पूरा नभएकाहरुले उक्त पदका लागि दरखास्त दिन सक्नेछन। उनीहरुले दरखास्त बुझाउँदा वित्तीय सहकारी क्षेत्रमा देखिएका विद्यमान समस्या, चुनौती र अवसरसहितको कार्ययोजना समेत पेस गर्नुपर्नेछ।

सूचना जारी भएको १५ दिनभित्र ललितपुरको पुलचोकस्थित राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरणको कार्यालयमा दरखास्त दिन सकिने छ।

यसअघि समस्याग्रस्त सहकारी व्यवस्थापन समितिले समस्याग्रस्त सहकारीका ठूला ऋणीको नाम सार्वजनिक गरेको थियो।समितिका अनुसार शनिबार समस्याग्रस्त घोषित १० वटा सहकारीका ठूला ऋणीहरूको नाम सार्वजनिक गरिएको छ।

समितिले सूचना जारी गर्दै सम्बन्धित ऋणीहरूले यथाशीघ्र समितिको कार्यालयमा सम्पर्क गरी ऋण चुक्ता गर्न भनेको छ। अन्यथा कानुन बमोजिम असुली गरिने जनाएको थियो।

युरोपेली सङ्घअन्तर्गतको जलवायु निगरानी निकायले शुक्रबार विश्वका महासागरहरूको सतही तापक्रम हालैका दिनहरूमा अत्यन्त उच्च स्तरको नजिक पुगेको चेतावनी दिएको छ।

वैज्ञानिकहरूको भनाइअनुसार अहिलेको अवस्था सन् २०२४ मा देखिएको सबैभन्दा तातो समुद्री तापक्रमको रेकर्डभन्दा थोरै मात्र कम छ, र आगामी केही दिन वा हप्ताभित्रै नयाँ कीर्तिमान बन्न सक्ने सम्भावना बलियो बनेको छ।

युरोपेली मध्यम दूरी मौसम पूर्वानुमान केन्द्रकी जलवायु प्रमुख सामन्था बर्गेसले बताएअनुसार महासागरको सतह निरन्तर तातिँदै गएको छ र यसले विश्व जलवायु प्रणालीमा ठूलो परिवर्तनको सङ्केत दिइरहेको छ। उनले मे महिनामा मात्र पनि समुद्री तापक्रमले नयाँ ऐतिहासिक रेकर्ड तोड्ने सम्भावना उच्च रहेको बताइन्।

युरोपेली सङ्घअन्तर्गतको कोपरनिकस जलवायु परिवर्तन सेवाले अप्रिल महिनामा विश्वभर समुद्री तापक्रम क्रमशः बढ्दै गएको र यो हालसम्म मापन गरिएको दोस्रो सबैभन्दा उच्च स्तरमा पुगेको पुष्टि गरेको छ।

विशेषगरी प्रशान्त महासागरदेखि उत्तर अमेरिकासम्म फैलिएको क्षेत्रमा समुद्री तातो लहर अत्यधिक रूपमा बढेको छ, जसले धेरै क्षेत्रमा जलवायु असन्तुलन सिर्जना गरेको छ।

यसैबीच, विश्व मौसम सङ्गठनले पनि ‘एल निनो’ अवस्था आगामी मेदेखि जुलाई महिनाभित्र विकसित हुन सक्ने चेतावनी दिएको छ। ‘एल निनो’ प्रशान्त महासागरको तापक्रम र वायुप्रवाहमा हुने प्राकृतिक परिवर्तन हो, जसले विश्वभर खडेरी, अत्यधिक वर्षा, आँधीबेहरी र अन्य चरम मौसम घटनाहरू बढाउने गर्छ।

वैज्ञानिकहरूको अध्ययनअनुसार एल निनो मात्र अहिलेको तापक्रम वृद्धिको कारण होइन, तर मानव गतिविधिबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यासका कारण भइरहेको दीर्घकालीन ग्लोबल वार्मिङसँग मिलेर यसले पृथ्वीको तापक्रम अझ तीव्र रूपमा बढाइरहेको छ। यसकै प्रभावस्वरूप पछिल्लो एल निनो अवधिमा सन् २०२३ र २०२४ क्रमशः अहिलेसम्मकै दोस्रो र सबैभन्दा तातो वर्ष बनेका थिए।

केही मौसम पूर्वानुमानहरूले आगामी एल निनो अझ शक्तिशाली हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्, जसलाई तीन दशकअघिको अत्यन्त शक्तिशाली एल निनोसँग तुलना गर्न सकिन्छ।

बर्कले अर्थ अनुसन्धान संस्थाका वैज्ञानिक जेक हाउसफादरका अनुसार यदि आगामी एल निनो शक्तिशाली भयो भने सन् २०२७ अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो वर्ष बन्ने सम्भावना अझ बढ्नेछ।

सामन्था बर्गेसले स्पष्ट पारेअनुसार अहिले नै यसको शक्ति कति हुनेछ भनेर निश्चित रूपमा अनुमान गर्न कठिन छ, किनभने वसन्त ऋतुमा गरिने पूर्वानुमानहरू प्रायः अनिश्चित हुन्छन् । तर उनले जोड दिँदै भने,‘यसको प्रभाव भने विश्वव्यापी रूपमा स्पष्ट रूपमा महसुस हुनेछ।’

उनका अनुसार एल निनोको चरम प्रभाव प्रायः यसको शिखर वर्षपछि देखिन्छ, जसले गर्दा आगामी वर्षहरूमा तापक्रम अझ बढ्ने सम्भावना रहन्छ।

कोपरनिकसले मार्च र अप्रिल महिनामा समुद्री तापक्रम निरन्तर बढ्दै जानुले एल निनोतर्फको सङ्क्रमण सुरु भइसकेको सङ्केत गर्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार अहिले देखिएको अत्यधिक तापक्रम केवल प्राकृतिक एल निनोका कारण मात्र होइन, तर जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोगका कारण भइरहेको दीर्घकालीन जलवायु परिवर्तनले पनि प्रमुख भूमिका खेलेको छ।

अप्रिल महिनामा विश्वको औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिभन्दा पहिलेको (सन् १८५० देखि १९००) स्तरभन्दा १.४३ डिग्री सेल्सियस बढी मापन गरिएको थियो। त्यस्तै, आर्कटिक क्षेत्रको समुद्री बरफ पनि लगभग ऐतिहासिक न्यून स्तरको नजिक पुगेको छ, जसले पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमा गहिरो असर देखाइरहेको छ। एएफपी

झापाको गौरादह नगरपालिका-५ स्थित स्कुलचौन बजारमा आज बिहान यात्रुबाहक बस र ढुङ्गागिट्टी बोक्ने टिपर एकापसमा ठोक्किँदा १० जना घाइते भएका छन्।

जिल्ला प्रहरी कार्यालयका सूचना अधिकारी खगेन्द्रबहादुर खड्काका अनुसार आज बिहान दमकबाट चप्रामारीतर्फ जाँदै गरेको मे १ ख २४९९ नम्बरको बस र मधुमल्लाबाट दामुनातर्फ आउँदै गरेको प्र-न-२-०३-००१ ख ७१५३ नम्बरको टिपर भित्री सडकखण्डमा एकापसमा ठोक्किएर दुर्घटना भएको हो।

दुर्घटनामा बस चालक कृष्णप्रसाद राजवंशीसहित योगमाया निरौला, कल्पनाप्रसाद उराउ, शारदादेवी पौडेल, सलिना खत्री र उनकी छ वर्षीया छोरी संरचना खत्री, सरोज राम, कल्पना सिक्देल, सृजना पराजुली र किस्मत खड्का घाइते भएका सूचना अधिकारी खड्काले जानकारी दिए।

घाइतेमध्ये योगमायाको अवस्था गम्भीर रहेकाले थप उपचारका लागि दमकस्थित निम्स अस्पताल पठाइएको जनाउँदै उनले अन्य घाइतेको नगर अस्पताल गौरादहमा उपचार भइरहेको बताए।

प्रहरीका अनुसार घाइतेमध्ये दुई जनाको अवस्था मध्यम र अन्यको अवस्था सामान्य छ । प्रहरी चौकी महारानीझोडाले टिपर चालक र दुवै सवारीसाधनलाई नियन्त्रणमा लिएको जनाएको छ । घटनाबारे थप अनुसन्धान भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ ।

---

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ तथा अन्य अन्तरराष्ट्रिय सङ्गठनहरूका लागि जेनेभास्थित नेपालको स्थायी नियोगले शुक्रबार बुद्ध पूर्णिमाका अवसरमा ‘बुद्ध, जेनेभा महासन्धि र विश्व शान्ति’ विषयमा उच्चस्तरीय छलफल आयोजना गरेको छ।

त्यस अवसरमा बुद्धका अहिंसा, करुणा, सचेतना तथा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वसम्बन्धी शिक्षाले युद्ध सीमित गर्ने र मानव सुरक्षामा केन्द्रित जेनेभा महासन्धिको मानवीय मूल्यमान्यतासँग पूरक सम्बन्ध राख्ने विचार वक्ताहरूले व्यक्त गरे।

उक्त नियोगले जारी गरेको प्रेस विज्ञप्तिअनुसार जेनेभास्थित प्याले दे नेसन्समा आयोजित कार्यक्रममा नेपालका स्थायी प्रतिनिधि राजदूत रामप्रसाद सुवेदी, स्वीस महासङ्घको सङ्घीय विदेश मामिला विभागअन्तर्गत एशिया–प्रशान्त महाशाखाका प्रमुख मार्कस लाइट्नर, मङ्गोलियाकी स्थायी प्रतिनिधि दावाासुरेन गेरेल्मा, थाइल्याण्डकी स्थायी प्रतिनिधि उसाना बेरानान्दाले बुद्धका उपदेशबारे मन्तव्य व्यक्त गरेका थिए।

यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट महासङ्घ (आइएफआरसी) का महासचिव जगन चापागाईं, शान्तिका लागि विश्वविद्यालय (युपिस)का स्थायी पर्यवेक्षक डेभिड फर्नान्डेज पुयाना, अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समिति (आइसिआरसी) की अन्तरराष्ट्रिय कानुन नीति तथा अभिलेख निर्देशक इभा स्वोबोडा तथा जेनेभा ग्राजुएट इन्स्टिच्युटकी निर्देशक मेरी–लउरे साल्सले पनि मन्तव्य व्यक्त गरे।

राजदूत लाइट्नरले विश्वमा शान्ति कायम गर्न बुद्धले गर्नुभएको योगदानको स्मरण गर्दै नेपाल–स्वीट्जरल्यान्डबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाको ७० वर्ष पुगेको र दुई देशबीचको मित्रता एवं सहकार्य सघन भएको बताए।

साथै बङ्गलादेश, भुटान, कम्बोडिया, भारत, लाओस, मेक्सिको, सिङ्गापुर, श्रीलङ्का, भियतनाम, नर्वे तथा पाकिस्तानका प्रतिनिधिहरूले पनि बुद्धका उपदेशबारे धारणा राखेका थिए।

कार्यक्रममा स्वीट्जरल्यान्ड सरकार, विभिन्न अन्तरराष्ट्रिय सङ्गठन, शैक्षिक क्षेत्र, नागरिक समाज तथा सरोकार भएका अन्य निकायका प्रतिनिधिसहित एक सय जनाभन्दा बढीको उपस्थिति थियो।

उक्त कार्यक्रमले नेपाल–स्वीट्जरल्यान्डबीचको ७० वर्षे कूटनीतिक सम्बन्ध, बुद्धका शिक्षासँग जेनेभा महासन्धिको अन्तरसम्बन्ध तथा लुम्बिनी र जेनेभाबीचको सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने अवसर प्रदान गरेको विज्ञप्तिमा जनाइएको छ।

ताप्लेजुङको मैवाखोला गाउँपालिका विपद् पीडित परिवारको स्थायी पुर्नवास प्रक्रियामा सङ्घीय सरकारले बनाएको विपद् पीडित पुर्नवास सञ्चालन कार्यविधि बाधक बनेको छ।

गाउँपालिकाले विपद् पीडितलाई कम्तीमा एक रोपनी जग्गा दिएर स्थायी पुर्नवासको प्रक्रिया अघि बढाउने गृह कार्य गरिरहेको बेला विपद् पीडित पुर्नवास सञ्चालन कार्यविधिले पीडितलाई दिने जग्गाको परिमाणका कारण अवरोध सृजना भएको हो।

गाउँपालिका अध्यक्ष विजयप्रकाश वनेम पहिरो पीडित परिवारलाई स्थायी पुर्नवासको कार्य अघि बढाउन गाउँपालिकाले चालेको कदममा सङ्घीय सरकारको कार्यविधिले अवरोध गर्ने बताए। उनका अनुसार पहिरो प्रभावित ६५ घर परिवारका लागि पालिकाले प्रति घरधुरी कम्तीमा एक रोपनी जग्गा दिएर व्यवस्थापनको प्रक्रिया अघि बढाएकोमा विपद् पीडित पुर्नवास सञ्चालन कार्यविधिले यो प्रक्रियामा रोक लगाइदिएको छ।

‘विपद् पीडितलाई कम्तीमा आँगन, घुर्याउन र करेसाबारीसम्म पुग्ने गरी पालिकाले प्रतिघरधुरी एक रोपनी जग्गा उपलब्ध गराई पुर्नवासको प्रक्रिया सुरु गर्ने योजना बनाएको हो,’ पालिका अध्यक्ष वनेमले भने, ‘तर जग्गाको परिमाणका कारण कार्यविधिले प्रश्न उठाएपछि प्रक्रिया अघि बढ्न सकेन’।

उनले सङ्घीय सरकारद्वारा निर्मित विपद् पीडित पुर्नवास सञ्चालन कार्यविधि संशोधन हुनुपर्ने वा सरकारले यस सम्बन्धी कायम रहेको समस्याको गाँठो फुकाईदिनुपर्ने बताउँछन्। वनमेका अनुसार विपद् पीडितलाई बढीमा ६ आना मात्र जग्गा दिन सकिने कार्यविधि रहेको छ।

विपद् पीडित पुर्नवास सञ्चालन कार्यविधि २०७१ को अनुसूची १ (दफा ११ को उपदफा(१)सँग सम्बन्धित)मा विपद् पीडितलाई जग्गाको हद,आवासको नमुना र डिजाइन तथा पूर्वाधार सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ। पीडित परिवारले आफूहरूलाई कम्तिमा एक रोपनी जग्गा भएमा मात्र पुर्नवास प्रक्रियामा सहभागी हुने भनी पालिकामा लिखित निवेदन समेत दिएका छन्।

पालिकाले पीडित परिवारलाई प्रति घरधुरी कम्तीमा एक रोपनी जग्गा दिएर स्थायी पुर्नवासको प्रक्रिया अघि बढाउन आवश्यक सबै तयारी पूरा गरे पनि सङ्घीय सरकारको कार्यविधि अनुसार स्थायी पुर्नवासको प्रक्रिया अघि बढ्न नसकेको पालिका अध्यक्ष वनेमले जानकारी दिए।

२०८० साल असार २ गते राति आएको वर्षा सहितको पहिरोले मैवाखोला गाउँपालिका वडा नं ४ को ओदक र ताम्राङका ६५ घर परिवार घरबार विहीन भएपछि पालिकाले वडा नं ३ स्थित निर्माणाधीन मदन भण्डारी रङ्गशालामा अस्थायी आवास निर्माण गरी विपद् पीडितलाई २०८० साल असोज ८ गते अस्थायी आवास हस्तान्तरण गरेको हो।

स्थायी पुर्नवास प्रक्रियाका लागि पालिकाले वडा नं ४ स्थित तालदेखि पूर्व आहाल डाँडा, हेलिप्याड पश्चिम, जुकेपानी मुहान देखि दक्षिण र कँदेले डाँडा देखि उत्तर भित्रको क्षेत्र तथा वडा नं ३ स्थित लुकुवा खोला देखि पश्चिम, कागते खोला देखि पूर्व, बाङ्गेलाम बस्ती देखि उत्तर र लुकुवा तेर्सो सडकदेखि दक्षिण सम्मको क्षेत्रको जग्गामध्ये सम्भाव्य कम्तीमा तीन क्षेत्रको जग्गा पहिचान गरी भौगर्भिक अध्ययन सहित उपयुक्त जग्गा पहिचान गरीसकेको छ।

भौगर्भिक रूपले बसोबासका लागि उपयुक्त जग्गा छनौट गरी आवश्यक प्रक्रिया समेत अघि बढाएको पालिकाले स्थायी पुर्नवासका लागि स्थानीय कार्यपालिका, जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समिति हुँदै सङ्घीय सरकारको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणमा आवश्यक कागजात सहितको प्रक्रिया अघि बढाए पनि जग्गाकै हदका कारण उक्त कार्य पूरा हुन नसकेको पालिका अध्यक्ष वनेम बताउँछन्।

पीडितको माग र व्यवहारिकतालाई हेरेर गरिएको निर्णयमा सङ्घीय कार्यविधिले उल्झन सृजना गरेको पालिकाको ठहर छ। पालिकाले सञ्चालन गरेको सार्वजनिक सुनुवाइका क्रममा विपद् पीडितको स्थायी पुर्नवास सम्बन्धी प्रश्न आएपछि अध्यक्ष वनेमले आफूले विपद् पीडित पुर्नवास सञ्चालन कार्यविधि संशोधन र पालिकाले अघि बढाएको स्थायी पुर्नवास प्रक्रियाको पूर्णताका लागि पहल र प्रयास गरेका थिए।

‘तपाईंहरु पहिरोबाट उठिबास लागेर दुःखमा पर्नुभयो, म तपाईंहरुको माग अनुसारको प्रक्रिया अघि बढाउँदा कानुनी अड्चनका कारण उत्तिकै समस्यामा परिसके,’ विपद् पीडितलाई पालिका अध्यक्ष वनेमले भने। उनले पीडितको माग र पालिकाको योजना अनुसार नै स्थायी पुर्नवास प्रक्रिया अघि बढाउन आवश्यक पैरवी र पहल गर्ने आफ्नो दैनिकी नथाक्ने प्रतिबद्धता जनाए।

भक्तपुरको मध्यपुर थिमी नगरपालिका– ८ बोडेलाई आधारभूत तहको अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षा सुनिश्चित वडा घोषणा गरिएको छ। यसअघि यस्तो घोषणा भक्तपुर र काठमाडौं उपत्यकामा गरिएको छैन। वडा समितिको निर्णयअनुसार शुक्रबार औपचारिक रूपमा घोषणा गरिएको हो।

अनिवार्य तथा निः शुल्क शिक्षासम्बन्धी ऐन, २०७५ तथा नियमावली, २०७७ अनुसार गरिएको घरधुरी सर्वेक्षणमा १४ वर्षमुनिका सबै बालबालिका विद्यालयको पहुँचमा रहेको पुष्टि भएपछि ‘अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षा सुनिश्चित वडा’ घोषणा गरिएको हो। वडाका सामुदायिक विद्यालयहरूले आधारभूत तहमा भर्ना, मासिक तथा परीक्षा शुल्क नलिएको र शिक्षा सुनिश्चितताका मापदण्ड पूरा भएको उल्लेख गरिएको छ।

घोषणापत्रमा वडा तथा नगरपालिकाले विद्यालय बाहिर रहेका बालबालिकाको पहिचान, अभिभावक सचेतना, नियमित अनुगमन तथा वैकल्पिक शिक्षाको व्यवस्था गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। साथै सामुदायिक तथा संस्थागत विद्यालयलाई विद्यालय छाड्ने बालबालिकाको अभिलेख राखी पुनः भर्नाका लागि पहल गर्न आग्रह गरिएको छ।

त्यस्तै आर्थिक अवस्था कमजोर, दलित तथा सीमान्तकृत समुदायका विद्यार्थीलाई विशेष छात्रवृत्तिको व्यवस्था गर्नुपर्ने विषय पनि घोषणापत्रमा समेटिएको छ। स्थानीय समुदायलाई विद्यालय उमेर समूहका बालबालिका विद्यालय बाहिर रहेको जानकारी भए सम्बन्धित निकायमा सूचना दिन आग्रह गरिएको छ।

मध्यपुर थिमी नगरपालिकाका मेयर सुरेन्द्र श्रेष्ठले वडालाई आधारभूत तहको अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षा सुनिश्चित भएको नगरपालिका क्षेत्रकै पहिलो वडा भएको एक कार्यक्रम गरी शुक्रबार घोषणा गरेका हुन्।

नेपालको संविधानमा आधारभूत तहको शिक्षा निःशुल्क र अनिवार्य पाउने बन्दोबस्त छ। सरकारी योजनाअनुसार नै अहिले यो कार्यान्वयनका क्रममा यसको सुरुवात भएको कार्यक्रममा जानकारी गराइयो।

कार्यक्रममा मध्यपुर थिमी नगरपालिका -८ बोडेका वडाध्यक्ष रमेश थापा श्रेष्ठले वडाभित्रका सम्पूर्ण स्थानीय तथा कोठाभाडामा बस्ने सबैको तथ्यांक संकलन गरी १४ वर्षमुनि, चार वर्षमाथिका कोही पनि बालबालिका विद्यालय बाहिर नभएको पुष्टि भएपछि वडालाई आधारभूत तहको ‘अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षा सुनिश्चित भएको वडा’ घोषणा गरिएको जानकारी गराए। सोही कार्यक्रममा विद्यालय बाहिर रहेका एकजना बालिकालाई विद्यालय जानका लागि आवश्यक सामान सहयोगस्वरूप हस्तान्तरण गरियो।

अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षासम्बन्धी ऐन, २०७५, नियमावली, २०७७ तथा कार्यान्वयन कार्यविधि, २०८२ अनुसार सामुदायिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक तथा प्रतिनिधिको सहभागितामा बसेको वडा समितिको बैठकले उक्त निर्णय गरेको जनाएको छ।

वडाले घरधुरी सर्वेक्षणमार्फत १४ वर्षमुनिका बालबालिकाको अवस्था अध्ययन गरी विद्यालय बाहिर रहेका बालबालिकालाई आवश्यक परामर्शपछि विद्यालय भर्ना गरिएको जनाएको छ। साथै वडाभित्र रहेका दुई सामुदायिक विद्यालयले आधारभूत तहमा भर्ना, मासिक तथा परीक्षा शुल्क नलिई निःशुल्क शिक्षा उपलब्ध गराउँदै आएका छन्।

घोषणासँगै वडाले यस अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन विभिन्न प्रतिबद्धता पनि जनाएको छ। त्यसका लागि कार्यक्रममा मध्यपुर थिमी नगरपालिकाका प्रमुख सुरेन्द्र श्रेष्ठ, वडाध्यक्ष रमेश थापा श्रेष्ठलगायतले प्रतिबद्धतापत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए, जसअनुसार शिक्षासम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने, १४ वर्षमुनिका बालबालिकालाई अनिवार्य रूपमा विद्यालय पठाउन अभिभावकलाई प्रेरित गर्ने, विद्यालय छाड्ने बालबालिकाको अभिलेख राखी पुनः भर्नाका लागि पहल गर्ने तथा विपन्न, दलित र सीमान्तकृत समुदायका विद्यार्थीलाई विशेष सहयोग तथा छात्रवृत्ति व्यवस्था गर्ने उल्लेख छ।

त्यसैगरी वडाले विद्यालय बाहिर रहेका बालबालिकाको जानकारी प्राप्त भएमा आवश्यक परामर्श र समन्वयमार्फत विद्यालयमा पुनः भर्ना गराउने तथा सामुदायिक विद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर अभिवृद्धिका लागि निरन्तर काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। वडाले यो अभियान एकदिने कार्यक्रम नभई निरन्तर सञ्चालन हुने स्पष्ट पारेको छ।

राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरणको अध्यक्ष र विज्ञ सदस्य पदमा नियुक्तिका लागि दरखास्त आह्वान गरिएको छ। सहकारी ऐन २०७४ तथा प्राधिकरणको अध्यक्ष र विज्ञ सदस्य पदमा नियुक्तिका लागि सिफारिस सम्बन्धी मापदण्ड २०८३ अनुसार इच्छुक नेपाली नागरिकबाट दरखास्त आह्वान गरिएको हो।

अध्यक्ष पदका लागि अर्थशास्त्र, वाणिज्य, व्यवस्थापन, लेखा, कानुन वा सहकारी विषयमा कम्तीमा स्नातकोत्तर तहको शैक्षिक उपाधि हासिल गरेको, नेपाल सरकारको राजपत्राङ्कित विशिष्ट श्रेणी वा सो सरहको पदमा कार्य गरेको वा अन्तर्राष्ट्रिय वा राष्ट्रिय स्तरका बैंक वा वित्तीय संस्था वा सहकारी संस्थामा रही कम्तीमा पन्ध्र वर्ष कार्य अनुभव भएको योग्यता हुनुपर्ने भनिएको छ।

त्यस्तै विज्ञ सदस्यका लागि अर्थशास्त्र, वाणिज्य, व्यवस्थापन, लेखा, कानुन वा सहकारी विषयमा कम्तीमा स्नातकोत्तर तहको शैक्षिक उपाधि हासिल गरेको, अन्तर्राष्ट्रिय वा राष्ट्रिय स्तरका बैंक वा वित्तीय संस्था वा सहकारी संस्थामा रही कम्तीमा दश वर्ष कार्य गरेको अनुभव माग गरिएको छ।

उल्लेखित योग्यता पुगेका र ६० वर्ष उमेर पूरा नभएकाहरूले उक्त पदका लागि दरखास्त दिन सक्नेछन्। उनीहरूले दरखास्त बुझाउँदा वित्तिय सहकारी क्षेत्रमा देखिएका विद्यमान समस्या, चुनौती र अवसर सहितको कार्ययोजना समेत पेस गर्नुपर्नेछ।

सूचना जारी भएको १५ दिनभित्र ललितपुरको पुल्चोकस्थित राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरणको कार्यालयमा दरखास्त दिन सकिने सूचनामा उल्लेख छ।

सदरमुकाम त्रियुगा नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षको १० महिनामा झण्डै ६ करोड राजश्व संकलन गरेको छ। नगरपालिकाले गएको साउनयता आन्तरिक राजश्ववापत सो परिमाणको राजश्व संकलन गरेको हो।

चालु वर्ष ०८२/०८३ को साउनदेखि वैशाख तेस्रो सातासम्ममा नगरपालिकाले ५ करोड ८७ लाख ५२ हजार ७२ रुपैयाँ राजश्व संकलन गरेको राजश्व शाखा प्रमुख विश्वजित राईले बताए। उनका अनुसार नगरपालिकाले विभिन्न २० वटा शीर्षकमा राजश्व संकलन गर्दै आएको छ।

अधिकृत राईका अनुसार यो १० महिनाको अवधिमा सबैभन्दा बढी राजश्व बहाल करवापत १ करोड १० लाख ५६ ह जार ७ सय ६५ रुपैयाँ संकलन भएको छ। त्यसैगरी, दोस्रो ठूलो राजश्व आकार सम्पत्ति करवापत १ करोड ४ लाख २८ हजार ७ सय २९ रुपैयाँ जम्मा भएको छ।

तेस्रो, चौथो र पाँचौ ठूलो अंकको राजश्व क्रमशः नक्सापास दस्तुर ९८ लाख ६९ हजार ३ सय ३४ उठेको छ भने व्यवसाय रजिस्ट्रेशन दस्तुर ६९ लाख ८७ हजार ५ सय ९९ संकलन भएको छ। ६६ लाख ८३ हजार १ सय ७६ रुपैयाँ सिफारिस दस्तुर जम्मा भएको छ भने छैठौँ ठूलो आकारमा अन्य दस्तुर ४७ लाख ६३ हजार ४ सय ५५ रुपैयाँ उठेको अधिकृत राईले बताए।

अन्य सेवा शूल्कवापत ३१ लख ८४ हजार ५ सय ६ रुपैयाँ, अन्य राजश्व शीर्षकमा १४ लाख ९७ हजार १ सय ११, व्यक्तिगत घट्ना दर्तावापत ११ लाख ४२ हजार ९ सय संकलन भएको छ। १० लाखभन्दा कम राजश्व उठ्ने शीर्षकहरूमा ६ लाख ७९ हजार ३ सय २० रुपैयाँ सरकारी सम्पत्ति बहालबाट प्राप्त आय रहेको छ भने ५ लाख ४३ हजार ७ सय ९९ रुपैयाँ बेरुजुवापत उठेको छ।

४ लाख ५९ हजार प्रशासनिक दण्ड जरिवाना र जफतबाट, २ लाख ४ हजार ५ सय ५२ रुपैयाँ प्रदूषण नियन्त्रण कर, ७८ हजार सवारी साधन कर (साना सवारी), ६० हजार ६ सय ४३ रुपैयाँ धरौटी जफत, ५२ हजार ७ सय ५० नाता प्रमाणित, ४९ हजार ४ सय परीक्षा शुल्क उठेको छ।

त्यसैगरी, ६ हजार २ सय ४५ रुपैयाँ पूर्वाधार सेवाको उपयोगमा लाग्ने कर, ४ हजार २ सय ८६ भूमिकर/मालपाोत र ५ सय विशेष अनुदान पुँजीगत शीर्षकको राजश्व जम्मा भएको छ।

नगरपालिकाका सूचना अधिकारी विष्णु खत्रीका अनुसार अघिल्लो वर्ष यही अवधिको दाँजोमा यसपालि राजश्व संकलन वृद्धि भएको छ। अघिल्लो वर्ष यही अवधिमा ४ करोड ५४ लाख ५१ हजार ९ सय ५० रुपैयाँ संकलन भएको थियो। गत वर्षको तुलनामा यस वर्ष १ करोड ३३ लाख १ सय २२ रुपैयाँ बढी राजश्व उठेको अधिकृत खत्रीले बताए।

नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षका लागि १६ करोड १९ लाख ९५ हजार राजश्व अनुमान गरेको छ। जसमा मालपोत कार्यालयको विभाज्य राजश्व बाँडफाँटबाट ३० प्रतिशत जम्मा हुने तथा आन्तरिक आय ७० प्रतिशत हुने अनुमान छ। मालपोतमा संकलन स्थानीय तहभित्रको विभाज्य राजश्वको ६० प्रतिशत हिस्सा स्थानीयतहलाई र ४० प्रतिशत प्रदेश सरकारमा जाने व्यवस्था रहेको छ।

भक्तपुर यसै पनि सुन्दर सहर। साँघुरा गल्लीमा भेटिने फराकिला मन। काठका झ्याल, टुँडालमा कुँदिएका आकृति। मन्दिरका घन्टी र जिउँदो संस्कृतिले भरिएको यो सहर बिहान र साँझ आफ्नै रङमा चम्किरहन्छ।

बिदाको दिन त यो सहरमा झनै रौकन छाउँछ। कतै धिमे बाजा बजिरहेको हुन्छ त कतैकतै जुजु धौको महक भेटिन्छ। कतै विदेशी पर्यटकहरू पुराना गल्लीमा हराइरहेका हुन्छन्, त कतै नयाँ पिँढीका मानिस टिकटक बनाइरहेका हुन्छन्।

यही भिड र रङबिच अचानक हाकुपटासी लगाएका युवतीहरूको एउटा हुल आँखामा पर्‍यो। कालो सारीमा रातो किनार, कानमा झुम्का, निधारमा टीका र अनुहारमा छुट्टै उत्साह। उनीहरू हिँड्दा लाग्थ्यो -भक्तपुर आफैं मुस्कुराइरहेको छ।

पहिलो नजरमै लाग्यो, उनीहरू स्थानीय नेवार समुदायका चेली हुन्। उनीहरूको चाल, हाँसो र पहिरन यति स्वाभाविक देखिन्थ्यो कि कसैले पनि बाहिरबाट आएका हुन् भनेर अनुमान गर्न सक्दैनथ्यो। दरबार क्षेत्रका सिँढीमा उभिएर उनीहरू फोटो खिचिरहेका थिए। कतै मन्दिरको पृष्ठभूमिमा, कतै झ्यालैझ्याल भएको पुरानो घर अगाडि। पर्यटकहरू पनि उनीहरूलाई हेरेर मुस्कुराइरहेका थिए।

तस्बिर खिचिसकेपछि जिज्ञासावश नाम सोधियो। अनि बल्ल थाहा भयो - उनीहरू सबै गैरनेवार समुदायका युवती रहेछन्।

‘हामी बुटवलबाट घुम्न आएका हौं,’ सवनम लोहारले हाँस्दै भनिन्, ‘यहाँ आएपछि धेरै जनाले हाकुपटासी लगाएको देख्यौं। एकपटक हामी पनि लगाऊँ भनेर रहर लाग्यो।’

उनको स्वरमा केवल घुमफिरको उत्साह थिएन, एउटा संस्कृतिलाई छामेको आनन्द पनि मिसिएको थियो।

सवनमसँगै रहेका सुषमा बगाले, विपना अधिकारी, निशा मगर र मनिषा राना पनि उत्तिकै उत्साहित देखिन्थे। उनीहरू एकअर्काको फोटो खिच्दै, कहिले गल्लीमा हिँड्दै त कहिले पुराना ढुंगेधारामा अडिएर रमाइरहेका थिए।

‘यो पोसाक लगाउँदा एकदम फरक अनुभूति भयो,’ सुषमा बगालेले भनिन्, ‘हामी केही समयका लागि यहींका मान्छे भयौं।’

नेवारी महिलाहरूको परम्परागत पोसाक हाकुपटासी केवल कपडा मात्र होइन, एउटा सभ्यता हो। ‘हाकु’ अर्थात् कालो र ‘पटासी’ अर्थात् किनार भएको सारी। कालो रङको सारीमा रातो किनार मिसिँदा त्यो सौन्दर्य मात्र होइन, नेवार समुदायको इतिहास र पहिचान पनि बोकेको हुन्छ। भक्तपुरमा हाकुपटासी अझ विशेष मानिन्छ। यहाँका गल्ली र पुराना घरबिच यो पहिरन यति स्वाभाविक देखिन्छ कि यो सहरकै एक हिस्सा भएझैं लाग्छ।

पछिल्लो समय भक्तपुर घुम्न आउने गैरनेवार युवतीहरूमा पनि हाकुपटासी लगाएर फोटो खिच्ने चलन बढेको छ। कसैले यसलाई सांस्कृतिक अनुभव मान्छन्, कसैले सम्झनाको रूपमा जोगाउँछन्। धेरैका लागि भने यो केवल पोसाक होइन, एउटा भावनात्मक अनुभव बनेको छ। सवनमहरूका लागि पनि त्यो अनुभव त्यस्तै थियो।

‘हामीले त नेवार्नी आमाहरूसँग बसेर फोटो पनि खिच्यौं,’ विपना अधिकारीले हाँस्दै भनिन्, ‘उहाँहरूले हामीलाई छोरीजस्तै व्यवहार गर्नुभयो। खाजा खान घरमै आऊ भन्नुभयो।’

त्यो क्षण सम्झँदा उनीहरूको अनुहार झन् उज्यालो बनिरहेको थियो।

भक्तपुरको विशेषता केवल मन्दिर र दरबारमा सीमित छैन। यहाँका मानिसहरूको व्यवहारले पनि यो सहरलाई अलग बनाउँछ।

पुराना सहरहरूमा प्रायः मानिसहरू आफ्नै काममा व्यस्त हुन्छन् भन्ने धारणा हुन्छ तर भक्तपुरमा भने अझै पनि गल्लीमा हिँड्दा अपरिचित मानिसले मुस्कुराएर हेर्छन्। बुढापाकाहरू झ्यालबाट चियाउँदै बसिरहेका हुन्छन्। बच्चाहरू आँगनमा खेलिरहेका हुन्छन्। यही आत्मीयताले बाहिरबाट आएका मानिसलाई पनि यहाँसँग जोडिदिन्छ।

‘हामीलाई आफ्नै घरजस्तो लाग्यो,’ विपना अधिकारीले भनिन्, ‘भक्तपुर घुम्न मात्र आएका थियौं तर यहाँको व्यवहारले हामीलाई आफन्तजस्तै बनायो।’

हाकुपटासी लगाएर फोटो खिच्नु एउटा सामान्य पर्यटकीय गतिविधि हुन सक्छ तर जब स्थानीय आमाहरूले ‘छोरी’ भनेर बोलाउँछन्, त्यो अनुभव केवल फोटोमा सीमित रहँदैन, मनभित्र बस्छ।

नेपालका धेरै पर्यटकीय ठाउँमा मानिसहरू घुम्न जान्छन्, फोटो खिच्छन् र फर्किन्छन् तर भक्तपुरको अनुभव अलि फरक हुन्छ। यहाँ मानिस केवल दृश्य हेर्न आउँदैनन्, एउटा जीवित संस्कृतिभित्र केही समय बाँच्न आउँछन्।

हाकुपटासी लगाएर गल्लीमा हिँड्दा ती युवतीहरूले सायद पहिलो पटक बुझिरहेका थिए– संस्कृति किताबमा पढिने कुरा मात्र होइन, शरीरले महसुस गर्ने अनुभव पनि हो।

कुनै समय नेवार समुदायका महिलाहरूको दैनिक जीवनसँग जोडिएको यो पहिरन आज विभिन्न समुदायका युवतीहरूको आकर्षण बनेको छ। यसले एउटा सकारात्मक सन्देश पनि दिन्छ। संस्कृति बाँडिँदा झन् सुन्दर बन्छ।

‘हामी एक छिन नेवार्नी भएर बाँच्यौं,’ हाकुपटासीमा सजिएकी विपना अधिकारीले भनिन्। साँच्चै, उनीहरू जन्मले नेवार थिएनन्। उनीहरूको भाषा, समुदाय र भूगोल फरक थियो तर केही घण्टाका लागि उनीहरूले नेवारी संस्कृतिलाई शरीरमा ओढे, मनमा महसुस गरे। युवतीहरू केही घण्टाका लागि ‘नेवार्नी’ बनेर रमाइरहेका थिए।

१) गीत

पाखाभरि घामजून मनमा अन्धकार

किन पर्छ मेरो भागमा सधैँसधैँ हार

पासोबाट उम्केपछि भुङ्ग्रो माथि पर्नु

उज्यालोको लोभमा परी पुतलीझैँ मर्नु

निस्सार यो जीवनलाई खुकुरीको धार

किन पर्छ मेरो भागमा सधैँसधैँ हार

सधैँ औँसी हुँदै हुन्न पूर्णे आउने छ

कर्कलाको पातले पनि घाम पाउने छ

भन्नलाई सजिलो छ भएँ निस्सार

किन पर्छ मेरो भागमा सधैँसधैँ हार।

२) गीत

के हान्नुहुन्छ छुरी मलाई आफैँ बसेर धारमा

भो नठेल्नु बहना बोकी म त यतै छु मझधारमा

कसरी म मुर्ति बने बहाव कस्तो थियो भनौँ

घुम्दै म आकार लिँदै हिँडे थिएन चाह केही बनौँ

साँच्चै अनौठो हुन्छ भोगाइ भोग्नु सारमा

के हान्नुहुन्छ छुरी मलाई आफैँ बसेर धारमा

वास्ना दिएका फूलहरू माटो बनेर जान्छन्

मरेपछि त माछाहरू कमिलाहरूले खान्छन्

आफैँ पनि त चुँडिन्छ बन्धन के काट्नु हो उपहारमा

भो नठेल्नु भन्छु बहना बोकी म त यतै छु मझधारमा।

निर्देशक तथा अभिनेता निश्चल बस्नेत र अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्काले सन् २०१६ मा प्रेम विवाह गरे। झन्डै एक दशक पुरा गरेका यी दम्पती हाल फेसबुकमा साथी छैनन्।

बिहीबार स्वस्तिमाको मुख्य भूमिका रहेको चलचित्र ‘लालीबजार’ को भव्य प्रिमियम सम्पन्न भयो। प्रिमियरमा दर्जनौँ कलाकारहरू पुगेका थिए। सो क्रममा बस्नेत पनि श्रीमतीको साथ उपस्थित थिए।

सोहि क्रममा त्यँहा उपस्थित सञ्चारकर्मीले उनीहरुसँग कुराकानि गरेका थिए। सञ्चारकर्मीको तपाई र स्वस्तिमाको पुराना दिनका म्यासेज अझ पनि छन्? भन्ने प्रश्नमा निश्चलले आफूले म्यासेज डिलिट नगरेको बताए। उनले भने,‘होला, मैले डिलिट गरेको छैन। र धेरै वर्ष भई सक्यो हामी फेसबुकमा फ्रेन्ड पनि छैनौँ।’

स्वस्तिमाले रिस उठेको बेला आफूलाई ‘अन्फ्रेन्ड’ गरेको बस्नेतले बताए।

तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाअन्तर्गत दमौली–भरतपुर २२० केभी प्रसारण लाइन निर्माणका लागि चितवन जिल्लास्थित राष्ट्रिय तथा सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्ने रुख कटानको अनुमति प्राप्त भएको छ।

डिभिजन वन कार्यालय चितवनले शुक्रबारदेखि लागू हुनेगरी प्रसारण लाइन निर्माण क्षेत्रभित्र पर्ने रुखहरूको कटान, मुछान तथा सुरक्षित घाटगद्दी व्यवस्थापनका लागि आयोजनालाई वन प्रवेश इजाजतपत्र प्रदान गरेको हो।

यस सम्बन्धमा आयोजना र डिभिजन वन कार्यालयबीच औपचारिक सम्झौतासमेत सम्पन्न भएको छ। अनुमतिअनुसार सरकारद्वारा भरतपुर महानगरपालिका–१ स्थित व्यवस्थित वन (सतनचुली संरक्षित क्षेत्र) तथा सतनचुली सामुदायिक वन, साथै भरतपुर महानगरपालिका–२९ अन्तर्गत अकलादेवी र सिद्धदेवी सामुदायिक वन क्षेत्रमा रहेका विभिन्न प्रजातिका एक हजार २६३ वटा रुख कटान गरिने तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाका प्रमुख श्यामजी भण्डारीले जानकारी दिए।

कटान गरिएका रुखहरू तोकिएको समयभित्र सम्बन्धित सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह तथा सब–डिभिजन वन कार्यालयले सुरक्षित ठहर गरेको स्थानमा घाटगद्दी गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७९ मङ्सिर २० गतेको निर्णयअनुसार प्रसारण लाइन निर्माणका लागि चितवन र तनहुँ जिल्लामा पर्ने कूल ९२.७३ हेक्टर वन क्षेत्र (चितवनमा २५.२७ हेक्टर र तनहुँमा ६७.४६ हेक्टर) प्रयोग गर्न तथा उक्त क्षेत्रमा रहेका नै हजार १२७ वटा रुख हटाउन स्वीकृति प्रदान गरिएको थियो।

सोही निर्णयका आधारमा २०८२ पुस ३० गते आयोजना र वन तथा भू–संरक्षण विभागबीच सम्झौता सम्पन्न भएको थियो। उक्त सम्झौतापश्चात डिभिजन वन कार्यालय, आयोजना तथा सम्बन्धित सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूको समन्वय र रोहबरमा प्रसारण लाइन निर्माण क्षेत्रमा पर्ने रुखहरूको छपान कार्य अघि बढाइएको हो।

तनहुँ जिल्लाअन्तर्गत पर्ने रुखहरूको छपान कार्य हाल जारी रहेको छ। रासस

टीका लगाउन बिर्सेकी

प्रौढा पिपलबोट

इतिहासका पानाले हम्कन्छे

उदास नयाँ सडकलाई

नयाँ सडक

भाँचेर औँला

साँचेर बाचा

पात्रोमा खोज्छ सुखद् शुक्रबार

कस्तो घाम लाग्ने हो

नयाँ सडकमा शुक्रबार

एक पुरानो भवन

आङमा घामको स्पर्श छैन

उता इलाम, भोजपुरबाट

एक मुठी न्यानो ल्याइदिनू

नयाँ सडकले घाम ताप्छ।

हरदिन नयाँ सपना देख्छ–

नयाँ सडक

उसको निधारमा कुन भावीले लेखिदियो

हर दिन नयाँ जुत्ताले–

सेता÷काला जुत्ताले टेकिनुपर्ने नियति,

जुत्ताका चापलाई

सङ्गीतमा अनुवाद गरेर

बाँचेको छ पिपलबोट

साँचेको छ सपना

आउँदो शुक्रबार

कस्तो घाम लाग्छ नयाँ सडकमा

पिपलजस्तै निलो, हरियो भएर

उदाइदिनू घाम

हर घाममा बाँचेर

सास फेर्छ नयाँ सडक

एउटा पुरानो सालिक–

उभिन्छ, नयाँ सडकमा

इतिहासको लम्बुकोट भिरेर

हुन सक्छ, शुक्रबारको घाममा

सालिक मुसक्क हाँस्छ!

आहा, पूर्वको घाम कति न्यानो!!

सक्षम सांसद सशक्त संसद् भन्ने नाराका साथ सत्तारुढ दल राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सांसदहरूको दुईदिने संसदीय अभ्यास तथा नेतृत्व विकास प्रशिक्षण शनिबारदेखि सुरु भएको छ।

ललितपुरको जावलाखेलमा शनिबार दिउँसो ११ः४५ देखि सुरु भएको प्रशिक्षणमा पार्टीका उपसभापति एवं अर्थमन्त्री स्वर्णीम वाग्ले, महामन्त्रीद्वय कबिन्द्र बुर्लाकोटी र भूपदेव शाह, सहमहामन्त्री विपिन आचार्यलगायतका पार्टी पदाधिकारीसहित सांसदहरू सहभागी छन्।

वैशाख २६ र २७ गते सांसदहरूलाई प्रशिक्षण दिने कार्यक्रम तयअनुसार कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छ।

१) मुक्तक

विपद् पर्दा खुशी हुँदै हेर्न आउनेहरू

आलोचना गरीगरी भजन गाउनेहरू

राम्रो गर्दा स्याबास पनि दिन सिके राम्रो

गलत ठाउँ खोजीखोजी आरोप लाउनेहरू।

२) मुक्तक

शहरतिर रमाउने सुकुम्बासी कस्ता होलान्

छिनमा हाँस्ने छिनमा रुने सुकुम्बासी कस्ता होलान्

शब्दकोश नै गलत पार्ने नेपालमै छन् अनेक थरी

छसाततले महल हुने कस्ता होलान् सुकुम्बासी।

३) मुक्तक

सानो ठूलो कोही होइन नेपाली एक जात मानौँ

एकतामै बल धेर हुन्छ भन्ने सत्य बात मानौँ

सबैलाई आफ्ना देखौँ अघि बढौ मिलीजुली

पछिबाट खुट्टा होइन अघिबाट हात तानौँ।

४) मुक्तक

कुप्रो ज्यान छ खान बस्छु भागमै सिघान झर्छ

लटठी लिई हिड्न खोज्छु पाइलो पछि सर्छ

वृद्धकालमा आफ्नै शरीर घाँडो लाग्ने रैछ

ट्वाइलेट पसी खोल्न खोज्दा इँजार गाँठो पर्छ।

५) मुक्तक

यात्रा मेला सभा जुलुस मिटिङमा वा अन्तै जाओस्

झुप्रा महल दरवार पसोस् जेजे पायो त्यही खाओस्

नराम्रो वा राम्रो गरी थोरै चर्चा पायो भने

खबर भिडियो बनिहाल्छ नाङ्गै होस् कि धोती लाओस्।

यहाँस्थित नेपाली सेनाको इन्द्रबक्स गणले निलगिरि हिमालजस्तो उचाइमा प्रतिकूल मौसम र हिमपातका कारण हुनसक्ने प्राकृतिक विपद्को समयमा गर्नुपर्ने खोज तथा उद्धारको अभ्यास गरेको छ।

निलगिरि हिमनदी उचाइमा अवस्थित रहेकाले सम्भावित प्राकृतिक विपद्मा गर्नुपर्ने खोज तथा उद्धार अभ्यास आयोजना गरिएको इन्द्रबक्स गणले जनाएको छ।

इन्द्रबक्स गणद्वारा आयोजित अभ्यासको अन्तिमदिन शुक्रबार मुस्ताङको घरपझोङ गाउँपालिका–५ ड्रमक्याम्पमाथिको निलगिरि हिमालको फेदीमा खोज तथा उद्धार अभ्यास सम्पन्न गरिएको हो।

प्रतिकूल मौसम, हिमपातकालगायत प्राकृतिक विपद्मा निलगिरिसहित हिमनदीमा केही फसेमा तत्काल उद्धारका लागि अभ्यास आयोजना गरिएको इन्द्रबक्स गणका प्रमुख सेनानी गौरवध्वज खाँडले बताए। उनका अनुसार इन्द्रबक्स गण, सैनिक उच्चशिखर शिक्षालय र मनाङको भैरव गुल्मका सैनिकले खोज तथा उद्धारको नमूना अभ्यास गरेका हुन्।

प्रमुख सेनानी खाँडका अनुसार मुस्ताङ र मनाङका ५५ जनाभन्दा बढीले हिमाली क्षेत्रमा आइपर्ने प्राकृतिक विपद्सम्बन्धी खोज तथा उद्धार अभ्यासमा सहभागिता जनाएका हुन्। उनले २३ नंं बाहिनी अड्डा बागलुङका बाहिनीपति सहायकरथी विजय केशीको उपस्थितिमा समुद्री सतहबाट चार हजार ३०० मिटर उचाइमा अवस्थित निलगिरि हिमनदीको खोचमा अभ्यास गरेको जानकारी दिए।

अभ्यासस्थलमा सैनिक उच्चशिखर शिक्षालयका महासेनानी सुशिल प्याकुरेल र इन्द्रबक्स गणका गणपति प्रमुख सेनानी खाँडसहितको उपस्थिति थियो। नेपाली सेनाद्वारा आयोजित यसप्रकारको अभ्यासमा सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल ३३ नं गुल्म हेडक्वाटर जोमसोम, जिल्ला प्रहरी कार्यालय मुस्ताङ र राष्ट्रिय अनुसन्धान कार्यालयका प्रतिनिधिहरूको पनि सहभागिता थियो।

विगतमा हुड्हुड चत्रवातका कारण यहाँका कैसाङ हिमनदी इलाकामा पर्यटक हिमपात र हिमआँधीमा फसेका परिदृष्यलाई आधार बनाएर मुस्ताङका सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह, विभिन्न सङ्घसंस्था तथा सरोकार भएका निकायलाई सहभागी गराई खोज तथा उद्धार अभ्यास सम्पन्न गरिएको प्रमुख सेनानी खाँडले उल्लेख गरे।

डोरीको सहायताले झुन्डिएर खोचमा फसेका पदयात्री तथा शवलाई बाहिर निकाल्ने कृतिम अभ्यास गरिएको थियो। कैसाङ हिमनदी क्षेत्रको उचाइमा बेपत्ता भएका पर्यटक तथा पदयात्रीको खोजीका लागि नेपाली सेनाका दुई वटा तालिमप्राप्त कुकुरसमेत प्रयोग गरिएको प्रमुख सेनानी खाँडले जानकारी दिए।

यसअघि अभ्यासको पहिलोदिन मुस्ताङको जोमसोमस्थित सैनिक क्याम्प नजिकैको पहाडमा खोज तथा उद्धार अभ्यास गरेको थियो।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा अक्सिजनको कमी, अत्यधिक चिसो र भौगोलिक विकटताका कारण हुने सम्भावित जोखिम तथा दुर्घटना न्यूनीकरणका साथै खोज तथा उद्धारकार्यलाई सहज बनाउने उद्देश्यले इन्द्रबक्स गणले यसप्रकारको नमूना अभ्यास आयोजना गरेको जनाएको छ।

बाटामा पैदल थिएँ। अर्थात पेटी छेउछाउ हिँड्दै थिएँ। छेउ किनाराबाट हिँड्दै गर्दा करिब चार वर्षको बच्चाले बाबा भनेर हात पक्रिएँ। म छक्क परें।

मैले यति भनें, 'हेल्लो बाबू।'

उनको मामुले हात तानेर आफू निकट तानिन्।

मेरो सवारी साधन थियो बाटो किनारामा। उनको मामु मलाई हेर्दै थिइन्। म भने लाजले मुन्टो निहुराएर आफ्नो सवारी साधन स्टार्ट गर्नतर्फ लागें। त्योबेला एउटा आँखाले भ्यायो, एउटा कानले सुन्यो। ती महिलाले आफ्नो बच्चालाई एउटा हातले गालामा हिर्काउँदै थिइन्। औंलोले त्यो निर्दोष बोलीको मुख बन्द गर्दै थिइन् र घचड्दै भन्दै थिइन्, 'तेरो बाबा हो?'

बिचरो त्यो बच्चाले के जवाफ फर्काउँला भन्न सकेन। त्यो बच्चाले, 'मामु मेरो आँखाले धोका खायो!'