जनमत पार्टीका अध्यक्ष सीके राउतले सुनसरीको देवानगञ्जमा भएको घटनापछि सरकार, नेपाल प्रहरी र सुरक्षा संयन्त्रमाथि प्रश्न उठाएका छन्। राउतले मधेशमा सामाजिक तथा साम्प्रदायिक सद्भाव कमजोर हुने वातावरण सिर्जना भएको दाबी गर्दै राज्य संयन्त्रको भूमिकाप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्।

उनले भने, ‘नेपाली सेना, प्रहरी र शासकहरूले त चाहेकै यही छन् कि मधेशी, आदिवासी–जनजाति, मुस्लिम, थारु र दलित कहिले एक नहोस्, मधेशमा दङ्गा फैलियोस् र काटमार होस्।’

राउतले सामाजिक सञ्जालमा द्वेषपूर्ण अभिव्यक्ति, हिंसात्मक गतिविधि र उक्साहटपूर्ण सामग्री खुलेआम फैलिँदा पनि सम्बन्धित निकाय प्रभावकारी रूपमा सक्रिय नभएको आरोप लगाए।

उनले भने, ‘आज कुनै एउटा मन्त्रीको बारेमा केही लेख्नुस्, एक घण्टापछि प्रहरी हिरासतमा पुग्न सकिन्छ। तर समुदाय–समुदायबीच घृणा फैलाउने, हिंसामा उक्साउने गतिविधिमा सम्बन्धित निकायहरू मूकदर्शक बनेका छन्।’

राउतले मधेशमा देखिने विभिन्न विवाद र त्यसको व्यवस्थापनका विषयमा सरकारको नीतिमाथि पनि प्रश्न उठाएका छन्। उनले मधेशमा शान्ति, मेलमिलाप र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्नु अहिलेको मुख्य आवश्यकता रहेको बताएका छन्।

उनले भने, ‘अहिले जुन समाजमा हिंसात्मक द्वन्द्व रोपिँदैछ र अराजकता फैलिँदैछ, त्यसको घाउ भर्न र समाजमा विश्वास पुनः जाग्न कति वर्ष वा दशक लाग्ला ?’

राउतले आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्दै वर्तमान परिस्थितिमा सबै पक्षले संयमता अपनाउन, संवादमार्फत समाधान खोज्न र समाजमा मेलमिलाप तथा आपसी विश्वास कायम गर्न आवश्यक रहेको बताएका छन्।

सरकारले दुई तिहाइको बलियो राजनीतिक आधार रहेको दाबी गरिरहेकै बेला मुलुकका विभिन्न क्षेत्रमा देखिएका घटनाक्रमले राज्यको शान्ति-सुरक्षा, सुशासन र प्रशासनिक प्रभावकारिता माथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

स्वास्थ्य सेवा अवरुद्धदेखि साम्प्रदायिक तनाव, सार्वजनिक सुरक्षा र राजनीतिक प्रतिनिधिमाथिको आक्रमणसम्मका घटनाले सरकारको कार्यक्षमतामाथि व्यापक बहस सुरु भएको छ।

वीरगञ्जस्थित नारायणी अस्पतालमा चिकित्सकमाथि भएको कुटपिट र अस्पतालभित्रको तोडफोडपछि उत्पन्न विवाद अहिले राष्ट्रिय आन्दोलनमा परिणत भएको छ। वार्ताका लागि प्रमुख जिल्ला अधिकारीको कार्यकक्षमै बोलाइएको बैठकका क्रममा पर्साका प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) सुदीपराज पाठकले चिकित्सकसँग अमानवीय व्यवहार गरेको आरोप नेपाल चिकित्सक संघले लगाएको छ। यही घटनाको विरोधमा नेपालभर आकस्मिक सेवाबाहेक अधिकांश स्वास्थ्य सेवा बन्द गरिएको छ। अस्पतालहरूमा नियमित उपचार प्रभावित हुँदा यसको प्रत्यक्ष मार बिरामी र सर्वसाधारणले खेपिरहेका छन्। यस घटनाले सरकार र सुरक्षा निकायबिच समन्वयको अभाव मात्र होइन, संवेदनशील विषय व्यवस्थापनमा प्रशासनको कमजोरी समेत उजागर गरेको विश्लेषण भइरहेको छ। चिकित्सकजस्तो संवेदनशील पेशाप्रति देखिएको व्यवहारले स्वास्थ्य क्षेत्रको मनोबलमा नकारात्मक असर परेको टिप्पणी पनि भइरहेको छ।

यता सुनसरीमा डिजे बाजा बजाउने विषयलाई लिएर दुई समुदायबिच भएको झडपले हिंसात्मक रूप लिँदा गोली लागेर एक जनाको मृत्यु भएको छ भने दर्जनौँ सर्वसाधारण र सुरक्षाकर्मी घाइते भएका छन्। सुरक्षा व्यवस्था अझै पूर्ण रूपमा सामान्य हुन सकेको छैन।

घटनापछि सरकारले सुनसरीका सुरक्षा प्रमुखहरूलाई हटाउँदै प्रहरी नायब महानिरीक्षक (डिआइजी) विनोद घिमिरेसहित सम्बन्धित सुरक्षा अधिकारीको सरुवा गरेर नयाँ टोली परिचालन गरे पनि तनाव तत्काल नियन्त्रणमा आउन सकेका छैन। यसले केवल सुरक्षा अधिकारी परिवर्तन गरेर मात्र जटिल सामाजिक तथा साम्प्रदायिक समस्या समाधान नहुने सन्देश दिएको छ।

उता रौतहटमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का प्रतिनिधिसभा सदस्य गणेश पौडेलमाथि आफ्नै निर्वाचन क्षेत्रमा कालोमोसो प्रहार गरी दुर्व्यवहार गरिएको घटना भएको एक साताभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि मुख्य अभियुक्तहरू पक्राउ पर्न नसक्नुले प्रहरी अनुसन्धानको प्रभावकारिता माथि प्रश्न उठेको छ। रास्वपा रौतहटले घटनाका दोषीलाई २४ घण्टाभित्र पक्राउ गर्न अल्टिमेटम दिएको थियो।

सांसद पौडेल माथि भएको घटनाका दोषी पक्राउ नगरे रास्वपा कडा आन्दोलनमा उत्रिने चेतावनी दिएको छ। राजनीतिक दलका निर्वाचित जनप्रतिनिधि माथि सार्वजनिक रूपमा भएको आक्रमणका दोषीलाई समयमै कानुनी दायरामा ल्याउन नसक्नुले राज्यको कानुन कार्यान्वयन क्षमतामाथि थप प्रश्न खडा गरेको छ।

राज्य संयन्त्रको प्रभावकारी उपस्थितिप्रति नागरिकको विश्वास घट्दै गएको छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा असन्तुष्ट छ, सुरक्षा चुनौती बढिरहेको छ र राजनीतिक हिंसाका घटनामा अनुसन्धान सुस्त देखिएको छ। यस्ता घटनाले सरकारको सुशासनको दाबीलाई व्यवहारमा परीक्षण गरिरहेका छन्।

अहिले सबैभन्दा ठुलो चुनौती विपक्षीको आलोचना होइन, आफ्नै प्रशासनिक संयन्त्रलाई प्रभावकारी बनाउनु हो। घटनापछि सरुवा, समिति गठन वा आश्वासन दिने पुरानै शैलीभन्दा निष्पक्ष अनुसन्धान, दोषीमाथि तत्काल कानुनी कारबाही र नागरिकलाई न्यायको अनुभूति दिलाउने काममा सरकार सफल हुन सके मात्र जनविश्वास पुनः स्थापित हुन सक्छ।

अस्पतालमा चिकित्सक असुरक्षित, सडकमा साम्प्रदायिक तनाव र निर्वाचित सांसदसमेत सार्वजनिक रूपमा असुरक्षित हुने अवस्था लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाका लागि सकारात्मक संकेत नरहेको नागरिक समाजको ठम्याइ छ।

नेपाली टोली पाकिस्तानमा भएको काभा मेन्स भलिबल च्याम्पियनसिपमा जितविहीन हुँदै प्रतियोगिताबाट बाहिरिएको छ।

इस्लामाबादमा मंगलबार भएको पाँचौं स्थानको खेलमा नेपाली टोली कजाखस्तानसँग ३–० को सोझो सेटमा पराजित भएसँगै च्याम्पियनसिपमा जितविहीन हुँदै बाहिरिएको हो। लियाकत व्यायामशालामा नेपाली टोलीले एउटा सेटमा मात्र प्रतिर्धात्मक प्रदर्शन गर्न सक्यो। पहिलो सेटमा नेपालले २५–१८ ले सहजै गुमायो। दोस्रो सेट भने प्रतिस्पर्धात्मक बन्यो। तर, यो सेट पनि कजाखस्तानले २७–२५ ले आफ्नो बनायो। तेस्रो सेटमार्फत नेपाल खेलमा फर्कने आशा गरिएको थियो। तर, यो सेट पनि नेपालले २५–२० ले गुमाएपछि जितविहीन हुँदै देश फर्किने भएको छ। नेपाली टोली दोस्रोपल्ट कजाखस्तानसँग पराजित भयो।

यसअघि लिगचरणमा पनि नेपालले कजाखस्तानसँग ३–२ को हार बेहोरेको थियो। समूहचरणमा पनि नेपालले पाँच खेलमा हार बेहोरेको थियो। ६ राष्ट्र सम्मिलित च्याम्पियनसिपमा नेपालको यो छैटौं हार हो। जहाँ नेपाली टोली जितविहीन हुँदै बाहिरिन पुग्यो। नेपालले लिग चरणमा बंगलादेश, कजाखस्तान र श्रीलंकासँग ३–२ को हार बेहोरेको थियो।

उज्बेकिस्तान र पाकिस्तानले भने नेपाललाई ३–० को सेटमा हराएको थियो। च्याम्पियनसिपमा नेपाल र कजाखस्तानसहित आयोजक पाकिस्तान, श्रीलंका, बंगलादेश र उज्बेकिस्तान गरी ६ राष्ट्रले प्रतिस्पर्धा गर्दै छन्। फाइनल जुलाई २९ मा हुनेछ।

बंगलादेश र पाकिस्तान फाइनलमा

दक्षिण एसियाली टोली बंगलादेश र पाकिस्तान काभा मेन्स भलिबल च्याम्पियनसिपको फाइनलमा पुगेका छन्।

घरेलु टोली पाकिस्तान अपराजित रहँदै च्याम्पियनसिपको उपाधिका लागि भिड्ने भएको छ। मंगलबार भएको दोस्रो सेमिफाइनलमा पाकिस्तानले श्रीलंकामाथि ३–० को सोझो सेटमा जित निकाल्यो। पाकिस्तान दक्षिण एसियाली प्रतिद्वन्द्वी श्रीलंकामाथि सहजै हाबी भयो। पहिलो दुई सेटमा पाकिस्तानले उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्‍यो। पाकिस्तानले पहिलो सेट २५–१८ र दोस्रो सेट २५–१० ले आफ्नो पक्षमा बनायो। तेस्रो सेटमा भने श्रीलंकाले चुनौती दिँदै खेलमा फर्कने प्रयास गर्‍यो तर यो सेट पनि पाकिस्तानले २५–२१ ले आफ्नो बनाउँदै फाइनलमा पुग्यो।

यो जितसँगै पाकिस्तान अपराजित रहँदै फाइनलमा पुग्यो। पाकिस्तान अहिलेसम्म एउटा सेट पनि नगुमाई उपाधि भिडन्त गर्दै छ। फाइनलसम्मको यात्रामा पाकिस्तानले १८ सेट नै आफ्नो पक्षमा पारेको छ। त्यसअघि पहिलो सेमिफाइनलमा बंगलादेशले उब्जेकिस्तानमाथि ३–० को सोझो सेटमा जित रच्यो। बंगलादेशले २५–२१, २५–२० र २५–१९ ले सहजै नतिजा निकाल्यो।

पन्छीमा देखिएको बर्डफ्लु रोग नियन्त्रणमा आएसँगै पोल्ट्रीजन्य उत्पादनको मूल्य बढ्न थालेको छ। अण्डा, मासु र चल्लाको मूल्य पूर्ववत् अवस्थामा फर्किन सुरु गरेको हो।

नेपाल लेयर्स कुखुरापालक सङ्घले आजबाट अण्डाको समर्थन मूल्य बढाएको छ। फार्महरूको दररेटलाई आधार मानेर मूल्य बढाइएको हो। सङ्घका अध्यक्ष विनोद पोखरेलका अनुसार यसअघिको मूल्यमा प्रतिक्रेट रु ३० वृद्धि गरिएको छ। ठूलो अण्डा प्रतिक्रेट रु ५०० बाट ५३०, मिडियम रु ४७० बाट ५०० र सानो अण्डा प्रतिपेटी (सात क्रेट) रु २,९०० बाट ३,००० पुर्‍याइएको छ। एक्सेल अण्डा रु ५१५ बाट ५४५ पुगेको छ।

अध्यक्ष पोखरेलले बर्डफ्लु नियन्त्रणमा आएसँगै खपत बढेको, उत्पादनमा कमी आएको लगायतका कारण अण्डाको समर्थन मूल्य बढाइएको बताए। बर्डफ्लुका कारण ठूलो अण्डा प्रतिक्रेट रु ४५० मा झरेको थियो। प्रतिक्रेट रु ५६५ बाट रोगको सङ्क्रमण देखिएसँगै मूल्य घटेको थियो। अण्डाको लागत मूल्य प्रतिगोटा रु १९.१२ पर्न आउँछ। यसरी हिसाब गर्दा किसानले प्रतिक्रेट रु ५७३.६० पाएमात्रै लागत मूल्य प्राप्त गर्नेछन्। बर्डफ्लुका कारण किसानले ठूलो नोक्सानी व्यहोरेको उनले बताए।

उनका अनुसार झण्डै १० लाख लेयर्स कुखुरा बर्डफ्लु र एच–नाइनका कारण मरेका छन्। चैत महिनादेखि असारसम्म दैनिक उत्पादन ४३ लाखबाट घटेर २८ लाखमा झरेको छ। यसलाई हेर्दा दैनिक १५ लाख हाराहारी अण्डा उत्पादन घटेकाले ठूलो नोक्सान भएको उनले बताए।

यस्तै कुखुराको मासु र चल्लाको मूल्य पनि बढ्न थालेको छ। ब्रोइलर चल्लाको मूल्य प्रतिगोटा रु ७० पुगेको छ। रोगका कारण तीन ह्याच नष्ट गरेका उद्योगीले गोटाको रु १५ मा समेत बिक्री गरेका थिए। ह्याचरीले सातामा दुई ह्याच चल्ला उत्पादन गर्छन्। ह्याचरी उद्योग सङ्घ नेपालका केन्द्रीय अध्यक्ष राजेन्द्र लामिछानेका अनुसार ब्रोइलर चल्लाको लागत मूल्य प्रतिगोटा रु ६५ हो।

यस्तै लेयर्स चल्लाको लागत मूल्य प्रतिगोटा रु १२५ हो भने अहिले बजारमा रु १५० मा बिक्री हुन थालेको छ। एक सातामा ब्रोइलर चल्ला २८ देखि ३० लाख र लेयर्स चल्ला एक लाख उत्पादन हुने गर्छ। बर्डफ्लुभन्दा पहिला ब्रोइलर चल्ला साताको ४० देखि ४५ लाखसम्म उत्पादन हुने गरेको थियो।

रोग सङ्क्रमणका कारण दैनिक नौ लाख किलो बिक्री भइरहेको कुखुराको मासु घटेर दैनिक पाँच लाख किलोमा झरेको थियो। यो बढेर अहिले दैनिक सात लाख किलो पुगेको छ। किसानले ब्रोइलरको जिउँदो कुखुरा प्रतिकिलो रु २६० मा बिक्री गर्दै आएकामा घटेर रु १५० मा झरेको थियो। अहिले बढेर रु २१५ पुगेको लामिछानेले जानकारी दिए। रोगका कारण भएको क्षतिको विवरण निकाल्ने काम भइरहेको भन्दै उनले अर्बौँ रुपैयाँ गुमाउनुपरेको बताए।

पशु सेवा विभागका अनुसार यही साउन १ गतेयता बर्डफ्लुको सङ्क्रमण देखिएको छैन। पछिल्लोपटक काठमाडौंको गोकर्णेश्वर–१ सुन्दरीजलमा सङ्क्रमण देखिएको थियो। विभागको तथ्याङ्कअनुसार चैत ४ गते केन्द्रीय पशु पन्छी रोग अन्वेषण प्रयोगशालामा पीसीआर विधिबाट गरिएको परीक्षणमा रोग पुष्टि भएको थियो। त्यससँगै चैत ६ गते कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयबाट बर्डफ्लु प्रभावित क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो। मोरङको उर्लाबारी–८ र सुन्दरहरैँचा–४ मा पहिलोपटक बर्डफ्लु देखिएको थियो।

विभागका वरिष्ठ पशु चिकित्सक डा. मुकुल उपाध्यायका अनुसार नेपालभर आठ लाख ३५ हजार ५६३ वटा पन्छी नष्ट गरिएको छ। ११ लाख ६५ हजार ६६३ वटा अण्डा, दुई लाख ४५ हजार ३५ किलो दाना नष्ट गरिएको छ। काठमाडौं उपत्यकाभित्र र काभ्रेमा मात्र तीन लाख ६७ हजार ८३५ वटा पन्छी नष्ट गरिएको थियो।

भारतको उत्तराखण्ड प्रदेशस्थित पिथौरागढ जिल्लामा रहेको धौलीगंगा जलविद्युत् परियोजनाको बाँध खोलिने भएपछि महाकाली नदी तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरिएको छ।

जिल्ला प्रशासन कार्यालय दार्चुलाले एक सूचना जारी गर्दै त्यहाँको एनएचपिसी लिमिटेड, धौलीगंगा पावरस्टेसन, धारचुलाले बुधबार (आज) बिहान ६ः०० बजेदेखि बिहीबार अपराह्न ६ः०० बजेसम्म सिल्ट सफाइका लागि बाँधका ढोका खोल्ने जानकारी गराएको जनाएको छ।

दार्चुलाका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी मोहनसिंह धामीका अनुसार सिल्ट सफाइका कारण उक्त अवधिमा महाकाली नदीमा पानीको बहाव अत्यधिक बढ्न सक्ने भएकाले नदी किनारका बासिन्दालाई विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरिएको हो।

यसैबिच, सम्भावित जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालय बैतडीले पनि एक विज्ञप्ति जारी गर्दै महाकाली नदी तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सतर्क रहन निर्देशन दिएको छ। बैतडीका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी राजमणि निरौलाले नदी आसपासका बासिन्दा, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय तथा सरोकारवाला सबैलाई आवश्यक पूर्वतयारी र सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका छन्।

प्रतिनिधिसभा सदस्य अमरेशकुमार सिंहले सुनसरीको देवानगञ्ज गाउँपालिका ३ कप्तानगञ्जमा भएको घटनाको न्यायिक छानबिन गर्न माग गर्दै घटनामा संलग्नलाई कानुनी दायरामा ल्याई कडा कारबाही गर्न सरकारसँग माग गरेका छन्।

मंगलबार सामाजिक सञ्जालमार्फत सिंहले घटनाले आफूलाई गम्भीर रूपमा चिन्तित बनाएको समेत बताएका छन् । सिंहले घटनाको निष्पक्ष र न्यायिक छानबिन गरी दोषीमाथि कानुनबमोजिम कडा कारबाही गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

उनले सामाजिक सद्भाव र धार्मिक सहिष्णुता कायम राख्न सबै नागरिकसँग संयमता अपनाउन आग्रह गर्दै कुनै पनि प्रकारको उत्तेजना वा विभाजनकारी गतिविधिबाट टाढा रहन अपिल गरेका छन्।

ऋणीले राखेको घरजग्गालगायत धितो बिक्री नभएर बैंकहरूलाई कर्जा उठाउन सास्ती भइरहेको छ। अहिले बैंकका कर्मचारी कर्जा चुक्ताका लागि ऋणीको घर–कार्यालयमै पुगेर ताकेता गर्दा पनि उनीहरूले अनेक समस्या देखाएर तिर्ने भाका लम्ब्याइरहेको गुनासो बैंकरहरूको छ। कर्जा उठाउन गएका बैंकका कर्मचारीसमेत पिटिएका घटना बाहिरिएपछि सुरक्षामा पनि चुनौती बढेको छ।

ऋणीले तोकिएको म्यादमा ऋण नतिरेपछि धितोबापत राखेको सम्पत्ति जफत गर्न पटकपटक कर्जा चुक्ताको सूचना पत्रपत्रिकामा निकाल्नेदेखि अनेक प्रयास गर्दा समेत असुल हुन सकेको छैन। खराब कर्जा व्यवस्थापन अर्थात् ऋणीले राखेको धितो बिक्री नहुँदा बैंकहरूमा गैरबैंकिङ सम्पत्ति थुप्रिएको छ। बैंकिङ क्षेत्रमा खराब कर्जा व्यवस्थापन निकै चुनौतीपूर्ण बनेको बैंकरहरू बताउँछन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को तथ्यांकअनुसार सञ्चालनमा रहेका २० वटा वाणिज्य बैंकको गैरबैंकिङ सम्पत्ति ४६ अर्ब ८० करोड रुपैयाँबराबर भन्दा बढी छ। यो रकम आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तुलनामा १८.८९ प्रतिशतले बढी हो।

सरोकारवाला एवं बैंकर्सहरूका अनुसार गैरबैंकिङ सम्पत्ति यसरी बढ्दै जानु बैंकिङ प्रणालीमा देखिएको जटिल समस्या हो। यसले बैंकहरूको कर्जा प्रवाहमै गम्भीर असर पार्न सक्ने सरोकारवालाको दाबी छ। उनीहरूका अनुसार ऋणीले समयमा साँवाब्याज तिर्न नसक्नु र बैंकले धितो बेचेर असुली गर्न नसक्नुले बजारमा चक्रीय मन्दी रहेको पुष्टि गर्छ। आगामी दिनमा आर्थिक गतिविधि वृद्धि नभए र घरजग्गा कारोबार सहज नभए बैंकहरूको ‘ब्यालेन्स सिट’मा नै अनुत्पादक गैरबैंकिङ सम्पत्तिको भार झन् बढ्ने देखिन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा विभिन्न वाणिज्य बैंकसँग ३८ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँबराबरको गैरबैंकिङ सम्पत्ति थियो। एक वर्षको अवधिमा बैंकहरूमा यस्तो सम्पत्ति ८ अर्ब १० करोड रुपैयाँले थपिएको छ।

सरकारबाट नीतिगत दबाब पार्ने, राष्ट्र बैंक गुहार्नेलगायत धेरै प्रयास गर्दै आएका बैंकहरूले लामो समयदेखि नउठेको खराब कर्जाको समस्या समाधानमा सफलता पाउन सकेका छैनन्। धेरै प्रयासबाट पनि बैंकहरूले प्रवाह गरेको कर्जा असुली नहुने र धितो लिलामीमा राख्दा कसैले नसकारे बैंक आफैंले त्यस्तो धितो (घरजग्गा वा अन्य चलअचल सम्पत्ति) आफ्नो नाममा ल्याउनुपर्ने हुन्छ। यसलाई गैरबैंकिङ सम्पत्ति भनिन्छ। यस्तो सम्पत्ति बढ्नु भनेको बैंकको पुँजी ‘डेढ एसेट’मा फ्रिज हुनु हो। जसले बैंकको नाफा र तरलता सञ्चालनमा समेत प्रत्यक्ष असर पु¥याउँछ।

हाल सञ्चालनमा रहेका वाणिज्य बैंकहरूको विवरण हेर्दा हिमालयन बैंक सबैभन्दा बढी गैरबैंकिङ सम्पत्तिको भार बोक्ने सूचीमा छ। हिमालयन बैंकसँग ६ अर्ब २३ करोड ८५ लाख ९० हजार रुपैयाँबराबरको यस्तो सम्पत्ति छ। त्यसपछि ग्लोबल आइएमई बैंकसँग ५ अर्ब ८९ करोड ११ लाख ७० हजार र नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकमा ४ अर्ब ७० करोड ३२ लाख २० हजार रुपैयाँबराबरको गैरबैंकिङ सम्पत्ति छ।

त्यस्तै एनआइसी एसिया बैंकसँग ४ अर्ब १७ करोड ७१ लाख ४० हजार, नबिल बैंकसँग ३ अर्ब ३८ करोडँ, कुमारी बैंकसँग २ अर्ब ४५ करोड, लक्ष्मी सनराइज बैंकसँग २ अर्ब ४४ करोड, एनएमबी बैंकसँग २ अर्ब १ करोड रुपैयाँबराबरको गैरबैंकिङ सम्पत्ति छ।

सरकारी स्वामित्वमा सञ्चालित कृषि विकास बैंकसँग १ अर्ब ३८ करोड, नेपाल बैंकसँग २३ करोड ३६ लाख र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकसँग ३१ करोड ४ लाख रुपैयाँबराबरको गैरबैंकिङ सम्पत्ति छ। यो तथ्यांकले पनि बैंकहरू खराब कर्जाको जोखिममा र धितो व्यवस्थापनको दबाबमा रहेको देखाउँछ।

यस अवधिमा स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकले भने गैरबैंकिङ सम्पत्तिको अनुपात शून्य प्रतिशत कायम राखेको छ। स्ट्यान्डर्डबाहेक अन्य सबै बैंकमा खराब कर्जा धितो सम्पत्ति झन् थुप्रिने क्रममा छ।

काठमाडौं उपत्यकालगायत देशभर घरजग्गा कारोबार, सेयर बजार, पूर्वाधार तथा निर्माण क्षेत्रमा देखिएको मन्दी, सुस्तताका कारण बैंकहरूले लिलामीमा चढाएका धितोहरू बिक्री हुन सकिरहेका छैनन्।

यस्तो सम्पत्ति बैंकले लामो समय होल्ड गर्दा त्यसबाट ब्याज आम्दानी नहुने मात्र होइन, उल्टै प्रोभिजनिङ (सम्भावित जोखिम व्यवस्थापन)मा रकम छुट्याउनुपर्ने हुन्छ। यसले बैंकहरूको प्रतिसेयर आम्दानी र लाभांस वितरण क्षमतामा समेत गम्भीर प्रभाव पार्ने बैंकर्सहरूको भनाइ छ।

वाणिज्य बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृतहरूको छाता संस्था नेपाल बैंकर्स संघका पूर्वअध्यक्ष भुवन दाहाल अनेक उपाय गर्दा पनि बैंकहरूलाई धितोकर्जा उठाउन निकै सास्ती भइरहेको बताउँछन्। उनले विगतका वर्षमा भन्दा यो वर्ष खराब कर्जा उठाउन झन् सकस भएको जानकारी गराए।

नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाले गैरबैंकिङ सम्पत्तिलाई नियमित कारोबारमा प्रयोग गर्न सकियोस् भनेर सकेसम्म छिटो बिक्री गरी नगदमा परिणत गर्नुपर्छ। राष्ट्र बैंकको नियम पालना गर्दै बैंकहरूले खराब कर्जा उठाउन सक्दो प्रयास गर्दै आए पनि सफलता पाएका छैनन्।

संघीय संसद्को संसदीय सुनुवाइ समितिसमक्ष प्रस्तावित प्रमुख निर्वाचन आयुक्त मानबहादुर कार्कीको सुनुवाइ आज (बुधबार) हुँदैछ। समितिको ११औं बैठक बिहान ११:१५ बजे बस्दैछ।

संवैधानिक परिषद्को गत असार १९ गतेको बैठकले प्रमुख निर्वाचन आयुक्तमा कार्की तथा निर्वाचन आयुक्तहरूमा गुरुप्रसाद वाग्ले र डा. राजीव सुब्बाको नाम सिफारिस गर्ने निर्णय गरेको थियो सोही अनुसार आज प्रमुख आयुक्त कार्कीको सुनुवाइ हुन लागेको हो।

यसअघि मंगलबार समितिको बैठकमा अन्य दुई प्रस्तावित आयुक्तहरू वाग्ले र डा. सुब्बाको सुनुवाइ तथा कार्ययोजना प्रस्तुति भइसकेको छ।

सो क्रममा सांसदहरूले निर्वाचन प्रणालीलाई पारदर्शी, व्यवस्थित, विश्वसनीय, मितव्ययी र निष्पक्ष बनाउनुका साथै विदेशमा रहेका मतदाताको मतदान सुनिश्चित गर्ने विषयमा ठोस कार्ययोजना ल्याउन प्रस्तावित आयुक्तहरूलाई आग्रह गरेका थिए।

जवाफमा प्रस्तावित आयुक्त वाग्लेले नेपाली नागरिकता नत्यागेका अन्य मुलुकको नागरिकता नलिएका र स्थायी बसोवासपत्र नलिएका व्यक्तिलाई कानुन बनाएर मताधिकार दिन सकिने बताएका थिए।

अर्का प्रस्तावित आयुक्त डा सुब्बाले भने प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थामा प्रभावकारी निर्वाचन व्यवस्थापनका लागि निर्वाचन आयोगलाई प्रविधिको सहयोगमा सञ्जीवनी संस्थाका रुपमा स्थापित गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए।

मेडिकल व्यवसायी दुर्गा प्रसाईंले सुनसरीको देवानगञ्जमा भएको घटनाबारे सरकारमाथि प्रश्न उठाउँदै घटनाको निष्पक्ष छानबिन गर्न र देशमा शान्ति तथा सामाजिक सद्भाव कायम गर्न आग्रह गरेका छन्।

मंगलबार सार्वजनिक भिडियो सन्देशमा प्रसाईंले देवानगञ्जको घटना योजनाबद्ध रूपमा गराइएको दाबी गर्दै त्यसको सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्न सरकारसँग माग गरेका छन्। साथै उनले घटनामा सुरक्षा निकाय र सरकारको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाएका छन्।

प्रसाईंले भने, ‘सुनसरीको घटना आफैँ भएको होइन, नियोजित रूपमा घटाइएको हो। सरकारले यसको सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्छ र दोषीलाई कानुनी दायरामा ल्याउनुपर्छ।’

उनले नेपालमा धार्मिक सहिष्णुता, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता कायम राख्नुपर्नेमा जोड दिँदै कुनै पनि प्रकारको हिंसा र द्वन्द्वबाट समस्या समाधान नहुने बताएका छन्।

भिडियो सन्देशका क्रममा प्रसाईंले रोहिङ्ग्या शरणार्थी, सीमा सुरक्षा, केही अन्तर्राष्ट्रिय संस्था तथा सरकारसँग सम्बन्धित विभिन्न दाबीसमेत गरेका छन्। यी दाबीहरू उनका व्यक्तिगत भनाइ हुन् र स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएका छैनन्।

प्रसाईंले भने, ‘मुस्लिम समुदायप्रति मेरो कुनै विरोध छैन। नेपालमा जन्मिएका मुस्लिम दाजुभाइप्रति मेरो सम्मान छ। तर केही बाह्य शक्तिले नेपालमा अस्थिरता सिर्जना गर्न खोजेको मेरो बुझाइ छ।’

उनले नेपाली सेनाले राष्ट्रिय सुरक्षाको दायित्व प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्नुपर्ने धारणा राख्दै सनातन धर्मावलम्बीलाई शान्तिपूर्ण रूपमा एकजुट हुन आह्वान गरेका छन्।

प्रसाईंले भने, ‘देशलाई हिंसा होइन, शान्ति चाहिएको छ। सबैले संयमता अपनाउँदै आफ्नो अस्तित्व, राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भाव जोगाउन जिम्मेवार बन्नुपर्छ।’

कर्णाली प्रदेशको मुख्यमन्त्रीमा नियुक्त भएका मंगलबहादुर शाहीको आज शपथ ग्रहण गर्ने भएका छन्।

नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) कर्णाली प्रदेशसभा दलका नेता शाही नेपालको संविधानको धारा १६८ को उपधारा (२) बमोजिम मंगलबार मुख्यमन्त्रीमा नियुक्त भएका थिए।

प्रदेश प्रमुख यज्ञराज जोशीले प्रदेश प्रमुखको कार्यालय सुर्खेतमा मंगलबार अपरान्ह ५ः०० बजे एमालेको समर्थनमा मुख्यमन्त्रीका लागि पेस गरिएको दाबीका आधारमा नेता शाहीलाई मुख्यमन्त्री पदमा नियुक्त गरेका हुन्।

यसअघि गत साउन ९ गते नेकपा एमाले र नेकपाबिच कर्णालीमा सत्ता समीकरणका लागि राष्ट्रिय सहमति जुटेको थियो।

फ्रान्सको राष्ट्रिय फुटबल टोलीको मुख्य प्रशिक्षकका रूपमा मंगलबार औपचारिक घोषणा भएपछि जिनेदिन जिदानले दुवै मुठ्ठी कसे र प्रायः शान्त देखिने उनको आवाज पनि केही क्षण भावुक बन्यो।

‘म निकै उत्साहित छु,’ जिजु उपनामले चिनिने ५४ वर्षीय जिदानले भने, ‘फ्रान्सको टोली समाल्नु एउटा सपना हो। फ्रान्ससँग असाधारण खेलाडी छन्, असाधारण टोली छ।’ उनले सन् २०२१ मा रियाल मड्रिड छाडेपछि कुनै पनि टोलीको जिम्मेवारी लिएका थिएनन् तर लामो समयपछि जिदानले अब फ्रान्सको प्रशिक्षण सम्हाल्नेछन्।उनी त्यही टोलीका प्रशिक्षक बनेका छन्, जहाँ उनी खेलाडीका रूपमा विश्वकै उत्कृष्ट मिडफिल्डरमध्ये एक थिए। ऐतिहासिक सफलता पनि फ्रान्सलाई दिलाए। उनले सन् २०२६ को विश्वकपपछि पद त्यागेका डिडिएर डेसच्याम्पको स्थान लिएका हुन्। ‘यो अवसरका लागि पाँच वर्षसम्म प्रतीक्षा गरेको थिएँ। त्यसैले आज अलिकति भावुक छु,’ जिदानले भने, ‘प्रशिक्षकका रूपमा जीवनकै सबैभन्दा खुसीको दिन यही हो।’

सधैं फ्रान्सको समर्थक र भविष्यको प्रशिक्षकका रूपमा उनले सपना देख्थे।‘फ्रान्सको प्रशिक्षक समाल्ने सपना नै थियो।त्यसैले मैले कुनै क्लब सम्हालिनँ।मड्रिडपछि मेरो एउटै लक्ष्य फ्रान्सको प्रशिक्षक बन्ने थियो,’ उनले भने।

फ्रान्स फुटबल महासंघ (एफएफएफ) का अध्यक्ष फिलिप डियालोले पेरिसस्थित महासंघको मुख्यालयमा आयोजित कार्यक्रममा जिदानको नियुक्तिको घोषणा गर्दै उनीसँग चार वर्षको सम्झौता गरिएको जानकारी दिए। त्यस अवसरमा डियालोले जिदानको नियुक्तिलाई ‘असाधारण क्षण’ को संज्ञा दिए।जिदान फ्रान्सेली फुटबलका महान् हस्तीमध्ये एक हुन्। मड्रिड छाडेपछि जिदानले विभिन्न क्लबबाट प्रस्ताव पाए पनि सबै अस्वीकार गरेका थिए।

‘पछिल्ला पाँच वर्षमा धेरै क्लबले प्रस्ताव गरे,’ उनले भने, ‘तर मैले सबैलाई अस्वीकार गरेँ। किनभने मेरो लक्ष्य फ्रान्सको टोली मात्रै थियो। मैले गर्न चाहेको एउटै काम यही थियो।’

फ्रान्सको प्रशिक्षक बन्न पाउँदा आफूलाई अत्यन्त ठूलो खुसी लागेको बताएका छन्।‘मभित्र धेरै भावना छन्। म यो चुनौतीका लागि पूर्ण रूपमा तयार छु। यही कुराले मलाई प्रेरित गर्छ,’ उनी बताउँछन्।

जिदानले डेसच्याम्पको खुलेर प्रशंसा गरे। डेसच्याम्पले सन् २०१८ मा फ्रान्सलाई विश्वकप जिताए भने हालै सम्पन्न विश्वकपमा सेमिफाइनलसम्म पुर्‍याए। ‘यो टोलीको नेतृत्व गर्ने अवसर प्राप्त भएको छ। टोलीलाई फेरि जिताउने लक्ष्यका साथ सबैथोक दिनेछु,’ उनले भने, ‘डेसच्याम्पले बिताएका उत्कृष्ट वर्षका लागि पनि उनलाई बधाई दिन चाहन्छु।’

डेसच्याम्पले २०२६ को विश्वकपपछि पद छाड्ने घोषणा गरेलगत्तै सन् २०२५ को फेब्रुअरीमै जिदानसँग प्रारम्भिक छलफल गरिएको फ्रान्सका अध्यक्षले बताए। जिदानले आफ्नो टोली डेसच्याम्पको शैलीभन्दा फरक ढंगले खेल्ने संकेत पनि दिए। ‘म नम्बर १० खेलाडी थिएँ, मलाई गोल मन पर्छ,’ जिदानले भने, ‘मैदानमा म नेतृत्व गर्थें। अब अनुभवका आधारमा टोलीलाई नेतृत्व गर्न चाहन्छु।’

जिदानको प्रशिक्षणमा फ्रान्सको पहिलो खेल सेप्टेम्बर २५ तारिखमा टर्कीविरुद्ध नेसन्स लिगअन्तर्गत हुनेछ। त्यसको तीन दिनपछि फ्रान्सले बेल्जियमसँग खेल्नेछ।

घरेलु समर्थकले भने अक्टोबर २ मा स्टेड डे फ्रान्समा इटालीविरुद्धको खेलमार्फत पहिलोपटक जिदानलाई राष्ट्रिय टोलीको प्रशिक्षकका रूपमा देख्नेछन्। २० वर्षअघि सन् २००६ को विश्वकप फाइनलमा इटालीका मार्को माटराजीलाई छातीमा टाउकोले प्रहार गरेपछि रातो कार्ड पाएका जिदानका लागि यो खेल विशेष हुनेछ।‘

आगामी चारवटै खेल मेरो दिमागमा स्पष्ट छन्,’ उनले निधारतर्फ औंला देखाउँदै भने, ‘इटालीसँगको खेल विशेष हुनेछ। मैले त्यहाँ खेलेको छु, त्यहाँका मानिसलाई चिन्छु, इटालियन भाषा पनि बोल्छु। यी सबै कारणले त्यो खेल फरक हुनेछ।’

जिदान महासंघको मुख्यालयबाहिर भेला भएका समर्थकमाझ पुगेका थिए। उनी देख्नासाथ समर्थकले ठूलो स्वरमा स्वागत गरेका थिए।

डेसच्याम्पपछि जिदान

फ्रान्स सन् २०२२ को विश्वकप फाइनलमा पेनाल्टी सुटआउटमा स्तब्ध भएको थियो।सन् २०१६ को युरोपियन च्याम्पियनसिपको फाइनल पनि आफ्नै घरेलु मैदानमा फ्रान्स पराजित हुन पुग्यो।

फ्रान्सेली पूर्वखेलाडी क्रिस्टोफ डुगारीसहित डेसच्याम्पका केही आलोचकले उत्कृष्ट खेलाडी हुँदाहुँदै उनले अझ धेरै उपाधि जिताउनुपर्ने धारणा राख्दै आएका थिए।डेसच्याम्पले आफ्नो कार्यकालको अन्त्यतिर सास फेर्नै गाह्रो हुने वातावरण रहेको बताएका थिए। यद्यपि कारण भने उनले खुलाएका थिएनन्। डेसच्याम्प र जिदान फरक शैलीका मिडफिल्डर भए पनि फ्रान्सेली फुटबल इतिहासमा उनीहरू सधैं एकअर्कासँग जोडिएर सम्झिने गरिन्छ। कप्तान डेसच्याम्पको नेतृत्व र जिदानको सिर्जनात्मक खेलकै मद्दतमा फ्रान्सले सन् १९९८ को विश्वकप र सन् २००० को युरोपियन च्याम्पियनसिप जितेको थियो।जिदानले ९८ को विश्वकप फाइनलमा ब्राजिलविरुद्ध दुई हेडर गोल गर्दै फ्रान्सलाई ३–० को जित दिलाएका थिए। मार्सेमा अल्जेरियाली आप्रवासीका सन्तानका रूपमा जन्मिएका हुन्, जिदान।

जिदानले क्लब करियर कान्सबाट सुरु गर्दै बोर्डो, इटालीको युभेन्ट्स र स्पेनको मड्रिडबाट खेले। सन् १९९४ मा चेक गणतन्त्रविरुद्ध वैकल्पिक खेलाडीका रूपमा मैदान प्रवेश गर्दै उनले दुई उत्कृष्ट गोलसहित अन्तर्राष्ट्रिय करियर सुरु गरेका थिए। युभेन्ट्स र मड्रिडबाट घरेलु लिग उपाधि जितेका जिदानले सन् २००२ मा च्याम्पियन्स लिगमा मड्रिडलाई उपाधि पनि दिलाएका थिए।

सन् २००२ को विश्वकपमा चोटका कारण संघर्ष गरिरहेका जिदानबिना फ्रान्स समूहचरणबाटै बाहिरिएको थियो।सन् २००६ मा उनले अन्तर्राष्ट्रिय संन्यास फिर्ता लिए र फ्रान्स पुनः विश्वकप फाइनलसम्म पुग्यो। फ्रान्सका लागि उनको १०८औं र अन्तिम खेल सन् २००६ को विश्वकप फाइनल नै बन्यो।

पेनाल्टी गोल गर्दै उनले फ्रान्सका लागि आफ्नो ३१औं र अन्तिम गोल गरेका थिए तर त्यसपछि माटेरात्जीमाथि गरेको टाउको प्रहारका कारण रातो कार्ड पाएर उनले मैदान छाड्नुपरेको थियो। विश्वकप ट्रफीको छेउ हुँदै मैदानबाट बाहिरिँदा जिदानको गौरवपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवन पनि त्यही समाप्त हुन पुग्यो। अब उनी प्रशिक्षकका रूपमा नयाँ अध्याय सुरु गर्दै छन्। फ्रान्सलाई पुनः विश्व फुटबलको शिखरमा पुर्‍याउने जिम्मेवारी उनकै काँधमा आएको छ।

नारायणी अस्पताल वीरगञ्जमा कार्यरत चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीमाथि भएको सांघातिक आक्रमण र स्थानीय प्रशासनको दुर्व्यवहारको विरोधमा नेपाल चिकित्सक संघले थप आन्दोलनका कार्यक्रम घोषणा गरेको छ।

संघले मंगलबार घोषणा गरे अनुसार बुधबार (आज) देखि देशव्यापी रूपमा आकस्मिक सेवाबाहेकका सम्पूर्ण स्वास्थ्य सेवाहरू पूर्ण रूपमा ठप्प पारिएका छन्।

घटना घटेको लामो समय बितिसक्दा पनि दोषीमाथि कानूनी कारबाही नभएको र उल्टै स्थानीय प्रशासनले वार्ताका क्रममा चिकित्सकहरूप्रति अपमानजनक व्यवहार देखाएको भन्दै चिकित्सकहरू आन्दोलित बनेका छन्। संघले आज काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा विरोध प्रदर्शन गर्ने तथा उपत्यकाबाहिर सम्बन्धित जिल्ला प्रशासन कार्यालयमार्फत दबाब दिने कार्यक्रम पनि अघि बढाएको छ।

यो पनि पढ्नुहोस्

नारायणी अस्पतालका ७१ चिकित्सकले दिए सामूहिक राजीनामा

सुरक्षा र आत्मसम्मानको माग गर्दै गरिएको यस आन्दोलनका कारण मंगलबारदेखि नै देशैभरका अस्पतालहरूमा ओपीडी सेवा प्रभावित भएको छ। सरकारले उपचार सेवा बन्द नगर्न भनेर गरेको अपिललाई संघले अस्वीकार गरेको छ।

नेपाल चिकित्सक संघले वीरगञ्जस्थित नारायणी अस्पतालमा चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीमाथि भएको आक्रमण र अस्पतालमा तोडफोडको विरोधमा बुधबार पनि देशभरका अस्पतालमा आकस्मिक सेवाबाहेकका सबै स्वास्थ्य सेवा बन्द गरेको छ।

घटनामा संलग्न व्यक्तिमाथि कडा कानुनी कारबाही नभएको भन्दै संघले मंगलबार आन्दोलनका कार्यक्रम सार्वजनिक गरेको थियो। सोही कार्यक्रमअन्तर्गत दोस्रो दिन पनि नियमित स्वास्थ्य सेवा प्रभावित बनेको हो।

चिकित्सक संघले आज बिहान १० बजे काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीको सहभागितामा विरोध प्रदर्शन आयोजना गरेको छ।

काठमाडौं बाहिरका जिल्लामा भने प्रमुख जिल्ला अधिकारीमार्फत ज्ञापनपत्र बुझाउने, साथै आफ्ना कार्यस्थलमा धर्ना तथा विरोध प्रदर्शन गर्ने कार्यक्रम तय गरिएको संघले जनाएको छ।

संघले नारायणी अस्पतालमा भएको घटनाका दोषीलाई तत्काल कानुनी दायरामा ल्याई कडा कारबाही गर्न सरकारसँग माग गरेको छ। माग पूरा नभएसम्म आन्दोलनका कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिने चिकित्सक संघले जनाएको छ।

नेपाली कांग्रेसका वरिष्ठ नेता तथा पूर्वउपप्रधानमन्त्री गोपालमान श्रेष्ठको निधनमा शोक प्रस्ताव पारित गर्न पार्टी केन्द्रीय कार्यसमितिको आकस्मिक बैठक बुधबार (आज) बिहान ८ः३० बजे बस्ने भएको छ। नेता श्रेष्ठको उपचारका क्रममा मंगलबार निधन भएको थियो।

उनको ललितपुरको जावलाखेलस्थित हेलिअस हस्पिटलमा उपचारका क्रममा ७९ वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको हो। उक्त बैठकमा काठमाडौं उपत्यकामा उपलब्ध केन्द्रीय कार्यसमितिका पदाधिकारी तथा सदस्यहरूको उपस्थिति रहनेछ।

वरिष्ठ नेता श्रेष्ठको पार्थिव शरीरलाई श्रद्धाञ्जलीका लागि आज बिहान ९ः०० बजेदेखि ११ः०० बजेसम्म पार्टीको केन्द्रीय कार्यालय सानेपामा राखिनेछ। त्यसपछि शवयात्रासहित पशुपति आर्यघाटमा अन्तिम दाहसंस्कार गरिने कार्यक्रम रहेको पार्टीले जानकारी दिएको छ।

विश्व बाघ दिवस प्रत्येक वर्ष जुलाई महिनाको २९ मा मनाइन्छ। सन् २०१० मा रूसको सेन्ट पिटर्सबर्गमा भएको बाघ शिखर सम्मेलनको घोषणासँगै यो दिवस मनाउन थालिएको हो।

तत्कालीन समयमा बाघको सङ्ख्या तीव्र रूपमा घट्दै गएको अवस्था रोक्न र तिनको प्राकृतिक बासस्थानको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले दिवस स्थापना गरिएको हो। कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयले दिवसका अवसरमा आज मन्त्री गिता चौधरीको उपस्थितिमा पछिल्लो राष्ट्रिय बाघ गणनाको सङ्ख्या सार्वजनिक गर्दैछ।

नेपालमा प्रायः चार वर्षमा बाघ गणना गरिन्छ। सन् २०२२ को बाघ गणनाअनुसार मुलुकमा बाघको सङ्ख्या ३५५ रहेको छ। सन् २०२२ को गणनाअनुसार सबैभन्दा बढी बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२८, त्यसपछि बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२५, पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा ४१, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा ३६ र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा २५ बाघ रहेको मन्त्रालयको तथ्याङ्क छ।

पछिल्ला दिनहरूमा संरक्षण क्षेत्रका साथै मध्यवर्ती क्षेत्रमा देखिएको बाघको अवस्था, बासस्थानमा भएको सुधार, सिकार प्रजातिको वृद्धि लगायतका आधारमा यस गणनामा बाघको सङ्ख्या थपिने अनुमान गरिएको छ। बाघ स्वस्थ पारिस्थिकीय प्रणालीको सूचक र प्राकृतिक खाद्य शङ्खलाको उच्च तहमा रहेको महत्त्वपूर्ण प्रजाति हो।

विश्वमा पाँच हजार बढी बाघ

बाघ नेपाललगायत भारत, चीन, बङ्गलादेश, भुटान, कम्बोडिया, लाओस, इन्डोनेसिया, मलेसिया, म्यान्मा, रसिया, थाइल्यान्ड र भियतनाम गरी एसियाका १३ देशमा मात्र पाइन्छ। विश्वमा सन् २०१० मा करिब तीन हजार २०० को सङ्ख्यामा रहेको बाघको सङ्ख्या सन् २०२५ को तथ्याङ्कअनुसार बढेर पाँच हजार ३५७ पुगेको छ।

त्यसमध्ये सबैभन्दा बढी भारतमा तीन हजार १६७, रुसमा ७५०, इन्डोनेसियामा ४००, नेपालमा ३५५, थाइल्यान्डमा १८९, भुटानमा १५१, मलेसियामा १५०, बङ्गलादेशमा १४६, म्यान्मामा २२, चीनमा २०, भियतनाममा पाँच र लाओसमा दुईवटा बाघ रहेका छन्।

मन्त्रालयको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका महानिर्देशक डा बुद्धिसागर पौडेलका अनुसार नेपालमा बाघको सङ्ख्या सन् २०१० मा १२१, सन् २०१४ मा १९८ र २०१८ मा २३५ रहेको थियो।

सन् २०१० मा रसियामा भएको बाघ शिखर सम्मेलनबाट यसको सङ्ख्या सन् २०२२ सम्म दोब्बर बनाउने लक्ष्यअनुरुप नेपालले बाघको संरक्षण र सङ्ख्या वृद्धि गरेर विश्वमै उदाहरणीय काम गरेको छ।

नेपालको तराई भूपरिधिका पाँचवटा राष्ट्रिय निकुञ्जहरू (पर्सा, चितवन, बाँके, बर्दिया, शुक्लाफाँटा) र वरिपरिको मध्यवर्ती तथा राष्ट्रिय वनक्षेत्र एवं जैविक मार्गमा मात्र बाघ पाइन्छ। नेपालले सन् १९९० को दशकदेखि बाघ संरक्षण कार्ययोजना तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गरिरहेको छ।

यसरी गरिएको थियो पछिल्लो बाघ सर्वेक्षण

बाघको गणना हरेक चारदेखि पाँच वर्षको अन्तरालमा गरेर बाघको सङ्ख्या र यसको आहारा प्रजाति साथै वासस्थानको बारेमा समेत तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने गरिन्छ। बाघ सर्वेक्षणका लागि राष्ट्रिय बाघ तथा आहारा प्रजातिको अनुगमन विधी (प्रोटोकल) तर्जुमा गरिएको छ।

प्रोटोकलबमोजिम पछिल्लो बाघ र यसको बासस्थान सर्वेक्षण गत पुस १ गतेदेखि सुरुआत गरिएको निकुञ्ज विभागका सूचना अधिकारी एवं वरिष्ठ इकोलोजिष्ट हरिभद्र आचार्यले बताए।

बाघको बासस्थान रहेका राष्ट्रिय निकुञ्जहरू एवं वरपरको वनक्षेत्र समेटेर चितवन–पर्सा कम्प्लेक्स, बाँके–बर्दिया कम्प्लेक्स र शुक्लाफाँटा–लालझाडी कम्प्लेक्स गरी तीन क्षेत्रमा करिब तीन महिना लगाएर बाघ सर्वेक्षण कार्य सम्पन्न गरिएको हो।

बाघ पाइने कम्प्लेक्सलाई विभिन्न ब्लकहरूमा विभाजन गरी ब्लकभित्र दुई किमी लम्बाइ र दुई किमी चौडाइका वर्गाकार ग्रिड बनाई हरेक ग्रिडमा एक जोडी स्वचालित क्यामेरा जडान गरी निरन्तर रूपमा कम्तीमा १५ दिन (रात)सम्म बाघको तस्बिर खिचेर र ती तस्बिरहरूको विश्लेषण गरी बाघको सङ्ख्या निकालिएको थियो।

राष्ट्रिय बाघ सर्वेक्षण निकुञ्ज विभागको नेतृत्वमा वन तथा भूसंरक्षण विभाग, प्रदेश सरकार, नेपाली सेना, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष, डब्लुडब्लुएफ नेपाल र जेडएसएल नेपालको सहयोगमा सम्पन्न गरिएको थियो। साथै यस कार्यमा राष्ट्रिय निकुञ्ज कार्यालय, डिभिजन वन कार्यालय, हात्तीसार, मध्यवर्ती क्षेत्र उपभोक्ता समिति, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, वन प्राविधिक र स्वयंसेवकहरू परिचालन गरिएको थियो। यस कार्यका लागि करिब २५० जना जनशक्ति र करिब एक हजार १०० ट्याप क्यामेरा प्रयोग गरिएको थियो।

सङ्ख्या बढेसँगै व्यवस्थापनमा चुनौती

नेपालमा बाघको सङ्ख्या लक्ष्यभन्दा धेरै वृद्धि भएसँगै यिनको व्यवस्थापन, मानव–बाघ द्वन्द्व, बासस्थानलगायत विविध चुनौतीसमेत देखिएका छन्। मध्यवर्ती क्षेत्रका स्थानीय घाँस दाउरा, निहुरो टिप्न र गाईभैँसी चराउन जाने क्रममा बाघको आक्रमणमा पर्ने गरेका छन्।

त्यस्तै कतिपय अवस्थामा बाघको चोरी सिकारी हुने, स्थानीय जनताको आक्रोशको निशानामा पर्ने र ठूला तथा लामा पूर्वाधारमा वारपार गर्ने क्रममा बाघ मर्ने क्रम पनि उत्तिकै छ।

बाघको सङ्ख्याको वृद्धि भएसँगै यसको आवश्यक सङ्ख्याका बारेमा बहससमेत सुरु भएको छ। तत्कालको वातावरणीय क्षमताका हिसाबले नेपालमा बाघको सङ्ख्याको ‘धान्ने क्षमता’ (क्यारिङ क्यापासिटी) ४०० हाराहारी रहेको पछिल्लो अध्ययनले देखाएको छ।

समस्याग्रस्त बाघका लागि ‘टाइगर सेन्चुरी’

बाघको सङ्ख्यासँगै राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र र आसपासका क्षेत्रमा समस्याग्रस्त बाघको समस्या पनि बढेको छ। मुलुकभर समस्याग्रस्त बाघको हाल सङ्ख्या १६ रहेको छ।

मानव बस्तीमा पसेका, मानव तथा घरपालुवा जनावरलाई आक्रमण गरेका र घाइते अवस्थामा भेटिएका समस्याग्रस्त बाघलाई उद्धार गरी खोरमा राख्ने गरिएको छ।

हाल चितवन र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा ललितपुरको जावलाखेलस्थित सदर चिडियाखाना पाँच–पाँच, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक बाघ खोरमा राखिएका छन्।

दुःखमा परेका बाघको दैनिक आहारा, हेरचाह, उपचार र अन्य व्यवस्थापनमा बर्सेनि ठूलो रकम खर्च हुँदै आएको छ। यही विषय ख्याल गर्दै मन्त्रालयले अध्ययन गरी समस्यामा परेका बाघको व्यवस्थापनका लागि चितवनको देवनगरमा ‘टाइगर सेन्चुरी’ योजना अघि बढाएको छ।

हाल देशभर १६ समस्याग्रस्त बाघ ‘इन्क्लोजर’मा राखिएको छ। तिनको व्यवस्थापन खर्चिलो बन्दै गएको पृष्ठभूमिमा सरकारले देवनगरमा करिब ५२ हेक्टर क्षेत्रफलमा ‘टाइगर सेन्चुरी’ बनाउने योजना अघि बढाएको हो।

मन्त्रालयले ‘टाइगर सेन्चुरी’ निर्माण भएमा समस्याग्रस्त र घाइते बाघहरूले प्राकृतिक वातावरण पाउनेमात्र नभई पर्यापर्यटनमा समेत ठूलो टेवा पुग्ने विश्वास लिएको छ।

- भीष्मराज ओझा/ रासस

विमानस्थलको धावनमार्ग जस्तै गुञ्जायमान थियो विद्यालयको प्राङ्गण। आँखैअगाडि एकपछि अर्को गर्दै सररर उडेका हवाईजहाज, हेलिकप्टर, रकेट र चन्द्रयानका नमूना देखेर विद्यार्थीहरू एकाएक चकित परे। नहोस् पनि किन, किताबका पानामा मात्र सीमित हुने विज्ञान र प्रविधिको संसार सोमबार बिर्तामोड–१ स्थित ग्रिन फिल्ड वर्ल्ड स्कुलको प्राङ्गणमा प्रत्यक्ष रूपमा देख्न पाइएको थियो।

अन्तरराष्ट्रियस्तरमै प्रतिष्ठित भारतको एरोबे कम्पनीको प्राविधिक सहकार्यमा आयोजित सो विशेष हवाई प्रदर्शनीमा विद्यार्थी मात्र होइन, उपस्थित अभिभावक र स्थानीय पनि रोमाञ्चित बने। ‘एरोबे रोबोटिक्स’को प्रयोगात्मक अभ्यासअन्तर्गत आयोजना गरिएको यो प्रदर्शनीले सबैलाई आधुनिक प्रविधिको कौतुहल र सम्भावनासँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गराएको थियो।

आकाशमा रकेट र चन्द्रयान उडाउनु केवल एक दिनको रमाइलो मात्र थिएन, विद्यालयले आफ्ना विद्यार्थीलाई प्रविधिको भविष्यसँग स्थायी रूपमा जोड्ने आधार तयार पारेको छ।

प्रदर्शनीसँगै विद्यालय परिसरमा करिब रु ४० लाखको लगानीमा निर्मित ‘एरोबे रोबोटिक्स एन्ड आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) ल्याब’को औपचारिक उद्घाटन पनि गरियो।

विद्यालयका संस्थापक अध्यक्ष एवं राष्ट्रियसभा सदस्य गोपालकुमार बस्नेत र पूर्ण टुङ्ग बिर्तासिटी अस्पतालका वरिष्ठ फिजिसियन डा। शरद् भट्टराईले विशेष समारोहबीच उक्त आधुनिक प्रयोगशालाको उद्घाटन गरे। उद्घाटन समारोहलाई सम्बोधन गर्दै संस्थापक अध्यक्ष गोपालकुमार बस्नेतले आजको शिक्षा प्रणाली अब परम्परागत पाठ्यपुस्तकमा मात्र सीमित रहन नसक्ने स्पष्ट पारे।

‘भविष्यका चुनौतीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न हाम्रा विद्यार्थीलाई सुरुदेखि नै सिर्जनशील, अनुसन्धानमुखी र प्रविधिमैत्री बनाउनु आजको आवश्यकता हो,’ उनले भने, ‘अबका विद्यार्थीले केवल अरूले बनाएको प्रविधि प्रयोग गर्ने मात्र होइन, आफैँ नयाँ प्रविधिको सिर्जना गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। यो ल्याब उनीहरूको कल्पनाशक्तिलाई व्यवहारमा उतार्ने थलो बन्नेछ।’

सोही क्रममा प्रमुख अतिथि डा शरद् भट्टराईले आधुनिक शिक्षामा गरिएको यो दूरदर्शी लगानीले विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धिमा गुणात्मक सुधार ल्याई भविष्यका चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्षम बनाउने विश्वास व्यक्त गरे। विद्यालयले अन्तरराष्ट्रिय स्तरको प्रविधिमैत्री शिक्षण वातावरण निर्माणमा देखाएको यो अग्रसरता प्रशंसनीय रहेको उनको भनाइ थियो।

विद्यालयका कार्यकारी निर्देशक आनन्द बस्नेतका अनुसार ल्याबमार्फत विद्यार्थीहरूलाई विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित शिक्षासँग प्रत्यक्ष जोड्दै अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको क्षमता अभिवृद्धि गराइनेछ। ‘विश्वभर तीव्र रूपमा विकास भइरहेको रोबोटिक्स र एआईसम्बन्धी ज्ञान विद्यालय तहदेखि नै दिन पाउनु हाम्रा लागि गर्वको विषय हो,’ उनले भने।

विद्यालयका कोअर्डिनेटर बर्नाट लामाले प्रयोगशालामा विद्यार्थीले रोबोट निर्माण, प्रोग्रामिङ, कोडिङ, डिजाइन थिंकिङ र स्वचालन प्रविधि जस्ता व्यावहारिक सीप सहज रूपमा सिक्ने जानकारी दिए।

विद्यालयका सहायक प्रधानाध्यापक रोजीना कार्कीका अनुसार नेपालमा पहिलोपटक प्रतिष्ठित ‘एरोबे कम्पनी’सँग सहकार्य गरेर यस प्रकारको आधुनिक ल्याब सञ्चालनमा ल्याइएको दाबी गरे।

उनले विद्यार्थीहरूले विभिन्न तहअनुसार रोबोटिक्स, इलेक्ट्रोनिक्स र स्वचालित प्रणालीसम्बन्धी परियोजनामा सहभागी भई सृजनात्मक काम गर्ने क्षमता निखार्ने विश्वास व्यक्त गरे। विद्यालयमा कक्षा १२ सम्मको अध्ययन हुँदै आएको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को केन्द्रीय समितिको बैठक बुधबार (आज) बस्ने भएको छ। पार्टीका महामन्त्री विपिन कुमार आचार्यले एक सूचना जारी गर्दै बिहान ११ बजे बैठक बस्ने जानकारी दिएका हुन्।

काठमाडौंको वनस्थलीस्थित केन्द्रीय कार्यालय (घन्टी घर) मा बस्ने उक्त बैठकका लागि विभिन्न पाँचवटा कार्यसूची तय गरिएका छन्।

बैठकमा सम्पन्न महाधिवेशनको समग्र समीक्षा गर्ने, आवश्यक कार्यविधिहरूको तर्जुमा तथा परिमार्जन गर्ने र सांगठनिक व्यवस्थापन तथा मनोनयनसम्बन्धी विषयमा छलफल हुनेछ।

त्यसैगरी, आगामी दिनमा सञ्चालन गरिने अभियान तथा कार्यक्रमहरू र विविध विषयमा पनि छलफल हुने पार्टीले जनाएको छ।

नेकपा (एमाले) का सचिव महेश बस्नेतले सुनसरीको देवानगञ्ज घटनापछि देशमा धार्मिक सहिष्णुता कायम राख्न, सामाजिक सद्भाव जोगाउन र राष्ट्रिय एकतालाई थप बलियो बनाउन सबै पक्षसँग अपिल गरेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमार्फत बस्नेतले एकअर्काप्रति संयमता अपनाउन र राजनीतिक दल, नागरिक समाज, बुद्धिजीवी तथा आम नागरिक सबै मिलेर समस्याको शान्तिपूर्ण समाधान खोज्नुपर्ने बताएका छन्।

उनले घटनामा ज्यान गुमाएका व्यक्तिका परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउन, घटनाको निष्पक्ष छानबिन गरी दोषीमाथि कडा कारबाही गर्न तथा सरकारलाई जिम्मेवार र जवाफदेही बनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

बस्नेतले नेपाली–नेपालीबीच द्वन्द्व र विभाजन गराउने कुनै पनि षड्यन्त्रविरुद्ध एकजुट हुनुपर्ने भन्दै देशलाई हिंसा नभई शान्ति, सद्भाव र राष्ट्रिय एकता आवश्यक रहेको बताएका छन्।

नेपाल आज इतिहासकै महत्त्वपूर्ण आर्थिक मोडमा उभिएको छ। लाखौं युवा अवसरको खोजीमा दैनिक रूपमा विदेश जाने क्रम रोकिएको छैन। अर्कातिर मुलुकमा उद्यम, नवप्रवर्तन र सिर्जनशीलताको अपार सम्भावना विद्यमान छ। हामीसँग हिमाल छ, पानी छ, उर्वर भूमि छ, सांस्कृतिक सम्पदा छ, पर्यटकको अथाह सम्भावना छ र सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति ऊर्जाशील युवाशक्ति छ। तर विडम्बना, हामीले आफ्ना युवालाई अवसर दिन नसक्दा उनीहरूको सिप र श्रम विदेशी अर्थतन्त्रको विकासमा खर्च भइरहेको छ।

अब नेपालले एउटा गम्भीर प्रश्नको उत्तर खोज्नै पछै– के हामी सधैं श्रमिक निर्यात गर्ने राष्ट्रमै सीमित रहने कि ज्ञान, प्रविधि, नवप्रवर्तन र उद्यम निर्यात गर्ने राष्ट्र बन्ने ? यसको उत्तर एउटै छ– स्टार्टअप।

‘स्टार्टअप’ भनेको केवल नयाँ कम्पनी खोल्नु होइन। स्टार्टअप भनेको समस्यालाई अवसरमा बदल्ने सोच हो। यो सीमित स्रोतबाट असीमित सम्भावना सिर्जना गर्ने साहस हो। यो युवाको कल्पनाशीलतालाई आर्थिक शक्तिका रूपमा रूपान्तरण गर्ने माध्यम हो। स्टार्टअपले एउटा व्यवसाय मात्र जन्माउँदैन, यसले नयाँ उद्योग, नयाँ बजार, नयाँ बेरोजगारी र नयाँ भविष्य निर्माण गर्छ।

आज विश्वको अग्रणी अर्थतन्त्रलाई हेर्दा एउटा समानता स्पष्ट देखिन्छ। उनीहरूले आफ्ना युवालाई जागिर खोज्ने होइन, जागिर सिर्जना गर्ने वातावरण निर्माण गरे। अमेरिका, भारत, दक्षिण कोरिया, सिंगापुर र इजरायलजस्ता देशले अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र लगानीकर्तालाई एउटै इकोसिस्टममा जोडेर विश्वस्तरीय स्टार्टअप संस्कृति विकास गरेका छन्। त्यसैले आज ती देश केवल उत्पादनमा होइन, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल सेवा र बौद्धिक सम्पत्तिमा विश्वको नेतृत्व गरिरहेका छन्।

भारत यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। केही दशकअघि विकासोन्मुख अर्थतन्त्रका रूपमा रहेको भारतले स्टार्टअपलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अगाडि बढायो। नीति सुधार, डिजिटल पूर्वाधार, कर सहुलियत, स्टार्टअप दर्ताको सरलीकरण, इन्क्युबेसन केन्द्र, विश्वविद्यालयसँगको सहकार्य र लगानीमैत्री वातावरणका कारण आज भारत विश्वकै ‘स्टार्टअप हब’मध्ये एक बनेको छ।

हजारौं स्टार्टअपले विदेशी लगानी आकर्षित गरेका छन् र भारतलाई नवप्रवर्तनको विश्व मानचित्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्। नेपाल पनि त्यही गति समात्न सक्छ। असीमित सम्भावना, नयाँ सोच भएका युवा अनि युवाजनशक्ति समग्र जनसंख्याको ४० प्रतिशत भएकाले त्यसका लागि राज्यको स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ।

नेपालको सबैभन्दा ठुलो चुनौती बेरोजगारी मात्र होइन, अवसरको अभाव हो। प्रतिभाको अभाव होइन, प्रणालीको कमजोरी हो। नेपाली युवा र उद्यमीमा क्षमता, सिर्जनशीलता र जोखिम उठाउने साहस छ तर उनीहरूलाई वित्तीय पहुँच, व्यवसाय परामर्श, बजार, अनुसन्धान, प्रविधि र लगानीकर्तासँग जोड्ने संरचना अझै कमजोर छ। यही कमजोरी सुधार्न सके नेपालमा स्टार्टअपको नयाँ युग सुरु हुन सक्छ।

हुन त नेपालमा स्टार्टअपको बिउ रोप्ने काम २०४० सालमा सुरु भयो। पछि २०५३ सालमा देशको व्यवस्था सबल बनाउँदै औद्योगिक व्यवसाय विकास प्रतिष्ठानको स्थापना भयो अनि नीति–नियम बने। तर २०७६ सालबाट स्टार्टअप अगाडि बढ्यो।

हामीले पनि स्टार्टअपमैत्री नीति बनाउनुपर्छ। स्टार्टअप दर्ता प्रक्रिया छिटो र सरल बनाउनुपर्छ। बिनाधितो वा सहुलियतपूर्ण स्टार्टअप कर्जा सहज बनाउनुपर्छ। प्रत्येक विश्वविद्यालयमा इनोभेसन तथा इन्क्युबेसन केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ। अनुसन्धान, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा लगानी बढाउनुपर्छ। निजी क्षेत्र, सरकार, बैंक, लगानीकर्ता र शैक्षिक संस्थाबिच सहकार्य बलियो बनाउनुपर्छ। नेपाली उत्पादनलाई ‘मेड इन नेपाल’ अभियानमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउनपर्छ।

हाम्रो विडम्बना, अर्थतन्त्र अझै पनि रेमिट्यान्समा अत्यधिक निर्भर छ। रेमिट्यान्सले परिवार चलाउन सहयोग गरेको छ। यसले दीर्घकालीन औद्योगिक विकास सुनिश्चित गर्न सक्दैन। निर्यात, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताबाट मात्र देशको अर्थतन्त्र दिगो बन्छ। त्यसैले अब हाम्रो आर्थिक नीति रेमिट्यान्सबाट उत्पादनतर्फ, उपभोगबाट सिर्जनातर्फ र आयातबाट नवप्रवर्तनतर्फ मोड्नुपर्छ।

कृषिमा आधारित स्टार्टअपहरूले मूल्य अभिवृद्धि गर्न सक्छन्। पर्यटनमा आधारित स्टार्टअपहरूले विश्व बजारसँग नेपाललाई डिजिटलका रूपमा जोड्न सकिन्छ। सूचना प्रविधिमा आधारित स्टार्टअपहरूले सीमाविहीन बजारमा नेपाली प्रतिभालाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छन्। नेपालसँग स्वास्थ्य, शिक्षा, ऊर्जा, हरित प्रविधि, फिनटेक, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल सेवामा असीमित सम्भावना छ।

महिला उद्यमशीलता स्टार्टअप आन्दोलनको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। नेपालमा समग्र जनसंख्याको झन्डै ५२ प्रतिशत महिला जनसंख्या छ। त्यसैले स्टार्टअपमा महिलाले क्रान्ति ल्याउन सक्छन्। महिला उद्यमीलाई वित्तीय पहुँच, डिजिटल सिप, बजार र नेतृत्वसँग जोड्न सकियो भने उनीहरू आर्थिक रूपान्तरणका अग्रणी शक्ति बन्न सक्छन्। समावेशी ‘स्टार्टअप इकोसिस्टम’ले मात्र दिगो विकास सुनिश्चित गर्न सक्छ।

आजको आवश्यक कुरा स्टार्टअपलाई केवल ऋण वितरण कार्यक्रमका रूपमा नहेर्ने हो। स्टार्टअप भनेको एउटा सम्पूर्ण इकोसिस्टम हो, जसका लागि विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान संस्कृति, इन्क्युबेसन केन्द्र, मेन्टरसिप, बिउ लगानी, भेन्चर क्यापिटल, एन्जल इन्भेस्टर, बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षण, डिजिटल पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य अपरिहार्य छन्।

नेपालले अब ‘मेड इन नेपाल’ र ‘मेक इन नेपाल’लाई केवल नारा होइन, राष्ट्रिय आर्थिक अभियान बनाउनुपर्छ। स्वदेशी उत्पादन प्रोत्साहन गर्ने नीति ल्याउनुपर्छ। अर्थात् सरकारी खरिदमा स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई डिजिटल बजारसँग जोड्नुपर्छ। निर्यातमुखी स्टार्टअपलाई विशेष प्रोत्साहन दिनुपर्छ। सकिन्छ भने युवालाई देशमै रोक्नका लागि प्रत्येक विश्वविद्यालयमा स्टार्टअप इन्क्युबेसन केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ। प्रदेश तथा जिल्लामा नवप्रवर्तन केन्द्र विकास गर्नुपर्छ। बैंकहरूले परम्परागत धितोभन्दा परियोजनाको सम्भावनालाई आधार बनाएर लगानी गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

स्टार्टअप संस्कृतिको विकास केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन। निजी क्षेत्र, विश्वविद्यालय, सञ्चार माध्यम, बैंकिङ क्षेत्र, उद्योगी, लगानीकर्ता र नागरिक समाज सबैको साझा दायित्व हो। सञ्चारमाध्यमले सफल उद्यमीको कथा समाजसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। विद्यालयले सिर्जनशीलता सिकाउनुपर्छ। निजी क्षेत्रले नयाँ उद्यमलाई मार्गदर्शन गर्नुपर्छ अनि सरकारले सहज वातावरण, नीति र स्टार्टअप लोनको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

नेपाल ‘ग्रे लिस्ट’बाट अगाडि बढ्नुपर्छ। न्यून विकसित राष्ट्रबाट विकसित राष्ट्रमा उक्लिनुपर्नेछ। यस्तो अवस्थामा हाम्रो प्रतिस्पर्धा सस्तो श्रमले होइन, ज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनले निर्धारण गर्नेछ। त्यसैले स्टार्टअपलाई अब वैकल्पिक कार्यक्रमका रूपमा होइन, राष्ट्रिय विकास रणनीतिका केन्द्रमा राख्नुपर्ने समय आएको छ।

हामी युवालाई विदेश पठाएर गर्व गर्ने होइन, आफ्नै भूमिमा विश्वस्तरीय कम्पनी जन्माउने राष्ट्र बन्नुपर्छ। हामीले श्रम मात्र होइन, प्रविधि, उत्पादन, सेवा र विचार पनि निर्यात गर्नुपर्छ। यही बाटोले नेपालको अर्थतन्त्रलाई आत्मनिर्भर, प्रतिस्पर्धी र दिगो बनाउनेछ। स्टार्टअपमा लगानी गर्नु भनेको एउटा कम्पनीमा लगानी गर्नु होइन, नेपालको भविष्यमा लगानी गर्नु हो।

आजको पुस्ताले एउटा ऐतिहासिक निर्णय गर्नुपर्छ– रोजगारी खोज्ने नेपाल होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने नेपाल बनाऔं। यही सोचले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, समृद्ध समाज र विकसित नेपालको जग बसाल्नेछ। स्टार्टअप अब विकल्प होइन, नेपालको राष्ट्रिय आवश्यकता हो।

आउनुहोस्, सबै मिलेर यस्तो नेपाल बनाऔं, जहाँ युवाको सपना विदेशमा होइन, आफ्नै मातृभूमिमा साकार होस्।

मध्यपूर्वमा एकपटक फेरि ठूलो द्वन्द्वको खतरा बढेको छ। इरानले मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी सेनालाई लक्षित गर्दै अचानक धेरै ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गरेको अमेरिकी सेनाले जनाएको छ।

दुई देशबिचको तनाव कम गर्न र वार्ताको टेबलमा फर्काउन भइरहेको प्रयासका बेला यो हमला भएको हो। अमेरिकी केन्द्रीय कमान्ड सेन्टकमले बुधबार बिहान भएको यो आक्रमणमा प्रहार गरिएका सबै क्षेप्यास्त्रहरूलाई ‘सफलतापूर्वक रोकिएको’ उल्लेख गरेको छ। साथै, अमेरिकी सेनाहरू उच्च सतर्कतामा रहेको पनि बताइएको छ। तेहरानले भने यस आक्रमणमा आफ्नो कुनै पनि प्रकारको संलग्नता नरहेको दाबी गर्दै साउदी अरेबियामा भएका प्रहारहरूसँग इरानको नाम जोडिनु गलत सूचना भएको प्रस्ट पारेको छ।

यसैबिच, साउदी अरेबियाको रक्षा मन्त्रालयले पनि आफ्नो पूर्वी प्रान्तमा रहेको महत्वपूर्ण पेट्रोलियम तथा तेल सुविधालाई लक्षित गरी इराकबाट इरान-समर्थित समूहहरूले प्रहार गरेका धेरै ड्रोनहरूलाई आफ्नो हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले खसालेको बताएको छ। यसको कडा जवाफ दिँदै अमेरिकी र साउदी लडाकु विमानहरूले पूर्वी इराकमा रहेका इरान समर्थित मिलिशिया समूहहरूका रसद तथा हतियार केन्द्रहरूमाथि सटीक हवाई आक्रमण गरेका छन्। सेन्टकमका अनुसार पछिल्लो ७२ घण्टामा इरानको रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सको निर्देशनमा ३० बढी ड्रोन आक्रमणहरू भएका थिए।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूबिच वाशिङटनमा भएको पछिल्लो भेटवार्ता निकै महत्वपूर्ण मानिएको छ। केही दिनअघि मात्रै ट्रम्पले इरानसँगको वार्तालाई ‘मैत्रीपूर्ण’ बताएका थिए भने इरानी पक्ष गम्भीर नभएमा अमेरिकाले कडा सैन्य कारबाही गर्न सक्ने चेतावनी पनि दिएका थिए।

अर्कोतर्फ, इरानका उपविदेशमन्त्री काजेम घरिबाबादीले रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिएको होर्मुज जलमार्गको नियन्त्रण कायम राख्न आवश्यक परे युद्ध पुनः सुरु गर्नसमेत पछि नपर्ने चेतावनी दिएका छन्। यस क्षेत्रमा बढेको सैन्य गतिविधि र लगातारका आक्रमणले मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाको प्रयास थप जटिल बन्दै गएको छ। एजेन्सी