"
रमण महर्षि महासमाधि दिवस

रमण महर्षिलाई सम्झँदा

शनिबार, ०१ बैशाख २०७५, ०९ : ५५ नागरिक


 स्वामी आनन्द अरूण
आज रमण महर्षिको महासमाधि दिवस हो । हुन त अंग्रेजी क्यालेन्डर अनुसार उहाँले १४ अप्रिल १९५० दिन शरीर छोड्नु भएको हो । तर, यस वर्ष तिथि अनुसार त्यो दिन २४ अप्रिलमा परेको छ । उहाँको आश्रममा यो दिन तिथि अनुसार नै मनाउने चलन छ।

विगत शताब्दीमा पैदा भएका गुरुहरूमध्ये ओशोले बडो आदर र सम्मानका साथ अनेकौं चोटि सम्झिएका गुरु रमण महर्षि एक हुन् । समाधि आफैमा एक बडो दुर्लभ उपलब्धि हो । यसको लागि अनेक जन्मको तपस्या र साधना तथा गुरुको मार्गदर्शन चाहिँदो रहेछ । तर, यो दुर्लभ उपलब्धीको प्राप्तिपछि ९९ प्रतिशत मानिसले संसारतिर फर्केर हेर्दैनन् । आफ्नो समाधिको परम् आनन्दमा लीन भई मौन हुन्छ । बुद्धले यस्ता समाधिस्थ व्यक्तिलाई अर्हत र महावीरले यिनलाई अरिहन्त भन्नुहुन्छ । दुवैको एउटै अर्थ हो।

जसको स्वयम् आफूभित्र र यो संसारमा अब कुनै शत्रु छैन । सय बुद्ध पुरुषमध्ये एक यस्ता अत्यन्त करुणाले भरिएका हुन्छन् जो परम् आनन्दको अनुभूति गरिसकेपछि दुःखी र विशादमा फसेको मनुष्यतालाई बिर्सन सक्दैनन् । र, उनीहरूको मुक्तिको लागि धेरै प्रयास गर्छन्, प्रवचन दिन्छन्, आश्रम निर्माण गर्छन् र अनेकौं व्यक्तिहरुलाई दीक्षा दिई शिष्य बनाउँछन् । यस्ता गुरुलाई महावीरले तीर्थंकर र बुद्धले बोधिसत्व नाम दिनुभयो।

रमण महर्षि, शिवपुरी बाबा, कृष्णमूर्ति आदि बुद्धको परिभाषा अनुसार अर्हत प्रकारका बुद्ध भए जसले न कसैलाई दीक्षा दिए न त आश्रम नै बनाए । बुद्ध, महावीर, शंकराचार्य, ओशो जस्ता गुरुहरू तीर्थकर हुन्, जसले लाखौं शिष्य बनाए, धेरै आश्रमहरूको निर्माण गरे, प्रवचन दिए र ध्यानका अनेकन् विधि बनाई साधनाका अनेक उपायहरू खोजे ।

र, मनुष्यतालाई जगाउने हर सम्भव प्रयास गरे । उहाँले शरीर छोडी सके पनि अनेकानेक साधकहरू उहाँहरूको मार्गमा साधनारत छन् । र, मुक्त भइरहेका छन् ।जो बुद्ध पुरुष मौन रहे, आत्मस्वरूपमा निमग्न भई संसारको धेरै चिन्ता गरेनन् । र, उनीहरू विवादस्पद पनि भएनन् । समाजका जति मानिसले उनलाई चिने, तिनीहरूले उनको सत्कार र आदर गरे ।

जो गुरु मनुष्यको पीडा र विशाद देखेर उसलाई मद्दत गर्न सक्रिय भए। र, समाजको कुरीति, जड भएको धार्मिक रितिथितिलाई बदल्ने ठूलो जोखिम उठाए, उनीहरू आफ्नो जीवनकालमा धेरै आलोचित भए, विवादमा पनि परे । उनीहरूको त्यो प्रयासलाई सहन नसकी मुढ मनुष्यताले उनीहरूमध्ये धेरैको हत्यासम्म गर्‍यो  । सुकरात, सरमद, मन्सुर र ओशो मनुष्यलाई जगाउने यही अतिशय करूणाका कारण मारिए । रमण महर्षि, शिवपुरी बाबा र कृष्णमूर्ति जस्ता बुद्ध पुरुषहरू धेरै विवादित भएनन् । लामो कालसम्म शरीरमा रहे । र, शान्तिपूर्ण जीवन जिए।

१७ वर्षको कलिलो उमेरमा रमण महर्षिको ह्दयमा परम् वैराग्यको उदय भयो । घर परिवार, आफ्नो पढाई र सांसारिक जीवन त्यागेर उनी तिरुवन्न्मलैको पवित्र पर्वत अरुणाचलको विरुपाक्ष गुफामा आई बसे । र, आफ्नो जीवनको अन्तिम कालसम्म स्वयम्मै मग्न भई ५४ वर्ष त्यो पर्वतकै सेरोफेरोमा बसे । ५४ वर्ष एकै ठाउँमा आनन्दित र तृप्त बस्न आफूभित्र अनन्त स्थिरता, स्वनिष्ठा र विश्रान्ति चाहिन्छ।

रमण महर्षिले घुमेर कहीं प्रवचन दिनुभएन । शिष्य पनि बनाउनु भएन । गुफा प्रवासपछि सुरुका दिनमा उहाँ एक सानो झोपडीमा बस्नुहुन्थ्यो। पछि स्वतःरूपमा सबै विकास हुँदै गयो र त्यसले एक सानो आश्रमको रूप लियो । अरु ठाउँमा आश्रमको विस्तार गर्ने र नयाँ शाखा प्रशाखाहरू बनाउने उहाँमा इच्छा थिएन । न उहाँले कसैलाई चन्दा सहयोग नै माग्नुभयो । आफैमा प्रसन्न हुने उहाँको स्वभाव थियो । उहाँको एक विशेष बानी थियो– आश्रममा आउने कसैलाई उहाँले बोलाउनु पनि भएन र आएका कसैलाई जाउ पनि भन्नुभएन।

मानिसहरू आफ्नै मर्जीले आश्रममा आउँथे । जति मन लाग्यो बस्थे । र, आफ्नै मर्जीले फर्कन्थे । जति जना आए पनि आश्रममा तीन छाक निःशुल्क आवास र भोजनको व्यवस्था उहाँले गर्नुहुन्थ्यो । एका बिहानै उठी स्वयम् आफै पनि भान्छाकोठामा गएर भोजन बनाउन घन्टौं सहयोग गर्नुहुन्थ्यो।

उहाँको विशेष ध्यान हुन्थ्यो– कोही आगन्तुकले खाना खायो कि खाएन । उहाँले जोड दिनुहुन्थ्यो कि आश्रम आएका सबैले भोजन अवश्य गरुन् । साधारण, मिठो तर सात्विक भोजनको व्यवस्था आजसम्म पनि आश्रममा छ ।उहाँको अन्तिम दिनको कुरा हो । उहाँलाई लागेको रोगको उपचारको लागि मद्रासबाट डाक्टर बोलाइएको थियो । उहाँ लगभग अन्तिम अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो।

अन्तिम श्वास लिइरहनु भएको थियो । ती डाक्टरले उहाँलाई जाँच्न थाले । उहाँले आखा खोलेर आफ्नो स्वास्थ्यबारे केही सोध्नुभएन । तर, डाक्टरलाई पहिलो प्रश्न गर्नुभयो, ‘खाना खानु भयो की भएन ?’ डाक्टरले भने, ‘तपाईं चिन्ता नगर्नुस् । मैले खाइ सकें ।’ त्यो सुनेर रमण महर्षिले निश्चिन्त भई फेरि आ“खा बन्द गर्नुभयो, मौन हुनुभयो र शरीर छोड्नुभयो । यस्तो थियो उहाँको करुणा।

अरुणाञ्चलको त्यो आश्रमको भान्छाघरमा उहाँले वर्षौं आफैले सेवा गर्नु भएकोले त्यो ठाउँ नै तीर्थस्थल बनेको छ। त्यो भान्छाघर मन्दिर बनी सकेको छ । आज त्यहाँ जसले जे बनाए पनि त्यहाँको जस्तो स्वादिलो खाना कतै छैन । त्यहाँको खानामा अलौकिक स्वाद छ । धेरै शुद्ध आश्रमको भोजनमा मात्र त्यो स्वादको अंश मैले पाएको छु।

आजभन्दा २८ वर्षअघि नेपालबाट एक समूह लिएर म त्यहाँ प्रथम चोटि पुगेको थिए। त्यहाँ वर्षैभरि एकै किसिमको भोजन हुन्थ्यो । रमण महर्षिको धारणा के थियो भने अनेक प्रकारका भोजनले मन चंचल हुन्छ । साधकले सकेसम्म सादा एकै प्रकारको नियमति भोजन गर्नुपर्छ । यो बानी मैले अनेक साधु पुरुषहरूमा देखेको छु।

उहाँहरू जीवनपर्यन्त एकै प्रकारको सादा भोजन गर्छन् । र, उनमा अनेक प्रकारको स्वादिलो भोजनको कुनै आकांक्षा हुँदैन। ओशो भन्नुहुन्छ, ‘ठूलाठूला होटेल र पार्टीहरूमा धेरै प्रकार र अनेक स्वादका भोजन हुन्छन्। तर, त्यसमा जीब्रा र स्वादको मात्रै तृप्ती हुन्छ, त्यसमा कुनै प्राण शक्ति हुँदैन । प्रेम र पवित्रताले बनाएको सादा खानामा प्रचुर मात्रा प्राण ऊर्जा हुन्छ र त्यस्तो भोजनले मनलाई एकचित्त राख्न मद्दत गर्छ । आहारको शुद्धीमाथि हाम्रा मनिषिहरूले गहिरो अध्ययन गरेका छन् । र, भोजनको पवित्रतामाथि हिन्दू र जैनजति गहिरो दृष्टि कसैको देखिँदैन।’

रमण महर्षिको आश्रममा बिहान इडली र नरिवलको चटनी, दिउँसो भात, साम्वर र नुनिलो मोही र बेलुका पनि भात, सम्बर र नुनिलो मोही दिइन्छ । प्रारम्भदेखि अहिलेसम्म आश्रममा भोजनको यही चलन छ।

बिहान जलपान र अपरान्ह आधा कप कफी दिने चलन छ । मसँग गएका नेपाली मित्रहरू त्यो खानाबाट केही दिनमै अघाएछन् । र, उनीहरू स्वादिलो खान यताउति होटेलमा जान थाले । मलाई भने त्यहाँको खानाले लठ्ठ पारेका थियो । त्यो खाना  आजसम्म पनि बिर्सिन सकेको छैन । म कहिल्यै कफी मन नपराउने मान्छे । तर, रमण आश्रममा दिइने शुद्ध गाईको दूधमा बनाएको त्यो कफीले मलाई बयान नै गर्न सक्ने गरी मोहनी लगाएको थियो । त्यहाँ कफी थप्ने चलन छैन।

सानो स्टिलको ग्लासमा आधा ग्लास जति कफी दिइन्थ्यो । कफीको स्वादको दैवी आनन्द र त्यो कफी छिट्टै सिद्धिन्छ भन्ने पिर पनि हुन्थ्यो । म त्यो कफीको एक एक थोपा स्वाद लिई बिस्तारै पिउँथें । महर्षि आश्रमको त्यो कफी अमृतसमानै लाग्छ । म सामान्यत रोटी मन पराउँछु एक छाक । दक्षिण भारतमा रोटी बनाउने चलन छैन । दुई समय नै भात खान अप्ठ्यारो नै होला भन्ने लागेको थियो । तर, त्यो भात र साम्बर यति स्वादिष्ट लाग्यो कि म खानाको लाइनमा प्रथम नै बस्न पहिलै पुग्थे । भात, साम्बर केराको पातमा दिइन्थ्यो।

त्यो भात सकिएर केराको पात पनि खाउ“खाउ“ जस्तो लाग्थ्यो। भोजन त्यति स्वादिष्ट र तृप्तदायक हुन सक्छ त्यो आश्चर्य मैले आश्रमहरूको भोजनमा अनुभव गरेको छु । पवित्रताको आफ्नै स्वाद र सन्तुष्टि हुन्छ । रमण महर्षिको ह्दयको पवित्रता र माधुर्य आज पनि रमण आश्रमको भोजनमा अनुभव गर्न सकिन्छ । उहाँ आफैले पनि त्यो भान्छाघरमा वर्षौ नियमित सेवा गर्नु भएकाले त्यसको कणकणमा एक जीवनमुक्त पुरुषको उपस्थिति र पवित्रता आच्छादित छ । र, त्यहाँ जे पाक्छ त्यसमा त्यही पवित्रताको सुगन्ध आउँछ।

मेरा गुरु ओशो भन्नुहुन्थ्यो, ‘रमण महर्षि र रामकृष्ण परमहंस जस्ता व्यक्तिहरू निष्ठा र पवित्रताका अवतार हुन् । उनीहरूलाई सम्झिनु, उनीहरूको परिचर्चाले हाम्रो ह्दयको मयल पखालिन्छ । र, आध्यात्मिक आनन्दले भरिदिन्छ । यो पंक्तिकारले यही रमण महर्षिको महासमाधि दिवसको यो पवित्र दिनमा तपाईंको निष्ठा र पवित्रताले तपाईंको ह्दय छोओस् भन्ने प्रार्थना गर्छु ।’
              
 







यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

लेखिका प्रियंका

लेखिका प्रियंका

हलिउड टेलिभिजन सो ‘क्वान्टिको’को पछिल्लो श्रृंखलाबाट विवादमा तानिएकी बलिउड नायिका प्रियंका चोपडाले सन् २०१९ मा ‘अनफिनिस्ड’ नामक पुस्तक पाठकमाझ ल्याउने...

नेपाली फिल्मको खराब बोहनी

नेपाली फिल्मको खराब बोहनी

अघिल्लो वर्ष थुप्रै फिल्मले निर्माताकोे गोजी भरेका थिए । थुप्रै नयाँ कलाकारले अभिनयमा सम्भावना देखाएका थिए । यही अपेक्षाका साथ...

ग्ल्याममा ओजस्वीराज र सन्ध्या

एसइइको परीक्षा दिएर बसेका विद्यार्थीको प्रतिभा उजागर गर्न राजधानीमा आयोजना गरिएको ‘मिस्टर एन्ड मिस एसइई ग्ल्याम २०१८’ को उपाधि ओजस्वीराज...

निफसँग चीनको हातेमालो

नेपालमा गत वर्षबाट सुरु भएको ‘नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सव(निफ)’लाई चीनको चलचित्र महोत्सवले सघाउने भएको छ । नेपाल चलचित्र तथा सांस्कृतिक...