"

धुर र घुरको जिन्दगी

आइतबार, ०६ फागुन २०७४, ११ : ०० जगत देउजा


सिन्धुली – धुलिखेल हुँदै काठमाडौँसँग सिधै जोडिएपछि बर्दिवासले छोटो समयमा नै सहरको रूप लिएको छ । यो पछिल्लो समयमा चाँडो विस्तार हुने थोरै सहरमध्ये पर्छ । केही वर्ष पहिले बैंकको सेवा लिन जलेश्वर जानुपर्ने अवस्था थियो । जसका लागि दिनभर लाग्थ्यो । अहिले १५ भन्दा बढी बैंकले शाखा खोलेका छन् । बजारको स्वरूपमा पत्याउन नसक्ने किसिमको फरक आएको छ।

यही उदाउँदो सहरबाट १७ किमि उत्तरपश्चिममा पर्ने एउटा मुसहर बस्तीको कथा भने अत्यासलाग्दो छ । बर्दिवास नगरपालिका वडा नं. १० मा पर्ने मुसरी टोल (साबिक खयरमारा वडा नं. ७) मा २० घर मुसहरको बसोवास छ । २० घर भए पनि यहाँ झन्डै ३५ परिवार बसोवस गर्छन् । सानो एउटै झुपडीमा ४ परिवार बस्ने गरेका भोगेन्द्र सदाले भने– कोचाकोच गरेर बस्छौँ । आधाभित्र आधाबाहिर गरेर सुत्छौँ।

बालुवा नै बालुवाको लामो मडाहा खोला तर्नासाथ पुगिने यो बस्तीको पूरै क्षेत्रफल दुई कठ्ठा मात्र हो । यो जग्गा पनि उनीहरू सबैको नाममा दर्ता छैन।

फागुन २ गते बिहान ८ बजेतिर बस्तीमा पुग्दा बाटोको मुखैमा बूढाबूढी र केटाकेटीहरू घुर तापेर बसिरहेका थिए । आगो नबले पनि धुवाँ आइरहेको थियो । सबैजसो परिवारका महिला सदस्यहरू साँघुरो आँगन (बाटो पनि त्यही) मा खाना पकाइरहेका थिए । बासी भात राखिएका थालहरू यत्रतत्र थिए । मैले अरू पनि मुसहर बस्ती नदेखेको हैन । तर यो बस्तीको अवस्था बढी नै दुःखदायी थियो । सामान्य कल्पनाभन्दा बाहिरको । सिमेन्टको टायलले छाएको एकबाहेक सबै झुपडीमा ढोका थिएन । ह्वांगको एउटै कोठामा हरेक दिन दर्जनभन्दा बढी मानिस कसरी बसेका होलान् ? अनि बाख्रा कहाँ बाँध्ने ? कुखुरा कहाँ छोप्ने ?
कुनै पनि घरमा चर्पी थिएन । बस्ती नजिकै बिजुलीबत्ती भए पनि उनीहरूको बस्तीमा बिजुली थिएन । खानेपानीको राम्रो सुविधा थिएन । घर बनाउन जमिन नभएकाहरूले तरकारी लगाएर खाने ठाउँ पाउने कुरै भएन । बच्चाबच्चीहरू पनि बढी नै थिए । अवस्था अत्यासलाग्दो थियो।  

बाहिरी मानिस आउँदा उनीहरूको अनुहारमा कुनै भाव झल्किएको थिएन । सायद उनीहरू सपना देख्न छाडिसकेका छन् । जसको सुरक्षित वास छैन । उनीहरूको स्वास्थ्य राम्रो हुँदैन । बालबालिकाहरू पढ्न पठाए पनि घरमा पढ्ने वातावरण बिथोलिन्छ । जाडोमा अति जाडो र गर्मीमा अति गर्मीको कारणले सजिलोसँग न रात बित्छ, न दिन । मूलतः कृषि मजदुरी गरेर कमायो । आज नै खायो । भोलिको कुनै ठेगान छैन । जस्तो आउँछ । त्यस्तै टर्छ । बिरामी परेको समयमा साह्रै अप्ठेरो हुन्छ । बस्तीका केहीले सुनाए । दिनहुँ कृषि मजदुरी गरेर बाँचेको यो समुदायका सदस्यहरू सुत्न पनि सकसमा छन्।

उनीहरूले खोजेको कुरा एउटै छ– घर बनाउन पुग्ने जग्गा भए झुपडी बनाउँथ्यौँ । खुट्टा पसारेर सुत्न पाइन्थ्यो । भन्छन्– घर बनाउने जग्गा चाहियो । संविधानमा लेखिएको छ– हरेक नागरिकलाई सुरक्षित आवासको हक हुनेछ । हरेक नागरिकभित्र यिनीहरू पनि पर्नुपर्ने हो । र गएको चुनावमा यहाँ नेताहरू भोट माग्न पुगेका पनि हुन्।

बाबुराम भट्राई प्रधानमन्त्री हुँदा महोत्तरीकै कुनै मुसहर बस्तीमा गएर रात बिताउनु भएको विषय चर्चामा आएको थियो । त्यतिखेर अब गरिबका दिन आएका हुन् कि जस्तो पनि नलागेको हैन । तर उचित नीति र कार्यक्रम नबनाउने अनि एक रात मुसहरको घरमा गएर बस्ने मात्र कार्यले खोजेको परिवर्तन आउँदो रहनेछ । यसरी जानु नराम्रो हैन । तर ठाउँमा पुगेको बेला सार्वजनिक खपतका लागि भन्दा दरिलो नीति बनाउन सकेको भए बढी हितकर हुने थियो । उनले सबै मुसहरलाई व्यवस्थित आवासको कार्यक्रम सुरु गरेका भए आजसम्म धेरै फरक पथ्र्याे कि ?

यही नगरपालिकाको वडा नंं. १४ मा धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसनले मुसहर समुदायकै लागि नमुना बस्ती बनाएको छ । जसको देशभित्र र बाहिर पनि चर्चा छ । सरकारले पनि उनीहरूको कामलाई सह्राना नै गरिरहेको छ । तर त्यो मोडललाई सरकारले अन्यत्र पनि फैलाउनुपथ्र्याे । धुर्मुस सुन्तलीले गरे हुन्छ भनेर देखाएका थिए । तर सरकारले यसबाट सिकेको छैन । अन्य संघसंस्थाले पनि सिक्न चाहेका छैनन्।

यिनीहरूको दुःख र गरिबीलाई कम गर्न भनेर केयर नेपालले बस्तीका १८ घर मुसहरलाई समेटेर मुसहर सामुदायिक वन दर्ता गर्न सघाएकोे रहेछ । यो २०५३ तिरको कुरो हो । सामुदायिक वनको क्षेत्रफल ३५ हेक्टर छ । वनबाट मुसहरको जीविकोपार्जनमा सहयोग पुगोस् भनेर आँप खेती गरिएको रहेछ । आँप मुसहरहरूले अनेकन् दुुःख गरेर हुर्काए । आँप फल्न थाल्यो । पछि त्यसमा वरिपरिका धनी मानिसहरूको आँखा प¥यो । अरू जो गैरसदस्य हुन्, उनीहरूले पनि भाग चाहियो भन्न थाले । अहिले मुसहर बाहेकका अन्य पनि जर्बजस्ती सदस्य भएका छन् । अबको केही वर्षमा यो मुसहर बाहेकका वन बन्ने खतरा बढेर गएको छ । विनासित्तीको खाली जग्गा व्यवस्थापन गरुन्जेल कसैलाई वास्ता भएन । वन चाहिएन । जब आँप फल्न थाल्यो । तब सबैलाई सदस्य हुनुप¥यो । सामुदायिक वन जोगाउन धेरै दुःख गरेमध्येकी एक दिदीले दुखेसो सुनाउनुभयो।

पहिलेको जग्गामा बस्नलाई सकस भएपछि बेचेको आँपबाट पैसा जोगाई केही वर्ष पहिले ७ कठ्ठा १० धुर २० परिवारले जग्गा किनेका थिए । २०६५ सालमा किनिएको यो जग्गाको प्रत्येकसँग ७ धुर जग्गाको पुर्जा छ । तर त्यो जग्गामा पनि मोही लागेको रहेछ । त्यसरी किन्न लागेको जग्गामा मोही लागेको थाहा भएपछि उनीहरूले भने– पूरै पैसा तिरेर हामी मोही लागेको जग्गा किन्दैनौँ । जग्गा मिलाउन सहयोग गर्ने स्थानीय रामदुलार यादवले यो मोही मेरो काका हो, म मिलाउँछु भनेर जग्गा किनाए । जग्गा किनेपछि घर बनाउन जाँदा घर बनाउन दिइएन । पहिलेका उपप्रधान पञ्च भइसकेका यादव थरका परिवारबाट २० घर मुसहरबाट मोहियानी हकबापतको आधा जग्गा पाउन निवेदन दिएका छन् । अर्थात्, अब प्रत्येकको ७ धुरबाट आधा जग्गा कट्टा हुन्छ । मोही जग्गा कट्टाका लागि निवेदन दिएका यादव भन्छन्– मुसहर ठुला भएर मेरा कुरा सुन्न छोडे । यिनलाई देखाइदिनु परेको छ । सामान्य मान्छेको जीवन जिउनबाट वञ्चित यिनीहरूलाई यहाँभन्दा थप के देखाइदिने ? के दुःख दिने ? बुझ्न सकिएन।

यो एउटा बस्तीको दुःखको कथा हो । मुसहरहरूको अन्यत्रको अवस्था पनि धेरै फरक छैन । तराईका ३५ जिल्लामा छरिएर रहेका मुसहरहरू जसको जनसंख्या करिब २ लाख ५० हजार छ । पूर्वी तराईका ८ जिल्लाहरूमा अन्यत्रभन्दा बढी देखिन्छ । प्रायःजसो उनीहरू कृषि श्रमिकका रूपमा माटो काट्ने र खेतीपातीमा श्रम गर्ने काम गर्छन् । तराईको दलित समुदायभित्र पनि सर्वाधिक पिछडिएको जाति मुसहर हो । यिनीहरूको व्यवस्थित आवासमा स्थानीय र प्रदेश सरकारको ध्यान जान सके पिँधमा परेको एउटा वर्गलाई थोरै भए पनि न्याय हुन सक्थ्यो।

मुसहरहरूको मुख्य जीविकोपार्जनको आधार कृषि मजदुरी हो । यो समुदायले पहिला खेतिपातीका अलावा माछा, गंगटा, घुँगी, मुसा र चरा मारेर खाने गथ्र्याे । तर अहिले खोलामा, वनमा त्यस्तो चिजबिज पाइन मुस्किल छ । हाल उनीहरू खेतीपातीबाहेकको समयमा बालुवा बनाउने, गिट्टी फोड्ने काम गर्छन् । तर मुख्य पीर बास र गास कै छ।






यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

‘रेस ३’ सय करोड क्लबमा

‘रेस ३’ सय करोड क्लबमा

शुक्रबारबाट प्रदर्शनमा आएको बलिउड अभिनेता सलमान खानको फिल्म ‘रेस ३’ ले सय करोड क्लबमा प्रवेश गरेको छ। ट्रेड एनालिस्ट तरुण...

कोइरालालाई नोबेल सम्मान

नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले ‘नोबेल साकोस साहित्य प्रतिष्ठान’द्वारा स्थापित विभिन्न सम्मान तथा पुरस्कारहरू शनिबार स्रष्टाहरुलाई प्रदान गर्नुभयो । ...

‘अब थोरै फिल्ममा काम गर्छु’

‘अब थोरै फिल्ममा काम गर्छु’

कुनै समय अभिनेता दयाहाङ राई अभिनित फिल्म एक महिनामा झण्डै आधा दर्जनको हाराहारीमा रिलिज हुन्थे। ...

यल : फिल्म फेस्टिभल हुने

यल : फिल्म फेस्टिभल हुने

फिल्म तथा वृत्तचित्र निर्माणमा स्वतन्त्र रुपले काम गरिरहेका निर्देशकहरुलाई प्रोत्साहित गर्न ‘यल इन्टरनेसनल इन्डिपेन्डेन्ट फिल्म फेस्टिभल(यिफ)’ हुने भएको छ ।...